چۆن بنووسین؟

مه‌حمود نه‌جمه‌دین

له‌ دنیای‌ نووسین و وه‌رگێڕانی‌ نێوه‌ندی‌ رۆشنبیریی كوردیدا به‌ تایبه‌تی‌ ئه‌ده‌بیات، له‌م ساڵانه‌ی‌ دواییدا جۆرێك له‌ خێرایی یان تیژڕه‌وی‌ به‌دی‌ ده‌كرێت، چالاكییه‌كی‌ زۆر له‌ نێوه‌نده‌كه‌دا ده‌بینین، زۆر كه‌س ده‌ستیان داوه‌ته‌ نووسین و وه‌رگێڕان له‌ ته‌واوی‌ بواره‌كاندا نووسه‌ر و وه‌رگێڕمان زۆرتربووه‌ به‌تایبه‌ت له‌ ئه‌ده‌بیاتدا. ئه‌مه‌ش جێگای‌ دڵخۆشییه‌، پڕۆسه‌كه‌ كارێكی‌ باشه‌ و جۆرێك له‌ بزوتن ده‌بینین له‌ نێوه‌نده‌كه‌دا، به‌رهه‌می‌ زۆر و كاری‌ به‌رده‌وام و هاتنه‌ پێشه‌وه‌ی‌ نه‌وه‌ی‌ نوێ‌ شتێكی‌ دڵخۆشكه‌ره‌یه‌، جاران له‌ ساڵانی‌ حه‌فتا و هه‌شتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوودا ئه‌گه‌ر پێنج بۆ شه‌ش رۆماننووس و ده‌ دوانزه‌ چیرۆكنووسمان هه‌بووبێ‌ ئێستا زۆر زیاترمان هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش له‌ هه‌موو حاڵه‌تێكدا دڵخۆشكه‌ره‌یه‌، له‌گه‌ڵ گه‌شه‌ی‌ ته‌كنه‌لۆژیا و ئازادی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ و زۆری‌ بڵاوكراوه‌كاندا ده‌رفه‌تی‌ نووسین و وه‌رگێڕان زۆرتربووه‌، لێ‌ ئه‌مانه‌ی‌ باسمان كرد هه‌موویان مۆفه‌ق نه‌بوون، بۆریشیان زۆره‌. به‌شێكی‌ زۆری‌ ئه‌و كارانه‌ كه‌موكووڕییان تێدایه‌، چ وه‌كو نووسینی‌ خۆماڵی‌ و چ وه‌كو وه‌رگێڕان.
له‌م بابه‌ته‌دا تیشك ده‌خه‌مه‌ سه‌ر به‌شێك له‌و گرفتانه‌ی‌ كه‌ ئه‌مڕۆ له‌ نێوه‌ندی‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ كوردی له‌م به‌شه‌ بچكۆلانه‌ و داخراوه‌ی‌ خۆماندا ده‌بینرێ‌، هه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌وه‌ش بۆچوونی‌ خۆمه‌ و ده‌شێ‌ تۆی‌ خوێنه‌ر پێی‌ رازی‌ نه‌بی‌ و ده‌توانی‌ تۆش ره‌قیبێك بیت به‌سه‌ر نووسینه‌كه‌ی‌ منه‌وه‌ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ قسه‌ی‌ خۆت هه‌بێ‌ و ره‌خنه‌م لێبگری‌.
له‌م نووسینه‌دا له‌باره‌ی‌ چۆن بنووسین قسه‌ ده‌كه‌م، كه‌ ئه‌مه‌ بووه‌ته‌ كێشه‌یه‌ك و قسه‌ی‌ له‌سه‌ر ده‌كرێت، هه‌ر نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌ به‌جۆرێك ده‌نووسێ‌ و به‌جۆرێك وه‌رده‌گێڕێ‌. هه‌ندێك له‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌كانمان له‌ نووسین و وه‌رگێڕاندا هه‌وڵئه‌ده‌ن به‌زمانێكی‌ ساده‌ و ساكار بنووسن، یان به‌ زمانێكی‌ میللی‌ ده‌نووسن و وه‌رده‌گێڕن، پێیان وایه‌ ئه‌م شێوازه‌ له‌ نووسین سه‌ركه‌وتوو تره‌ و خوێنه‌ر له‌ خوێندنه‌وه‌دا وه‌ڕس نابێ‌ و ده‌توانێ‌ له‌گه‌ڵ ره‌وتی‌ خوێندنه‌وه‌دا تا كۆتایی بڕوات، ئه‌وانه‌ی‌ به‌و شێوازه‌ ده‌نووسن به‌ تایبه‌تی‌ ئه‌ده‌بیات بۆچوونیان وایه‌ زمانێكی‌ ساده‌ی‌ میللی‌، به‌ڵام تێكستێكی‌ پڕاوپڕ له‌ ته‌كنیكی‌ به‌رز ومۆدێرن. به‌جۆرێك خوێنه‌ر به‌چێژه‌وه‌ ده‌یخوێنێته‌وه‌، لێ‌ له‌ كۆتاییدا خوێنه‌ری‌ ده‌قه‌كه‌ ده‌خزێته‌ نێو خه‌یاڵێكی‌ قووڵه‌وه‌ و بۆ به‌شه‌ ون بووه‌كه‌ی‌ ده‌قه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێ‌، واته‌ زمانێكی‌ ساده‌ و ده‌قێكی‌ هێنده‌ مۆدێرن كه‌ ره‌وتی‌ گێڕانه‌وه‌كه‌ی‌ لای‌ خوێنه‌ر دنیایه‌كی‌ بۆ ده‌خولقێنێ‌ كه‌ ئه‌و خوێنه‌ره‌ زیاتر له‌ ته‌فسیرێكی‌ لا گه‌ڵاڵه‌ ده‌بێ‌.
هه‌ندێكی‌ تر له‌ نووسیندا په‌نا ده‌به‌نه‌ به‌ر زمانێكی‌ ئاڵۆز، زمانی‌ نووسینیان زمانێكی‌ شیعرییه‌ و له‌ رێگای‌ ئه‌و زمانه‌ شیعرییه‌وه‌ جۆرێك له‌ ئاڵۆزی‌ دروست ده‌بێ‌ به‌جۆرێك وه‌زیفه‌ی‌ ره‌نگ و شوێن و شته‌كان ده‌گۆڕێ‌، بۆ نموونه‌ له‌م جۆره‌ له‌نووسین ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ زۆر به‌كاردێ‌: گۆرانییه‌كی‌ بێ‌ ده‌نگ، سه‌فه‌رێكی‌ پرته‌قاڵی‌، كاروانێكی‌ غه‌مگین به‌ پێده‌شته‌كانی‌ باڵای‌ یار… چه‌ندین نموونه‌ی‌ دیكه‌ كه‌ نووسه‌ر له‌و شێوه‌ نووسینه‌ هه‌وڵ ئه‌دات له‌ رێگای‌ ئه‌و زمانه‌ شیعرییه‌وه‌ چێژێكی‌ تایبه‌ت و جۆرێك له‌ ئاڵۆزی‌ لای‌ خوێنه‌ر دروست بكات. یه‌ك له‌و نووسه‌رانه‌ی‌ به‌م شێوازه‌ ده‌یانووسی‌ رۆماننووس و چیرۆكنووسی‌ به‌ئه‌زموون جه‌بار جه‌مال غه‌ریبه‌ كه‌ له‌ به‌رهه‌مه‌كانی‌ پێشووی‌ دا، له‌ رۆمانی‌ چناری‌ شیر، شێخی‌ داموس و.. به‌و زمانه‌ شیعرییه‌ په‌ره‌ی‌ به‌ره‌وتی‌ گێڕانه‌وه‌ داوه‌، به‌ڵام له‌ كاره‌كانی‌ ئه‌م دواییه‌یدا شێوازی‌ گێڕانه‌وه‌ی‌ گۆڕا به‌تایبه‌تی‌ له‌ دواین رۆمانیدا كه‌وتنی‌ ئاسمانه‌كان، ئه‌گه‌رچی‌ له‌م رۆمانه‌شدا تا ئه‌ندازه‌یه‌ك زمانه‌ شیعرییه‌كه‌ كێڵگه‌ی‌ گێڕانه‌وه‌ ده‌كێڵێ‌، به‌ڵام جیاوازتره‌ له‌ كاره‌كانی‌ دیكه‌ی‌ و ئه‌م رۆمانه‌ قسه‌ی‌ زۆری‌ له‌باره‌وه‌ كرا و له‌باره‌ییه‌وه‌ نووسرا و لای‌ زۆرێك له‌ نووسه‌ران و ره‌خنه‌گره‌كان وه‌ك رۆمانێكی‌ سه‌ركه‌وتوو ناسێنرا. رۆمانێكی‌ دیكه‌ رۆمانی‌ ئاوێنه‌ سه‌رابییه‌كانی‌ نووسه‌ر هیوا قادره‌ كه‌ به‌هه‌مان شێوه‌ به‌ر زمانێكی‌ ئاڵۆز ده‌كه‌وین و خوێنه‌ر ده‌بێ‌ له‌سه‌ری‌ بوه‌ستێ‌. به‌ڵام هیوا قادر له‌ رۆمانی‌ منداڵانی‌ گه‌ڕه‌كدا شێوازه‌كه‌ی‌ گۆڕا، گێڕانه‌وه‌ ساده‌بووه‌وه‌، نووسه‌ر له‌م ئه‌زموونه‌یدا زۆرتر كاری‌ له‌ناو ته‌كنیك و شێوازی‌ گێڕانه‌وه‌دا كرد.
هه‌ندێك نووسه‌ر و وه‌رگێڕیش هه‌ن په‌نا بۆ وشه‌سازی‌ ده‌به‌ن و وشه‌ و رسته‌ و ده‌سته‌واژه‌ی‌ شێوه‌زاره‌كانی‌ دیكه‌ به‌كارده‌هێنن، به‌تایبه‌تی‌ له‌م ساڵانه‌ی‌ دوایی دا وشه‌ی‌ كرمانجی‌ و لوڕی‌ و هه‌ورامی‌ به‌كار ده‌هێنری‌، هه‌تا سوود له‌ شێوه‌زار و قسه‌كردنی‌ موكریانیش وه‌رگیراوه‌، بۆ نموونه‌ له‌و وشانه‌ی‌ زۆر به‌كار ده‌هێنرێت: ده‌گه‌ڵ- یانژی‌-به‌رسڤ- بله‌ز- باندۆر – ده‌لیڤه‌…. و گه‌لێك وشه‌ی‌ تر، له‌و وه‌رگێڕانه‌ی‌ كار به‌و وشانه‌ ده‌كات، زۆر تر له‌ وه‌رگێڕانه‌كانی‌ مامۆستا حه‌مه‌ كه‌ریم عارف دا ده‌بینرێ‌.
جا ئه‌م به‌كارهێنانه‌ تا چه‌ند دروسته‌ و سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ده‌هێنێ‌، ئه‌وه‌یان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌لیقه‌ی‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌كه‌، مه‌رج نییه‌ هه‌موو جارێك و له‌ هه‌موو شوێنێكدا ئه‌و به‌كارهێنانه‌ سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێ‌، هه‌ندێك وشه‌ هه‌یه‌ ته‌نیا له‌ شوێنی‌ خۆی‌ و له‌ نووسین به‌و شێوه‌زاره‌ گونجاوه‌، بۆنموونه‌ وه‌رگێڕانه‌كانی‌ محه‌مه‌د ره‌مه‌زانی‌ به‌شێوه‌زاری‌ موكریانییه‌، ته‌واوی‌ به‌رهه‌مه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌ مۆركی‌ ئه‌و شێوه‌زاره‌ی‌ پێوه‌یه‌. ره‌مه‌زانی‌ بۆخۆی‌ چیرۆكنووسه‌ و زمانزانه‌، بۆیه‌ له‌ وه‌رگێڕاندا چێژێكی‌ داوه‌ به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌. به‌ڵام زۆر جار نووسه‌ران یان وه‌رگێڕه‌كان به‌جۆرێك ئه‌و وشانه‌ به‌كارده‌هێنێ‌ كه‌ زه‌وق و شه‌وقی‌ خوێنه‌ر له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ تێكسته‌كه‌ ده‌كوژێت. لێ‌ هه‌ندێك له‌ نووسه‌ر و وه‌رگێڕه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ شاره‌زان و زمانزانن، كوردیزانێكی‌ باشن و ئاگاداری‌ شێوه‌زاره‌كانن و شاره‌زاییان له‌ چۆنێتی‌ قسه‌كردن و به‌كارهێنانی‌ ئه‌و شوێنانه‌ هه‌یه‌، ده‌توانن سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ستبهێنن. به‌كارهێنانی‌ ئه‌و وشانه‌ هه‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ وشه‌یه‌ك له‌ فه‌رهه‌نگه‌وه‌ وه‌ربگری‌ و دایبنێی‌. له‌ نێوه‌ندی‌ وه‌رگێڕاندا خه‌ڵكانێكی‌ وه‌كو شوكور مسته‌فا و عه‌بدوڵڵای‌ حه‌سه‌ن زاده‌مان هه‌یه‌ كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ هێنده‌ جوان و به‌رز ده‌قی‌ ئه‌ده‌بیان وه‌رگێڕاوه‌ تا ئه‌مڕۆش نه‌وه‌ له‌ دوای‌ نه‌وه‌ به‌وپه‌ڕی‌ چێژه‌وه‌ ده‌یخوێننه‌وه‌، له‌م رۆژگاره‌شدا خاوه‌نی‌ گه‌لێك وه‌رگێڕی‌ باشین و خه‌ڵكانێك هه‌ن به‌شێوه‌یه‌كی‌ زۆر جوان وه‌رده‌گێڕن، له‌وانه‌ سه‌باح ئیسماعیل و ئازاد به‌رزنجی‌ و مه‌ریوان هه‌ڵه‌بجه‌یی و گه‌لێك وه‌رگێڕی‌ دیكه‌. به‌ڵام له‌پاڵ چه‌ند وه‌رگێڕێكی‌ باشدا گه‌لێك وه‌رگێڕمان هه‌یه‌ به‌ عه‌ره‌بی‌ سه‌ربازی‌ و به‌ فارسی‌ حه‌مباڵییه‌وه‌ به‌ كوردییه‌كی‌ وێرانه‌وه‌ وه‌رگێڕان ده‌كه‌ن، له‌ دنیای‌ نووسینیشدا له‌سه‌ده‌ی‌ رابردووه‌وه‌ گه‌لێك نووسه‌ری‌ باشمان هه‌بووه‌، له‌ جه‌میل سایبه‌وه‌ بۆ حسێن عارف و محه‌مه‌د موكری‌، شێرزاد حه‌سه‌ن تا ئه‌م نه‌وه‌ی‌ ئه‌مڕۆ نوسه‌ری‌ شاره‌زا به‌زمان و ته‌كنیكی‌ نووسینمان هه‌یه‌. ئه‌مانه‌ هه‌ر یه‌كه‌ و به‌شێوازێك كاریان كردووه‌، هه‌ندێك به‌زمانێكی‌ ساده‌ و به‌ ته‌كنیكی‌ باڵا ده‌نووسێ و هه‌ندێك په‌نا ده‌باته‌ به‌ر زمانێكی‌ تێكه‌ڵه‌ له‌ زاراوه‌ی‌ ناوچه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستان، هه‌ندێكیش به‌ زمانێكی‌ شیعری‌، هه‌ندێكیش ده‌قه‌ ئه‌ده‌بییه‌كان تێكه‌ڵ به‌ دنیای‌ فه‌لسه‌فه‌ ده‌كه‌ن.
به‌كارهێنانی‌ وشه‌ی‌ شێوه‌زاره‌كانی‌ دیكه‌ ئه‌گه‌رچی‌ خوێنه‌ر زۆرجار تاقه‌تی‌ ئه‌وه‌ی‌ نییه‌ بۆ حاڵی‌ بوون له‌و وشه‌یه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ فه‌رهه‌نگ، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا سه‌لیقه‌ی‌ نووسه‌ره‌كه‌ و یان وه‌رگێڕه‌كه‌ رۆڵی‌ هه‌یه‌ له‌به‌كارهێنانی‌ وشه‌كان، بۆ نموونه‌ له‌ شیعری‌ شێركۆ بێكه‌سدا به‌ به‌رده‌وامی‌ له‌و وشانه‌ ده‌بیستین كه‌ به‌گوێی‌ زۆرێك له‌ خوێنه‌رانی‌ ئێمه‌ نامووبووه‌، هه‌ڵبه‌ت وشه‌ی‌ كوردین و موڵكی‌ كوردن، لێ‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ وشه‌ی‌ شوێنه‌ جیاوازه‌كانی‌ دیكه‌ی‌ كوردستانه‌ بۆ به‌شێك له‌ خوێنه‌ر نامۆیه‌، به‌ڵام شێركۆ بێكه‌س له‌و كاره‌دا ژیرانه‌ مامه‌ڵه‌ی‌ ده‌كرد و ده‌یزانی‌ چ وشه‌یه‌ك و له‌چ شوێنێكا و چۆن به‌كاری‌ ده‌هێنێ‌. مه‌رج نییه‌ هه‌موو جارێك ئه‌و تێكه‌ڵكردنه‌ له‌ زاراوه‌كان گونجاو بێت، ئه‌وه‌ی‌ گرنگه‌ له‌ به‌كارهێنانی‌ وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌كان چۆنێتی‌ به‌كارهێنان و چێژ بینینی‌ خوێنه‌ره‌. له‌ كۆتاییدا بۆ هه‌ر ده‌قێك به‌هه‌ر شێوه‌یه‌ك ده‌نووسرێ‌ گرنگ ئه‌وه‌یه‌ خوێنه‌ر چێژی‌ لێوه‌ربگرێ‌ و له‌ لاپه‌ڕه‌كانی‌ یه‌كه‌م و دووه‌مه‌وه‌ وه‌ڕس نه‌بێ‌ و كتێبه‌كه‌ فڕێداته‌وه‌ ناو كتێبخانه‌كه‌ و هه‌رگیز به‌لایه‌ نه‌چێته‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*