سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » سێ کافەکە کوردستان و کوردو کەرکوک لە بەڵگەنامەکانی ئینگلیز خۆیانەوە

سێ کافەکە کوردستان و کوردو کەرکوک لە بەڵگەنامەکانی ئینگلیز خۆیانەوە

دوا کۆڕی ئەم وەرزە

دوا کۆڕی ئەم وەرزەی ساڵۆنی کوردستانی نوێ ناساندن و ئیمزاکردنی کتێبی (الکافات الثلاث.. کوردستان.. کورد.. کرکوک 1917-1919 ) بوو کە لە نووسین و ئامادەکردنی شەرەفەدین جەباری-یە.
ئەم کتێبە جیاوازە لەو کتێبانەی دیکەیە کە لەوبارەیەوە نووسراون، چونکە دوو تایبەتمەندیی تێدایە، یەکەمیان خستنەڕووی وێنەو دیکۆمێنتە مێژووییەکانە لە زمانی ئینگلیزەوە کە خۆیان بەشێکبوون و ئێستاش بەشێکن لە شێواندنی مێژووی ناوچەکەو کوردستان و کەرکوک بەتایبەتی و بەڵگەنامەکانیشیان بەڵگەنامەی نهێنیی ئەوێ رۆژێن کە لە نێوان دەزگاو دامەزراوە رەسمییەکانی خۆیاندا بە نهێنی بۆ یەکتریی نێردراون و بۆ خەڵکی گشتی نەبوون، تایبەتمەندییەکی دیکەشی ئەوەیە کە بەزمانی عەرەبی ئامادەکراوە، چونکە وێڕای ئەوەی حکومەتە یەک لەدوایەکەکانی عیراق لەدوای بوونی سیستمەکەی بە کۆماریی و تەنانەت بزووتنەوە رزگاریخوازییە عەرەبییەکان لە عیراق لەمپەڕی چەپەوە بۆ ئەوپەڕی راست ئیدیعای دژایەتی ئینگلیزیان کردووە، بەڵام تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت، لە دۆسێی کوردستانی بوونی کەرکوکدا بوونەتە درێژەپێدەری هەمان سیاسەتی ئینگلیز.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

مەریوان مەسعود:
كۆڕی ئەمڕۆمان بۆ تاوتوێكردن و ناساندنی كتێبی (الكفات الثلاث كوردستان- كورد كركوك لەنێوان ساڵانی (1917-1919)ە، ئەم كتێبە لە ئامادەكردن و نووسینی شەرەفەدین جەباری- یە، كە پێكهاتووە لە كۆمەڵێك نووسراو و فۆتۆ و نەخشەنامەكانی جەنگی یەكەمی جیهان كە ئەمە بەشێكێتی. بەشێكی تری تەرخانكراوە بۆ هەندێك وێنە و بەڵگەنامەی سەلماندنی كوردستانی بوونی كەركوك و ناوچەكانی تر، ئەویش لە بەڵگەنامەكانی بەریتانیاداو لە ساڵی 1919 ئەم فۆتۆ و بەڵگەنامانە وەرگیراوە، كە كەم كەس بینیوێتی، لەبەرئەوەی وێنە و بەڵگەنامەی دەگمەنی تێدایە و بە سوپاسەوە لە كوردستانی نوێ بە دیزاینێك و بە چاپێكی باش چاپكراوە و ئێستا لەبەر دەستی بەڕێزتاندایە.
ستران عەبدوڵڵا:
ماوەی دوو ساڵە لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ كۆڕ و كۆبوونەوە و مێزگردمان هەبووە و چەندین كتێب لەم ساڵۆنەدا ئیمزاكراوە، هەموو ئەم چالاكییانە لە دوو ساڵی رابردوو كە روویداوە و ئەو بەڕێزانەی كە لە توێژی جیاجیای كۆمەڵگەن و لە حزبی جیاجیاو لە خەڵكی جیاجیاشن كە بەشدارییان كردووە، بە خۆشحاڵییەوە كە هاتوون ڕەچاوی مەسەلەی مەیلی حزبییان نەكردووە، زۆربەی ئەو میوانانەی كە هاتوون، شانازی بووە بۆ كوردستانی نوێ و بێگومان بۆ یەكێتیی نیشتمانیی كوردستانیش. ئەو بەڕێزانەی كە بەشدارییان كردووەو مایكیان بە دەستەوە بووەو قسەیان كردووە، بەشی زۆری تێبینیان هەبووە بۆ ئێمە كە چۆن ساڵۆنەكە باشتر بەرەوپێش ببەین، هەرلە فراوان كردنییەوە تا گۆڕینی شێوەی كۆڕەكان و رێكخستنی كۆڕەكان، تەنانەت كاتەكانیش، بەیانیان بێت یان ئێواران.
ئەم تێبینیانە بۆئێمە بەجێن و رەچاویان دەكەین، لەبەر خاتری موسڵمانان و ئیشەكانی خۆمان وا پێویست دەكات لە ماوەی داهاتوودا پێداچوونەوەیەك بۆ كارەكانی خۆمان بكەینەوە، بە راوێژكردن لەگەڵ ئێوە، چونكە دانیشتنەكانی ساڵۆنی كوردستانی نوێ و میوانەكانی كۆتایی پێ نایەت، بەڵام دانیشتی رەسمیمان نابێت، تەنانەت كۆمەڵێك بیركردنەوەی باش دەبێت و بەڵكو بتوانین رێكیان بخەینەوە، بۆئەوەی نەك دوو ساڵ، بەڵكو سەد ساڵ تەمەنی ساڵۆنی كوردستانی نوێ بێت، بەڵام وا پێویست دەكات ئێمە ماوەیەكی كەم كارەكانی خۆمان وەكو ساڵۆن رابگرین تاوەكو لە پەیوەندیدا بین لەگەڵ ئێوە و وەكو بیروبۆچوون دەبێت راستەوخۆ و رەسمی بێت، كەمتر دەرفەتی قسە لەسەركردنی هەبێت، هەموو ئەو بیروبۆچوونانە كۆدەكەینەوە و دڵنیاتان دەكەینەوە كە ساڵۆنی كوردستانی نوێ بە ستایلێكی نوێ و هەم بە شێوازی دیموكراسیتر و فراوانتر بەردەوام دەبێت ‌و كەمتریش كاتی میوانەكان و ئەو كەسانە بگرین كە بەشداریی دەكەن بۆئەوەی وەبەرهێنانێكی باشتر لەم دیموكراسییەدا بكەین لە ساڵۆنەكە هەیە و لە راگەیاندنی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان هەیە، كە سروشت ‌و تایبەتمەندیی یەكێتی نیشتمانیی كوردستانە و جاربەجار لەبەر میوانێك یاخود رووداوێك كە دێتە پێشەوە، ناچارین كاری لەسەر بكەین، بەڵام ئەم كۆڕە چڕانە رادەگرین، هەتا ماوەیەكی كەم.
شەرەفەدین جەباری:
ئەم كتێبە بە دوو قۆناغی زۆر جیاوازدا تێپەڕیووە، هەمووتان ئاستی ئەو كێشانە دەزانن بە تایبەتی بۆ كەسانێك كە لەو ناوچانە دەژین. كتێبەكەم لەگەڵ مەینەتییەكاندا نووسیوە، چونكە من بەردەوام لە كەركوكم، هەموو جارێك دەڵێم خوا بۆم بكات لە تەنیشت قەڵادا ئەگەر خیمەیەك هەڵبدەم، یان نان و ئاو بخۆم پێم خۆشە، تەنها بۆئەوەی لەوێ بمێنمەوە و دڵنیام ئێوەش هەمان هەستتان هەیە.
ئەم كتێبە چەند ساڵێكی خایاندووە، لە 2013-ەوە دەستمپێكردووە، قۆناغی پێش رووداوەكان، قۆناغی پاش رووداوەكان، لە قۆناغی یەكەمدا نووسیومەتەوە و ئامادەمكردووەو بەدواداچوونم بۆكردووە، لەبەرئەوە كاتێكی زۆری ویستووە بۆ تەواوكردنی بابەتەكانی و رێكخستنەوەی و قۆناغی دوای ئەوەش هەوڵی چاپكردنیم داوەو بەدواداچوونم كرد بۆئەوەی ئێستا بڵاوببێتەوە و بگاتە دەستی ئێوەی بەڕێز.
ئەم كتێبە بەشێوەیەكی گشتی، پێكهاتووە لە سێ تەوەر، تەوەری یەكەم بەشی زۆری كتێبەكەی گرتووەتەوە، زۆربەی تەوەرەكانی رووماڵكردووە، تەوەری یەكەم پێكهاتووە لە زیاتر لە 180 بابەتی هەمەجۆر لە بەڵگەنامە و وێنە و ڤیدیۆ و ئاماژە بەوە دەدەم كە لەكوێم هێناوە، بۆئەوەی بەرچاوڕوونییەكتان هەبێت.
زیاتر قسە لەسەر تەوەرەی یەكەم دەكەم، چونكە پانتاییەكی زۆری داگیركردووە، بەڵگەنامەو وێنەكان بە زمانی ئینگلیزییە و هەوڵمداوە بەشێوەیەكی رێك وەرگێڕانی بۆ بكەم لە ئینگلیزییەوە بۆ عەرەبی و دواتریش بەپێی پێویست هەوڵمداوە هەر وێنە و بەڵگەنامەیەك زیادبكەم، یان زیاتر روونكردنەوەی پێبدەم، بۆئەوەی زیاتر نووسینەكە لای خوێنەر روونتربێت.
لە بەرئەوەی ئاگاداری هەندێك شوێنی ناو كەركوكم، لەگەڵ شوێنەوارەكانیدا، سەرنجی زیاترم پێیداوە، بۆئەوەی لای خوێنەر روونتربێت. زۆربەی ئەم تەوەرانە لە (IWM) واتە (متحف حرب الامبریالي) مۆزەخانی جەنگی ئیمپریالی، زۆربەی ئەم بەڵگەنامانە لەوێ بڵاوبوونەتەوە، ئەم مۆزەخانەیە لە لەندەنی پایتەختی بەریتانیایە، بەریتانییەكان بەبۆنەی جەنگی جیهانی یەكەم و دووەمەوە هەوڵیانداوە هەرچی پەیوەندیی هەیە بە چالاكیی خۆیان لەڕووی سەربازیی و مەدەنی هەرچی پەیوەستە بە خۆیان لەو مۆزەخانەیەدا جێگەی بكەنەوەو لە دواییدا نمایشی بكەن لە نێوان خۆیان و هاوپەیمانەكانیاندا.
بەداخەوە زۆربەی ئەم بەڵگەنامانە پێشتر هەبوون، بەڵام بەساردو سڕی و لەملاولا بڵاوكراونەتەوە، ئەمەی من ئاماژەی پێدەدەم لەنێوان ساڵانی 1917 بۆ 1919 ئەو ماوەیەیە كە هەوڵمداوە رووماڵی بكەم، ئەگەرنا زۆر پێشتر كورد هەر هەبووە.
من بیرم كردەوە كە بابەتەكە پارچە پارچە نەبێت، بەڵكو لە دووتوێی كتێبێكدا بێت و بچووك ببیێتەوە بۆ ئەو كەسانەی عەوداڵی ئەم جۆرە بابەتانەن.
تەوەری دووەم پێك هاتووە لە كتێبێك كە بە خوێندنەوەی كتێبێك پەیوەندیی بە ئیقتیباسی سێ قافییەكەوە هەیە كە ساڵی 1920 لە لەندەن بە هەمان شێوە چاپ بووە كە نووسەرەكەی كابرایەكی سەربازییە خۆی (كیرمێل روزفوڵد) كە دەكاتە كوڕی سەرۆكی پێشووتری ئەمریكا، كرمێل لەهەمان كاتدا نووسەریش بووە. من هەوڵدەدەم ئەوەی پەیوەندیی بە سێ كافەكەوە هەیە، ئاماژەی پێبدەم و وەرگێڕانی بۆ بكەم و زیادەشی بخەمەسەر.
ئەو ناتوانێت بەرگریی لە ئێمە بكات، زۆر ناحەقی تێدایە، ئەو كتێبەشی كە من ئاماژەم پێداوە و هەندێك بەڵگەی تێدایە كە ناتوانین ئێمە لەسەری نەوەستین، ئەو بەشیوەیەكی پیشەییانە ئاماژەی پێداوە. مێجەر سۆنیش بەهەمان شێوە زۆر ستەمی لە مەسەلەی كورد كردووە، لەگەڵ ئەوانی تردا كە بەداخەوە زیانی زۆریان لە مەسەلەكەی ئێمە داوە، كتێبەكەشی بەناوی جەنگ لە بەهەشتی عەدەن-دا، چەند نەخشەیەكی تێدایە كە بۆ ئێمە گرنگە كاری لەسەر بكەین و چەند وێنەیەكی تێدایە بە روونی ئاماژەیە بۆ خاوەندارێتی ئەم ناوچەیە. بەڵام بەداخەوە ئێمەی كورد نەمان توانیووە لەسەر ئەم بابەتانە كاربكەین.
ئەم كتێبە و هاوشێوەكانی كە هەریەكە و لە ساڵێكدا نووسراون ‌و بەنیازیشم هەموو نەخشەكان بكەم بە كتێبێك، بەدڵنیاییەوە بەهاوكاریی و پاڵپشتی ئێوە، ئەگەرنا من خۆم هیچم پێ نەدەكرا، هەوڵدەدەین بۆ ئەوەی بە هەوڵەكانی هەموومان میللەتەكەمان بە ئامانج بگات و هەر هیچ نەبێت راستییەكان روونببێتەوە، كە بەداخەوە كاری لەسەر نەكراوە.
جێی خۆیەتی هەر شاندێك بچێتە دەرەوە، ئەم بەڵگەنامانە ببات و بۆیان روونبكاتەوە كە ئەمە راستییەكانەو خۆیان بڵاوی بكەنەوە نەك ئێمە.
لە كتێبخانەی كۆنگرێسی ئەمریكا، چەندین نەخشە و بەڵگەنامە هەن كە بەداخەوە تۆزیان لێ نیشتووەو كەس ناچێت بەلایاندا، بۆیە من هەوڵدەدەم بە هاوكاریی ئێوە هەموویان كۆبكەمەوە، گرنگترین نەخشەش كە دەمەوێت ئاماژەی پێبدەم، ئەو نەخشەیەیە كە بەڕێز مام جەلال لە 9/2/2004ی ئەنجومەنی حوكم لە مورافەعە گەورەكەدا بەرزی كردەوە، ئەوە كۆڵەكەی هەموو نەخشەكانە، هی سەردەمی عوسمانییە لەساڵی 1893، ئێستاش نەخشەكە هەیە، من بەدواداچوونم بۆ كردووە كە كێ نەخشەكەی بۆ هێناوە، بۆ نموونە ئەم نەخشەیە كە لە كتێبەكەی (كەریمەت رەسوڵ)دا هاتووە، لە نەخشەكەدا دیارە بەئاشكرا كە كوردستان ناوجەرگەی ئەم ناوچانەیە، من دڵنیام كورد ئەمەی نەبینیووە، لەبەرئە‌وەی كتێبەكە خۆی ئینگلیزییە و رەنگە وەرگێڕانیشی بۆ نەكرابێت.
زۆر كتێبی ئینگلیزی وەرگێڕانی بۆ كراوە، ماڵی ئەوانە ئاوابێت كە وەریانگێڕاوە، بەڵام من تائێستا ئەم كتێبەم بە كوردی نەبینیووەو كەسیش لەسەری نەوەستاوە كە بەڕوونی نەخشەكەی تێدایە.
ئەو نەخشەیەش كە بەڕێز مام جەلال بەرزیكردەوە بە هەمان شێوە كوردستان لەناوجەرگەی ئەو ناوچانەیە، میزۆپۆتامیایە و كوردستان بەڕوونی ئاماژەی پێدراوە.
تەوەری سێیەم خوێندنەوەیە بۆ كتێبێك كتێبی (العشائر الكردیة) ئەم كتێبەش بۆخۆی گرنگە، بەڵام بەداخەوە بەهەمان شێوە ئیشی بۆ نەكراوە، ئەم كتێبە ساڵی 1979 لە بەغدا لە چاپخانەی (الحوادث) چاپ كراوە، مامۆستا د. فوئاد حەمە خورشید ئەو كتێبەی نووسیووەو پشتی بە سەرچاوەو بەڵگەنامەكانی ئینگلیز بەستووە و حاكمی مەدەنی ساڵی 1919، ئەویش دەچێتە چوارچێوەی كتێبەكەی ئێمە كە ساڵی 1917 بۆ 1919 و كتێبەكەی بەزمانی عەرەبی داناوە، بۆئەوەی زۆر زانیاری باش لە كتێبەكەدا كۆبكاتەوەو پەیوەندیی بە چەندین لایەنەوە كردووە، یەكێك لەوانە ئەدمۆنس، بەڵام بەردەست نەبووە، كە ئەم بەڵگەنامەیە كێ نووسیوێتییەوەو هەوڵی داوەو تەقەللایەكی باشی كردووە، بۆئەوەی وەریگێڕاوە بۆ عەرەبی.
من خوێندنەوەم بۆ كردووە، مامۆستا هەوڵێكی باشی داوەو سەركێشیشی كردووە بۆ ئەو كتێبەی ئاماژەم پێیدا. ئەم كتێبە لەسەرەتاكەی (ملاحظات عن العشائر كردستان الجنوبیة بین زاب الكبیر و دیالی) ئەمە نووسراوی دائیرەی حاكمی مەدنی بەغدایە، كە بەریتانیایە لە حوزەیرانی 1919، بەڵگەنامە بە عەرەبی و ئینگلیزی سەرەتاكەی بەم شێوازەیە، بەڵگەنامەكە بە روون و ئاشكرا دەڵێت: «كوردستان الجنوبیە» بەڵگەیەكمان نییە وا نەنووسرابێت، ئینجا چاپ بووە، (بین الزاب الكبیر ودیالی) لە نێوان زێی گەورە و دیالەدا، زێی گەورە زۆربەی ناوچەكانی كوردستانی گەورە دەگرێتەوە تا دیالە بە خانەقینیشەوە، ئەمە حاكمی ئینگلیزی وادەڵێت، بە عەرەبی و بە ئینگلیزی، بەهەمان شێوە نووسراوە not say) )، تێبینی و بۆ بڵاوكردنەوەش نییە، لێی نووسراوە (للاستخدام الرسمي) بۆخۆیان هەڵیان گرتووە، بەڵگەنامەكان واتە ئەوە بۆ بڵاوكردنەوە نییە، ئەم كتێبەش بەهەمان شێوە خوێندنەوەم بۆكردووەو بە قەبارەی گەورەیە، كە زیاتر لە 200 لاپەڕەیە و بە عەرەبیشە.
رەهبەر سەید برایم:
گرنگیی ئەم كتێبە لەوەدایە كە تائێستا رۆژنامەگەریی كوردی كەمتر درك بە كاپشن دەكات، مامۆستایەكمان هەبوو بە راستی ئەو كاپشنی هێنا، چونكە ئەگەر ناو و مێژوو و شوێنەكەی نەنووسرێت، نازانیت بەهای وەسفەكەی. واتە ئەمەش جوانییەكەی لەوەدایەو دەستی خۆش بێت و زۆر سوپاس.
لەتیف فاتیح فەرەج:
دەستخۆشیتان لێدەكەم من لەسەر كتێبەكە قسە ناكەم، بەڵام كاك شەرەفەدین یەكێكە لە كەركوكییەكان كە (زۆر جار ئێمە باسی رەسەن و ناڕەسەن دەكەین، دەڵێین ئەم وشەیە لە كوێوە هاتووە)، شەرەفەدین یەكێكە لە رەسەنەكانی كەركوك، بە مانای وشە و خەمخۆریشە، لانیكەم لە 2003 وە ئاگادارین چەند خەمخۆرانە ئەوەی پێی دەڵێن پەیكۆل یان گەڕانی ورد بەدوای ئەوەدا، بۆئەوەی بیسەلمێنێت كە كەركوك كوردستانییە، پێشتریش لەچوارچێوەی هەتا لەوەی كە ناومان نابوو بابەتی مادەی 140، شەرەفەدین لەو بوارەدا هەوڵیدا زۆرترین بەڵگەكان كۆبكاتەوە و شتێكی باشیشی كرد كە كاتی خۆی دۆسێیەكمان بڵاوكردەوە لەسەر مادەی 140، بابەتی وردی تێدابوو ، بۆیە من دەستخۆشی لێدەكەم و وەكو وتم كتێبەكەم نەخوێندۆتەوە، ئێستا بەخێرایی سەیرم كرد كۆكردنەوەی ئەم وێنانەش بۆ خۆم چوومەتە ئەو مۆزەخانەیەی ئەو باسی دەكات، بەڵام دركم بەوە نەكرد، واتە ئەم درككردنە زۆر گرنگە، مرۆڤ درك بەوە بكات. ئەم هەنگاوەی ئەمیش بە كۆكردنەوەی وێنەكان، ئیشكردن لەسەری زۆر شتێكی باشە و زۆر سوپاس.
د. هیوا عەزیز:
من وێرای دەستخۆشیم لە كاك شەرەفەدین بۆ ئەو كارە گرنگەی، لەراستیدا من لەوەوە دەستپێدەكەم كە دەوترێت سێ جۆر لە مێژوو بۆ نەتەوەكان هەیە: مێژوو هەیە پێی دەوترێت عەراقە، ئەمە قووڵایی هەیە، كە هیچ كەسێك ناتوانێ نكوڵی لێبكات و نەتەوەكە خۆی خاوەنێتی و پێویستی بە سەلماندن و بەڵگە بۆ هێنانەوە نییە، بۆ نموونە وەكو ئەوەی میسر، هیندییەكان، چینیەكان هەیانە.
جۆرێكی تر لە مێژوو هەیە كە پێیدەوترێت مێژووی (موزەییەف) یاخود دروستكراو، وەكو ئەوەی كە بە زۆری زۆرداری هەندێك لە نەتەوەكان دەیانەوێت عەراقە و ڕیشە بۆ خۆیان دروستبكەن، وەك چۆن توركەكان ئێستا باس لەوە دەكەن كە سۆمەرییەكان تورك بوون، یاخود ئەمان بنەڕەتیان دەگەڕێتەوە بۆ سۆمەرییەكان، واتە شتێكی دروستكراو بۆخۆیان دروست دەكەن بۆئەوەی خۆیان بسەلمێنن.
لەنێوانی ئەمانەشدا مێژوویەك هەیە كە پێویستی بە دروستكردن هەیە، یاخود بە بنیاتنانەوە هەیە، لە راستیدا كورد یەكێكە لەو نەتەوانەی كە پێویستی بە دروستكردنەوە و بنیاتنانەوەی مێژووی خۆی هەیە.
دەبێت ئێمە بەو حەماسەتەی كە كاك شەرەفەدین وتی: «من بە حەماسەتەوە ئەم كارەم كردووە» من زۆرم پێخۆش بوو، چونكە لە راستیدا هەندێك بە نەنگی دەبینن كە حەماسەت و جۆرێك لە زیادەڕەویی لە نووسینەوەی مێژوو كە لە راستیدا ئەمە نەنگی نییە، یۆنان باس لە مێژووی خۆی دەكات لە پێش زایین و شانازیی بەوەوە دەكات (فتح الجمجمە)ی كردووە، لەكاتێكدا باس لەوە ناكات كە سەركەوتوو بووە یان نا، واتە كردوێتی بە بەشێك لە كاری بوێریی و رۆڵی خۆی لە مێژوودا.
بۆیە ئێمە زۆر شتمان هەیە كە لە راستیدا پەییمان پێ نەبردووەو تائێستا نەماندۆزیوەتەوە و پێویستمان بەو حەماسەتە هەیە كە خەڵكانی وەك كاك شەرەفەدین خاوەنین، بۆئەوەی بە وردی دەست بەرین بۆ هەموو ئەو كونج و كەلەبەرە تاریكانەی كە تائێستا یان رۆشن نەكراونەتەوە یان رێگا نەدراوە رۆشن بكرێنەوە. بۆئەوەی ئێمە بتوانین مێژووی خۆمان جارێكی تر بە میتۆدو عەقڵییەتی كوردانە دروست بكەینەوە ، چونكە ئەو مێژووەی كە تائێستاش لە ناوەندەكانی خوێندندا دەیخوێنین، مێژوویەكە كە ئێمە خۆمان خاوەنی نین، بەمانای ئەوەی كە خۆمان نەمان نووسیوەتەوەو بۆیان نووسیوینەتەوەو ئێمە تازە لەسەرەتاو دەستپێكی نووسینەوەی مێژووی كوردیداین، كە ئەم هەنگاوانەی وەك كاك شەرەفەدین رۆڵی گرنگ و كاریگەر دەگێڕێت.
یوسف محەمەد:
زۆر دەستخۆشیت لێدەكەم و بەهیوام بەرهەمی زیاتر پێشكەش بكەیت، چونكە مەسەلەی كەركوك مەسەلەیەكی زۆر گرنگە و من ئەوەندەی سەركردەكانم بینیبێت و قسەم لەگەڵ كردبێتن، ئەوان دەڵێن ئێمە زۆر ناتوانین جەخت لەسەر كەركوك و كوردستانیبوونی بكەینەوە، چونكە لایەنێكی فەرمی وەردەگرێت و لەسەر ئەوان زۆر دەكەوێت، بەڵام گرنگیی لەوەدایە كە نووسەرەكان و كەركوكییەكان و هەموومان رایەكی هاوبەشمان هەبێت لەسەر كەركوك و لێكۆڵینەوە و توێژینەوە لەوبارەیەوە پێشكەش بكەین.
من ئەوەندەی زانیاریم هەبێت، لە مۆزەخانەی نیشتمانیی توركیا، مامۆستا عەبدولڕەقیب یوسف كە خۆی مێژوونووس و شوێنەوارناسە دۆستێكی زۆر گرنگی كوردە، كە هەزارەها بەڵگەشی لەسەر كورد هەیەو وێنەی زۆر نایابی كۆنی هەیە، هی ساڵانی پێش هەشتاكان و دوای هەشتاكانیش، دەڵێت 250 ملیۆن بەڵگەنامە لە مۆزەخانەی نیشتمانیی توركیا لەسەر كورد هەیە. دیارە ئەو بەڵگەنامانە پێویستی بەوەیە كە پشتگیرییەكی تەواو بكرێت بۆئەوەی ساغكردنەوە و توێژینەوە و كەڵكێكی زۆری لێ وەربگیرێت و لەو بڕوایەدام زۆری پەیوەندیشی هەبێت بە كەركوك و مێژووەكەیەوە و بە كەلەپوور و بە هەندێك لایەنی گرنگ لە كەركوك كە زیاتر كەركوكییەكان شارەزاییان لەم بابەتە هەیە كە پێویستە بەدواداچوونی بۆ بكرێت و لێكۆڵینەوەی وردی لەبارەوە بكرێت. بۆیە ئەركی هەموومانە كە كەمپین هەبێت كە توێژینەوە بكرێت و بابەت بنووسرێت لەسەر كەركوك و مەسەلەی كەركوك تاچیتر بەلاڕێدا نەبرێت و مەسەلە گرنگەكەی كە شارێكی كوردستانییە و هیوادارم كە هەنگاوی تری بەدوادا بێت.
موعتەسەم نەجمەدین:
دەستخۆش كاك شەرەفەدین، من پێموایە لەم كتێبەدا دوو خاسییەتی جوان هەیە، یەكەمیان بە دیكۆمێنتكردنی وێنەیە، بۆ نموونە كە وێنەیەكی ساڵی 1918ی بازاڕی كەركوك پیشان دەدەیت كە بازاڕێكی سەرەكییە، وەك جوت قاوە كە ئەوكاتە هەمووی كورد بووە، یان دواتر نۆژەنكراوەتەوەو كۆمەڵێك دەستكاریی كراوە، ئەمە خۆی جێگەی دەستخۆشییە، دووەمیان سەرنجدانە لە سەردەمێكی گرنگ لەنێوان ساڵی 1917 بۆ 1919 ئەوكاتەی كە ئیتر نەخشەی دابەشكرنەوەی عیراق و دیاریكردنی ئایندەی كوردو عیراق چۆن دادەنرێت، لەم كاتەدا واقیعی كەركوك چۆن بووە، ئەم وێنانە دەری دەبڕن كە ئەوكاتە ئینگلیز چۆن لە كەركوك

بووە، هەندێك لەم وێنانە دەكرێت ئەوەندە زانیاریی بدرێت كە وەك فەرهەنگێكی لێبێت.
سەربەست عەبدولڕەحمان :
دەستخۆشی لە هەركەسێك دەكەم كە رستەیەك یان وشەیەك بنووسێت بۆ سەلماندنی نەتەوەكەم، كورد بوون و سەلماندنی كوردبوونی كەركوك زۆر كۆنترە لەوە، كەس ئیشی لەسەر پەیكەرەكەی گۆدیا كردووە؟ لەسەر گۆتییەكان ئەم پەیكەرە ئاماژە بەوە دەكات كە لەسەر دامێنی خۆی كۆمەڵێك رێنمایی و زانیاری گرنگی نووسیوە و ئێستا لەو جامانەیەیەی گۆدیا لە كەركوكدا دەبەسترێت، واتا ئەگەر بڕوانینە جلەكانی و وردببینەوە، شێوەی دەموچاو و دەمولوتیشی هەر ئەو جامانەیەیەو هەر ئەو دەمووچاوەیە كە ئێستاش لە كەركوكدا بەدی دەكرێت، وەك مێژوو باسی دەكات، كورد سەد ساڵێك پێش ئێستا حوكمی هەموو عیراقی كردووە، خاوەن دەسەڵات و سیاسەت و بەرنامەیەكی رێكوپێك بووە و تۆماری هەیەو ئەمە كۆنترە لەوەی كە بیسەلمێنین چەند ساڵێك لەمەوبەر لەكەركوكدا كورد هەبووەو تا رووباری دیالە بەدەست كوردەوە بووە، ئێمە بوونی كورد لەوە زۆر زیاترەو تاكو گەشتوونەتە شاری حللە.
هاوار مستەفا خان:
دەست خۆشیت لێدەكەم، ئەگەر مێژوو ستەمكارو ستەملێكراو بینووسێتەوە، دەبێت لەو نێوانەدا لایەنێكی زانستی هەبێت كە مێژوو بنووسێتەوە، كە ئەمەش تاڕادەیەك گومانمان هەر دەبێت لەسەری. من پێموایە دەبێت، یەكێك لە ئەركەكانی نووسەرو وەرگێڕ، وردبینی لەو بەڵگانە بكرێتەوە، لەهەمان كاتدا رەنگە وێنەیەك لێرە بڵاوبووبێتەوە، ئەو نووسەرەی كە ئەم كتێبەی نووسیوە لەمكاتەدا بۆ مەبەستێكی تر گیرابێت، ئەوە نەبێت كە ئێمە دەمانەوێت.
محەمەد حەمە ساڵح تۆفیق:
دەستخۆشی لە كاك شەرەفەدین دەكەم، ئەوە كارێكی ناوازەیە كە هەڵیبژاردووە، بەتایبەتی مەسەلەی ساڵی 1917 بۆ 1919، ئەو كاتە حوكمی راستەوخۆی ئینگلیزەكان بووە بۆ ئەم وڵاتە، واتە شتێك دروستنەبووە ناوی عیراق بووبێت، هەرناوە پیشینەكەی هەبووە كە میزۆپۆتامیا بووە، ئەوكاتە حوكمی ئینگلیزەكان زۆر بە پرۆفیشناڵانە و بێلایەنی بووە، كۆمەڵێك شت هەیە لە سیاسەتی بەریتانیادا بەرامبەر بەكورد، بەڵام زۆر بێلایەنانە چارەسەری كێشەكانیان كردووە، بەتایبەتی ناوهێنانی كوردستانی باشوور، كەركوك وەك خۆی، كوردستان وەكو خۆی، هەر لەو سەردەمەدا و لەپاش دوو ساڵێك حوكمی راستەوخۆ بۆ ئەم وڵاتە، راپۆرتێكیان سەبارەت بە زۆربەی ناوچەكانی میزۆپۆتامیا كردووە و چەندین وێنەیان گرتووە وەكو خۆی، چونكە كەسانی شارەزا بەشدارییان تێدا كردووە.
تەحسین نامیق:
دەستخۆشی لە كاك شەرەفەدین دەكەم، هاوڕێیان زۆر وەسفیان كرد، كاك شەرەفەدین پیاوێكی زۆر خەمخۆرە و زۆر ماندوونەناسە، هەوڵەكانی بۆ هیچ مەبەستێكی تایبەتی نییە، بۆ بەرژەوەندیی گشتییە و ئەم كەسانە زۆر دەگمەنن، ئەگەر مەبەستی كەركوك بێت، لەكۆتایدا مەبەستی خزمەتە بە میللەتەكەی بە گشتی، ئەو ئەركەی گرتویەتییە دەست، بێگومان هەر بەخەڵكی ماندوونەناسی ئاوا دەكرێت، لەبەرئەوەی بابەتێكی زۆر هەستیاری هەڵبژاردووە كە مەسەلەی بە دیكۆمێنتكردنی مێژوو، مەسەلەیەكی زۆر قورسە، هی سەردەمێكیشە كە زۆر هەستیارە، چونكە هەم ئیمپڕاتۆرییەتی عوسمانیی تێدایە، هەم ئیمپڕاتۆرییەتی بەریتانیشی تێدایە و پەیبردن بە نهێنییەكانی مێژوو لەو سەردەمەدا بەڕاستی ئەركێكی زۆر قورسە و بە ماندووبوونی خۆی لە دەزگا رەسمییەكاندا توانیوێتی ئەو شتانە كۆبكاتەوە. كێشەی ئێمە ئەوەیە كە سوودمان لە دیكۆمێنت نەبینیووە، چونكە هێشتا هەندێك ناوچە هەن ئێمە سپاردوومانە بە ماددەیەكی دەستووری كە دەچێتە چوارچێوەی سیاسەتەوە، ئەوەی كاك شەرەفەدین كردووێتی، لەبارەی مێژووەوە زۆر قورسە بۆ میللەتێك كە خۆی مێژووی خۆی نەنووسیوەتەوە.
محەمەد حەمە سەعید جاف:
سوپاس كاك شەرەفەدین بۆ ئەو هەوڵەی داوتە، دەربارەی ئەو دیكۆمێنتانەی كەبڵاودەكرێتەوە، هەوڵ بدرێت هەموویمان دەست بكەوێت. لە حزووری مام جەلال-دا بەرپرسی كتێبخانەكانی زانكۆی عەمان لە ئوردن وتی: من لە كتێبخانەكەی خۆم 12 هەزار بەڵگەنامەم هەیە دەربارەی كورد و كوردستان، داواتان لێدەكەم یان بێن كۆپی بكەن، یان بێن لەوێ بینووسنەوە، بۆئەوەی سوودی لێ وەربگرن، مام جەلال بە رەحمەت بێت وتی: ئەوە زۆر چاكە، لیژنەیەك پێكدەهێنین بۆئەوەی بچن بەدوای ئەم دیكۆمێنتانە بكەون، ئەوەندەی نەبرد جەنابی مام جەلال نەخۆش كەوت، ئیتر لیژنەكەش پێكنەهێنرا، ئێستا بیری ئەو برادەرانەی دەخەمەوە كە هەوڵدەدەن بۆ كۆكردنەوەی ئەو دیكۆمێنتانە هەر چۆنێك بتوانن بەدەستی بهێنن.
شەرەفەدین جەباری:
كاك رەهبەر سەرەتاش ئاماژەم پێدا كە ئەم كتێبە لە 2013 تاكو ئێستا بە دوو قۆناغ تێپەڕیووە، دەكاتە پێنج ساڵ و نیو كە بەبەردەوامی بەدواداچوونم بۆ كردووە و ئیزافاتم بۆكردووە و گۆڕیومە تا تەواوم كردووە، 7/12/2013 یەكەم بابەتم دەستكەوت و وەرگێڕانم بۆ كردووە، هەتا 5/8/2017 تەواوم كردووە و ماوەی دوو ساڵیش لە كوردستانی نوێ ماوەتەوە، بۆیە من دەڵیم ئەم كتێبە بە دوو قۆناغدا تێپەڕبووە، چونكە قۆناغێكی پڕ لەئومێد و پڕلە حەماسەت بوو بۆ من، مێژووش دەبێت زۆر بە راستی و دروستی وەربگیرێت.
كاك موعتەسەم ئەوە دوو وێنەیە من هەردوو وێنەكەم داناوە، بەڵام كەمێك جیاوازییان هەیە و زۆر بەحەماسەت و بە هەمان شێوە نووسیومەتەوە، لە دەقە ئینگلیزییەكە تەنها نووسراوە بازاڕو زۆر زەحمەتە بزانین كوێیە، من بەپێی بەدواداچوونەكانی خۆم زانیوومە كوێیە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

سەکۆی پایتەخت.. یاداشتکردنی رووداوەکان لە دیدی چالاکێکی رۆژنامەنووسیی و پەرلەمانتار و کادرێکی حزبەوە

لەم دووتوێیە دا ئەگەرچی سەکۆی پایتەخت، پێشتر وەک گۆشەی دوو ...