سەرەکی » کەلتوور » بەغدا منارەی دنیا و مەڵبەندی ئاشتی بوو

بەغدا منارەی دنیا و مەڵبەندی ئاشتی بوو

كوردستانی نوێ‌

عیراق هەموو ساڵێك لە ناوەڕاستی مانگی تشرینی دووەم یادی دامەزراندنی پایتەختی عەباسییەكان و مەنارەی دنیا و مەڵبەندی ئاشتی دەكاتەوە، كە 1259 ساڵ لەمەوبەر لەسەر دەستی ئەبو جەعفەری مەنسور، خەلیفەی عەباسییەكان لە ساڵی 762ی زاینیی دامەزرا.
ئەگەر بەغدا ئەمڕۆ نمونەیەكی گەندەڵیی و توندوتیژی بێت لەسەر ئاستێكی فراوان، ئەوا دامەزراندنی دەستكەوتێكی گەورە و دەگمەن بوو لە مێژووی دیزاینی شارستانی، وێڕای ئەوەی دوای ماوەیەكی كەم بووە سیمایەكی شارستانیی و پێكگەیشتنی كەلتورەكان بۆ جیهان.

ئاهەنگی یادی غدا
حەسەن كینانی فەرمانبەر لە ئەمیندارێتی بەغدا لە لێدوانێكی بۆ (المسری) رایگەیاند: «ئاهەنگی یادی دامەزراندنی بەغدا لە ساڵی 1987وە دەستیپێكردووە، شارەزایانی بواری مێژووی شارەكە و شاعیران كۆدەبنەوە و وتارەكانیان پێشكەش دەكەن، كە باس لە مێژووی شارەكە دەكات و پێشانگای تابلۆ دەكرێتەوە و بەشێوەیەكی ورد وردەكاریی مێژووی شارەكە دەخرێتەڕوو، بەڵام ئەو ئاهەنگانە بۆ زیاتر لە چوار ساڵ دەچێت راوەستاون.

بەغدا سەرلەنوێ‌ دەدرەوشێتەوە
بنیاتنانی بەغدا پێنج ساڵی خایەند، تا بووە سەنتەری كەلتوری عەرەبی و پڕشنگدانەوەی ئیسلامی بۆ هەموو جیهان، هەرچەندە سمی پێی ئەسپە بیانییەكان بۆ زیاتر لە بیست جار كەوتنە سەر خاكی بەغدا، بەڵام شارەكە سەرلەنوێ‌ توانی هەڵسێتەوە.

شاری ئاشتی
فەرمانگەی مەعاریفی بەریتانی لە توێژینەوەیەكیدا كە (المسری) باسی دەكات دەڵێت: بەڵگەی شوێنەوارەكان دەریدەخەن، كە پێگەی بەغدا شوێنی نیشتەجێبوونی گەلانی جیاجیا بووە، بەر لەوەی عەرەب لە ساڵی 637دا بچێتە نێو وڵاتی میزۆپۆتامیا، زۆرێك لە ئیمپراتۆرییە كۆنەكان پایتەختەكانیان لە دەوروبەری بەغدا بوو. لەگەڵ ئەوەشدا دامەزراندنی راستەقینەی شارەكە بۆ ساڵی 765ی زاینیی دەگەڕێتەوە، كاتێك شوێنی نێوان كازمیە و كەرخی ئێستا دەستنیشان كرا، كە شوێنی گوندێك بوو بە ناوی بەغدادەوە، لەلایەن ئەبو جەعفەری مەنسور، دووەم خەلیفەی عەباسی، بۆ بنیاتنانی پایتەختی دەوڵەتەكەی. دەستكرا بە دروستكردنی شارەكە (شاری ئاشتی) لەنێو شورای بازنەییەكان و ناوی لێنرا (شاری بازنەیی).

گەشەكردنی ئابووری و هزری
فەرمانگەی مەعریفی بەریتانی دەڵێت: بەغدا لە سەدەكانی هەشتەم و سەرەتای سەدەی نۆیەم لە سایەی حوكمڕانی ئەلمەهدی كە لەنێوان 775 و 785دا حوكمڕان بوو، لە سەردەمی هارون رەشید گەیشتە ترۆپكی گەشەكردن، بەڵام جەنگی ئەهلی كە لەنێوان كوڕەكانی هارون رەشید دروست بوو (ئەمین و مەئمون)، بووە مایەی كاولبوونی بەشێكی گەورەی شارە بازنەییەكە.

داگیركاریی و وێرانكردن
داگیركاریی و حوكمڕانی بیانییەكان (نەوەی بوەیهی 945 بۆ 1055) و نەوەی سەلجوقییە توركەكەكان لەنێوان ساڵانی 1055 و 1152، بووە مایەی ئەوەی چەند بەشێك لە بەغدا وێران ببێت.
هۆلاكۆ كوڕەزای جەنگیزخانی گەورەی مەغۆلەكان لە ساڵی 1258ی زاینیی وڵاتی میزۆپۆتامیای داگیركرد و بەغدای تاڵان كرد و سەدان هەزار كەسی لە دانیشتوانەكەی كوشت. بە هەمانشێوە زۆرێك لەو بەنداوانەی وێرانكرد، كە بووە مایەی ئەوەی گێڕانەوەی سیستمی ئاودێری نیمچە ئەستەم بێت و تواناكانی بەغدا بۆ گەشەكردن لە ئایندەدا لاواز ببێت.
موستەعسیم بیلا كە دوایین خەلیفەی عەباسییەكان بوو، لەلایەن مەغۆلەكانەوە خرایە نێو فەرشێكەوە و بە سمی ئەسپەكانیان بەسەریا هاتوچۆیان كرد، تا گیانی لەدەستدا.

داگیركردنی شارەكە لەلایەن عوسمانییەكانەوە
لە ساڵی 1401، شارەكە لەلایەن تەیمور لەنگەوە رووبەڕووی تاڵانكردن بۆوە، دوای ئەوەش كەوتە ژێر دەستی دوو نەوەی توركمانی یەك لەدوا یەك كە بریتیبوون لە ئاك كویونڵۆ و كاراكوینڵۆ (1410-1508)، هەردوو نەوەكە كارێكی وایان نەكرد، كە بەغدا پێگەی خۆی بۆ بگەڕێتەوە.
لە ساڵی 1508، بەغدا بەشێوەیەكی كاتی لكێنرا بە ئیمپراتۆری نوێی فارسییەوە، كە لەلایەن شا ئیسماعیلی یەكەمی نەوەی سەفەوییەكانەوە لە ساڵی 1534دا دەمەزرێنرا، ئیمپراتۆری عوسمانی سوننە مەزهەبیش لە سەردەمی سوڵتان سلێمانی یەكەم، دەستی بەسەر شارەكەدا گرت.
وێڕای هێرشە یەك لەدوایەكەكانی فارس، بەغدا هەر لەژێر ركێفی عوسمانیدا مایەوە، تا جەنگی یەكەمی عوسمانی جگە لە ماوەیەكی كەم 1623-1638، كاتێك جارێكی تر لەلایەن فارسەكانەوە داگیركرا.

هەژموونی ئەوروپایی
هەژموونی ئەوروپایی لە بەغدا، لە سەدەی نۆزدە لەگەڵ دامەزراندنی روهبانی فەرەنسایی و زیادبوونی بازرگانی ئەوروپایی رووی لە فراوانبوون كرد.
لە ساڵی 1798 نێردەیەكی دیپلۆماسی بەریتانی هەمیشەیی لەوێ‌ دامەزرا، هەر بەخێرایی بەریتانییەكان دەسەڵات و پێگەیان لە پلەی دووەمی دوای حوكمڕان بۆخۆیان پەیدا كرد.

بەغدا گەشە دەكاتەوە
بەغدا لەگەڵ دەستپێكردنی گەشتە بوخارییەكان لە رووباری دیجلە لە ساڵانی شەستی سەدەی نۆزدەیەم گەشەكردنی بۆگەڕایەوە. لە نێوان ساڵانی 1860 و 1914، زۆرێك لە حوكمڕانە عوسمانییە ریفۆرمخوازەكان و بەتایبەتیش میدحەت پاشا، دەستیان كرد بە باشكردنی رەوشی شارەكە.

پایتەختی عیراق
لە ساڵی 1920، بەغدا بووە پایتەختی دەوڵەتی عیراق كە تازە دامەزرا. فەرمانگەی مەعاریفی بەریتانی دەڵێت: بەریتانیا ناوچەی هەژموونی لە عیراق دامەزراند و لە ساڵی 1917 و لە یەكەمین جەنگی جیهانیدا داگیری كرد، لەو دەمەدا ویلایەتەكانی بەسرە و بەغدا و موسڵ سەر بە دەوڵەتی عوسمانی بوون.

عیراق راپەڕین دەكات
لە مانگی ئایاری 1920 عیراق راپەڕینی لە دژی بەریتانییەكان كرد (شۆڕشی بیست)، لەو دەمەدا گەلی عیراق هەستی كرد، كە پاشەكشەكراوە لەو بەڵێنانەی وەریگرتبوو بۆ سەربەخۆیی، ئەمەش بووە مایەی بڵاوەپێكردنی زیاتر لە سەد هەزار سەربازی بەریتانی و هیندی. رووبەڕووبوونەوەكان بوونە مایەی كوژرانی هەزاران عیراقی و سەدان سەربازی بەریتانی و هیندی.

سەربەخۆیی
بەریتانییەكان لە ئاداری 1921دا بڕیاریاندا سەرپەرشتی فەیسەڵ بن حسێن بكەن، وەك نوێنەری عیراق، بەمەبەستی بەڵێننامەیەك لەگەڵیدا، كە سەربەخۆیی لە خۆگرتبوو. لە كۆتاییدا بۆ كەمكردنەوەی ئاستی رووبەڕووبوونەوەی حوكمڕانی بەریتانی لە مانگی ئابی 1921 فەیسەڵ بە پلانەكە رازیی بوو، لە عیراقیش بەجۆش و خرۆشەوە پێشوازیی لێكرا.
دائیرەی مەعاریف دەڵێت: فەیسەڵ لە پێگە و هەژموونی خۆیەوە دانوستانی لەگەڵ بەریتانیا كرد لەسەر زنجیرەیەك لە بەڵێننامەكان، كە لە ساڵی 1930 گەیشتە ترۆپك بە بەڵێننامەیەك كە رێگەی سەربەخۆیی بۆ عیراق خۆشكرد و لە ساڵی 1932دا بووە ئەندام لە كۆمەڵی نەتەوەكان. مەلیك فەیسەڵی یەكەم تا مردنی لە 8ی ئەیلولی 1933 لەسەر عەرشی عیراق مایەوە.

حوكمڕانی پاشایەتی
پاشایەتی لە عیراق تا ساڵی 1958 درێژەی كێشا و مەلیك غازی یەكەم كوڕی فەیسەڵ، لە دوای مردنی باوكی تا ساڵی 1939 لەسەر عەرشی عیراق دانیشت، پاشان میر عەبدولئیلا هاشمی كە بە (مەلیكە بچكۆلە) ناودەبرێت وەك جێنشین دانرا، تا گەیشتە تەمەنی یاسایی لە ساڵی 1953 و بەردەوام بوو لە حوكمڕانی تا ساڵی 1958، كاتێك لە كودەتاكەی عەبدولكەریم قاسم لە 14ی تەمموزی هەمان ساڵ كوژرا.
هەژموونی بەریتانی تا ساڵی 1958 درێژەی كێشا، كاتێك حوكمڕانی پاشایەتی هاشمی كە لەلایەن بەریتانیاوە یارمەتی دەدرا، لە كودەتایەكی سەربازیدا روخێنرا.

كودەتاكان و رژێمە سەربازییەكان
بەدرێژایی دە ساڵی لە پاش ساڵی 1958، بەغدا بە ماوەیەكی ئاڵۆزی سیاسیدا تێپەڕی لەگەڵ زنجیرەیەك كودەتا و رژێمی سەربازی، بەپێی دائیرەی مەعاریفی بەریتانی لە ساڵی 1968 حزبی بەعسی عەرەبی سۆشیالیست دەسەڵاتی گرتەدەست، حكومەتی بەعسی تاڕادەیەك سەقامگیریی و پەرسەندنی ناوخۆیی بەتایبەت لە دوای ساڵی 1973دابین كرد، كاتێك بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە جیهاندا داهاتێكی گەورەی بۆ حكومەت و گەل فەراهەم كرد.

هەشت ساڵ جەنگ
لەو ماوەیەدا بەغدا گەورەترین پڕۆسەی فراوانبوون و پەرسەندنی بەخۆوەبینی، بەڵام دوای ئەوە بەهۆی هەشت ساڵ جەنگی وێرانكەر لەگەڵ ئێرانی دراوسێ‌ لە ساڵانی هەشتای سەدەی رابردوو، پاشەكشەكردنی بەخۆوەبینی.
بەغدا رووبەڕووی بۆردومانی چڕبۆوە لە ماوەی جەنگی كەنداو (1990-1991)، كە بووە مایەی وێرانبوونی زۆرێك لە ژێرخانی شارەكە.
هەروەها بەردەوامبوونی ئاڵۆزییەكان لەنێوان هەردوو حكومەتی ئەمریكایی و عیراقی، بووە مایەی بەرپاكردنی جەنگ لە دژی عیراق لە ساڵی 2003، و هێزە ئەمریكاییەكان لە مانگی نیساندا هاتنە نێو شارەكە.

عیراق لە ساڵی 2003
ئەركی سەرەكی بەرپرسانی ئەمریكایی، گێڕانەوەی چەسپاندنی یاسا و رێساكان و دەستكردن بوو بە نۆژەنكردنەوەی ژێرخانی شارەكە و خزمەتگوزارییە سەرەكییەكان.
هەر بەخێرایی شەڕی تایەفەگەریی و پێكداهەڵپژانەكان لەگەڵ هێزەكانی ئەمریكا بوونە مایەی پشێوی و كوژرانی هەزاران كەس.

سیماكانی بەغدا
شارەكە گەڕەكێكی زۆر لەخۆدەگرێت، وەك مەسنور و ئەعزەمیە و كازمیە و جادریە و دۆرە و كەڕادە. ناوچەی سەدر بە گەورەترین گەڕەكی بەغدا دادەنرێت و ژمارەی دانیشتوانی كە زۆربەیان شیعەن، زۆرینەیان لایەنگری رەوتی سەدرن.

شەقامەكانی بەغدا
شەقامی رەشید بە دێرینترین شەقامەكانی بەغدا دادەنرێت، لە رابردوودا گرنگترین قاوەخانەی تێدابووە، كە رۆشنبیران و هونەرمەندان سەردانیان كردووە، وەك پەرلەمان و بەرازیلیە تەلارە كۆنە مێژووییەكانیش لەخۆدەگرێت. بە هەمان شێوە ئیبن نەواس و شەقامی موتەنەبیش هەن، وێڕای ناوچە میللییەكانی وەك بەتاوین و كامپ سارە.
لە بەغدا شەقامی روبەیعی هەیە، كە بە گرنگترین شەقامە بازرگانییەكان دادەنرێت لە پایتەختی عیراق و لە ناوچەی زەیونەیە، هەروەها گۆڕەپانی فیردەوس.

سەرچاوە: www.almasra.iq

 406 جار بینراوە