سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د.شوان نافیع خورشید: ده‌بێ‌ كورد به‌ر له‌ هه‌موو شتێك داوای‌ چه‌سپاندنی دیموكراسی بكات له‌ عیراقدا

د.شوان نافیع خورشید: ده‌بێ‌ كورد به‌ر له‌ هه‌موو شتێك داوای‌ چه‌سپاندنی دیموكراسی بكات له‌ عیراقدا

پرسی گفتوگۆ له‌گه‌ڵ عیراق ئێستا له‌گۆڕێدایه‌، هه‌ندێك پێیانوایه‌ ئه‌و گفتوگۆیانه‌ی‌ كورد له‌گه‌ڵ به‌غدا ئه‌نجامێكی ئه‌وتۆیان نابێت، چونكه‌ ئه‌قڵیه‌تی حوكمڕانیی له‌ عیراق هه‌میشه‌ به‌ئاڕاسته‌یه‌كه‌ كورد لاواز بكات‌و نه‌هێڵێت بگاته‌ ئه‌نجامێكی ئه‌وتۆ، به‌ڵام د. شوان نافیع خورشید پسپۆڕ له‌ تیۆری سیاسی‌ و مامۆستای‌ به‌شی زانسته‌ سیاسییه‌كان له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌دین، پێیوایه‌ ده‌بێ‌ كورد بۆ دانوستانه‌كان هه‌م له‌ خۆی بگات‌و هه‌میش به‌ر له‌ هه‌موو شتێك داوای‌ چه‌سپاندنی دیموكراسی بكات له‌ عیراق، له‌وباره‌یه‌وه‌ كوردستانی‌ نوێ‌ گفتوگۆیه‌كی كراوه‌ی‌ له‌گه‌ڵ كردووه‌و چه‌ند پرسیارێكمان لێكردووه‌.

دیداری: كوردستانی نوێ‌

– گفتوگۆی كورد له‌ دوای رووخانی سه‌دام چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی، به‌تایبه‌ت دوای چه‌سپاندنی به‌شێك له‌ ماف‌و ئیستیحقاقاتی نه‌ته‌وه‌یی، ئێستا خه‌ریكه‌ به‌شێكی له‌ده‌ستده‌دات؟
* ئێمه‌ پڕۆژه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌ییمان هه‌بووه‌، هه‌وڵمانده‌دا زۆرترین ده‌ستكه‌وت مسۆگه‌ربكه‌ین یان ده‌ستمانبكه‌وێت، بۆئه‌وه‌ی دوایی پڕۆژه‌ی عیراق به‌جێبهێڵین، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ده‌چوونه‌ به‌غدا بۆ به‌ده‌ستخستنی پڕۆژه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ پڕۆژه‌ی تایبه‌تی‌و حزبی خۆیان هه‌بوو له‌ ناو پڕۆژه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌دا، بۆیه‌ نه‌یانتوانی پڕۆژه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ش به‌چاكی به‌ڕێوه‌به‌رن. یه‌كێك له‌ خاڵه‌ سه‌رنجڕاكێشه‌كانی گفتوگۆی كورد له‌گه‌ڵ به‌غدا، بریتی بووه‌ له‌وه‌ی كورد داوای به‌دیموكراسی كردنی به‌غداو دروستكردنی ده‌وڵه‌تی هاووڵاتی نه‌كردووه‌، واته‌ كورد خاوه‌نی پڕۆژه‌ی هاوبه‌شی بۆ داهاتووی له‌ هه‌موو‌ عیراق نه‌بووه‌، به‌ڵكو هه‌موو كاتێك ئه‌و سیناریۆیه‌ی هه‌بوو كه‌ پێش مانگێك پراكتیزه‌ كرا. ئه‌نجامه‌كه‌یمان بینی.

– له‌گفتوگۆدا كورد ستراتیژییه‌تی هه‌بووه‌؟
* به‌ڵێ هه‌یبووه‌، ئه‌ویش هه‌وڵدان بووه‌ بۆ جیابوونه‌وه‌ له‌ عیراق، به‌ڵام ئه‌و ستراتیژه‌ توانیویانه‌ جێبه‌جێی بكه‌ن؟ یان به‌شێوه‌یه‌كی رێكوپێك كار‌و به‌دواداچوونی بۆ بكه‌ن؟ ئه‌و هه‌وڵه‌ی سه‌ركردایه‌تی بۆ ئامانجه‌كانی خۆی گوێی نه‌دایه‌ ئه‌وه‌ی له‌شكرێكی یه‌كگرتوو و كاریگه‌رمان هه‌بێت، یان بناغه‌ی ئابووریی چاك دروست بكات.

– باشه‌ كورد له‌و گفتوگۆیانه‌ له‌گه‌ڵ به‌غدا، پێویستییه‌كانی گفتوگۆی به‌رده‌ست بووه‌؟ یان كورد چۆن گفتوگۆ بكات؟
* هه‌ندێ گفتوگۆ هه‌یه‌ ئه‌گه‌ری سه‌ركه‌وتنی نابێت. بۆ نموونه‌ ده‌سه‌ڵاتی شیعه‌ له‌ عیراق له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌یانزانی ئێمه‌ نیه‌تی جیابوونه‌وه‌مان هه‌یه‌، كورد ده‌یه‌وێت له‌سه‌ر حسابی ئه‌وان به‌هێزبێت‌و دواتر جیاببێته‌وه‌، كه‌واته‌ ئه‌وان هیچ هانده‌رێكیان نه‌ده‌بوو بۆ سه‌رخستنی دانوستانه‌كان. ئێمه‌ ده‌مانویست سوود له‌ لاوازی ئه‌وان وه‌رگرین، ئه‌وانیش ده‌یانویست ره‌زامه‌ندی له‌سه‌ر هیچ شتێك نه‌ده‌ن كه‌ ئێمه‌ به‌هێزتر بكات. ئه‌مه‌ ئه‌نجامی بیركردنه‌وه‌ی نه‌ته‌وایه‌تییه‌.
ئه‌وه‌ی راستیی بێت بیردۆزه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی تێگه‌یشتنی بۆ سیاسه‌ت زۆر ساده‌یه‌ هه‌رچه‌نده‌ مه‌ترسیداریشه‌، چونكه‌ مرۆڤایه‌تی به‌ ئاسانی تووشی خوێنڕێژی ده‌كات‌. بۆ نموونه‌: ئه‌گه‌ر ئێمه‌ كێشه‌كه‌مان ته‌نها نه‌ته‌وایه‌تی بوایه‌، ده‌بوایه‌ له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی رابردووه‌وه‌ شۆڕشی گه‌وره‌مان بكردایه‌‌. كه‌چی پێش ١٩٥٨ شۆڕشه‌كانمان یه‌ك دوو مانگیان ده‌خایاند هه‌موو كاتێكیش له‌ ناوچه‌یه‌كی بچووكدا ده‌مانه‌وه‌و له‌دوایشدا داده‌مركان‌. كه‌س له‌ خۆی پرسی بۆچی ئه‌و شۆڕشه‌ی دوای ١٩٦١ كرا هیچ رانه‌وه‌ستاو سه‌رانسه‌ری كوردستانیشی گرته‌وه‌؟ كێشه‌كه‌ ئایدیۆلۆژیای نه‌ته‌وەیی عه‌ره‌ب‌و نه‌بوونی دیموكراسی بووه‌ نه‌ك هه‌ستی خه‌بات بۆ نه‌ته‌وه‌. پێش ١٩٥٨ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندی عیراق به‌كارنه‌ده‌هێنرا له‌ لایه‌ن عه‌ره‌بێكه‌وه‌، بۆ نموونه‌ بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ی كورد، چونكه‌ هه‌زاران كورد هه‌بوون له‌ هه‌موو جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵات له‌ عیراقداو پێیان ده‌كرا رێگا نه‌ده‌ن به‌و‌ جۆره‌ به‌دكاری به‌ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ بكرێت. دوای ١٩٥٨ ئایدیۆلۆژیای ده‌سه‌ڵاتی عیراق بووه‌ نه‌ته‌وه‌په‌ره‌ستی عه‌ره‌بی. كورد هه‌موو پێگه‌ی خۆ له‌ده‌ستدا له‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌نددا، بۆیه‌ ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیش به‌ئاسانی به‌كارده‌هێنرا بۆ چه‌وساندنه‌وه‌ی كورد. ئه‌مه‌ وای ده‌كرد كه‌ سه‌دان كورد له‌ هه‌موو ناوچه‌كانی كوردستان روو بكه‌نه‌ شۆڕش، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و سیستمه‌ی عیراق به‌رده‌وام كوردی ناڕازیی دروست ده‌كرد، بۆیه‌ به‌رده‌وامیش خه‌ڵكی هه‌بوون بچنه‌ ریزی پێشمه‌رگه‌وه‌و به‌رده‌وامی به‌ شۆڕش بده‌ن. ئه‌وه‌ی‌ گرنگه‌ ئایا ئێمه‌ له‌ سروشتی بزووتنه‌وه‌كه‌مان تێگه‌یشتبووین؟ نا به‌دڵنیایه‌وه‌، ئه‌گه‌ر تێگه‌یشتینایه‌ ده‌بوایه‌ داوامان بكردایه‌ كه‌ سیسته‌مێكی لیبراڵ دیموكراسی بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ عیراق.

– پێتوایه‌ ده‌گه‌ینه‌ ئه‌نجام؟
* باوه‌ڕ ناكه‌م. بۆ سه‌ركه‌وتنی دانوستان پێویسته‌ ئێمه‌ چاك له‌ خۆمان‌و له‌ تیمی ركابه‌ره‌كانمانیش تێبگه‌ین. ئێمه‌ خۆمان نه‌مانده‌زانی بۆچی تووشی ئه‌و كێشه‌یه‌ بووین. پێمان وابوو كێشه‌كه‌مان هه‌ستی نه‌ته‌وایه‌تیمانه‌، به‌ڵام خۆی شتێكی تر بوو وه‌ك باسم كرد. ده‌بوایه‌ له‌ كێشه‌ی ئایدیۆلۆژیش تێبگه‌ین. یه‌كه‌میان ناتوانین دوو سیسته‌می ئایدیۆلۆژی له‌ ناو یه‌ك وڵاتدا دامه‌زرێنین. ته‌نانه‌ت له‌ وڵاته‌ لیبراڵ دیموكراسییه‌كانیشدا ئه‌وه‌ نابێت. دووه‌م له‌ سیستمه‌ نالیبراڵ دیموكراسییه‌كاندا ته‌نانه‌ت دوو ده‌سته‌ی سه‌ركردایه‌تی سه‌ر به‌هه‌مان ئایدیۆلۆژیاش پێكه‌وه‌ جێگایان نابێته‌وه‌. بینیمان كه‌ چۆن سه‌دام سه‌دان سه‌ركرده‌ی به‌عسی له‌ناو برد، كه‌واته‌ به‌چی عه‌قڵێكه‌وه‌ چاوه‌ڕوانمان ده‌كرد له‌گه‌ڵ نا عه‌ره‌ب و نا به‌عسیدا رێكبكه‌وێت؟ هه‌روه‌ها له‌ سوریا هێزه‌ ئیسلامییه‌كان نه‌ك ته‌نها جه‌نگ له‌ دژی نائیسلامییه‌كان ده‌كه‌ن، به‌ڵكو به‌رده‌وامیش جه‌نگ دژی هێزه‌ ئیسلامییه‌كانی تریش ده‌كه‌ن.

– له‌و واقیعه‌ی ئه‌وكات كورد چی بكردایه‌؟
• ده‌بوایه‌ پێداگری بكه‌ین له‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌ی شه‌رعییه‌ت بۆ ده‌سه‌ڵات له‌ عیراق. ده‌بوایه‌ داوای لیبراڵ دیموكراسیمان بكردایه‌. هه‌روه‌ها ده‌بوایه‌ داواكارییه‌كانی خۆمانیش بگونجاندایه‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ماكانی لیبراڵ دیموكراسی.
له‌ 2003 دا ئه‌مریكا عیراقێكی نوێی دروست كردووه‌، ئێمه‌ش‌ تا راده‌یه‌ك له‌و سیستمه‌ نوێیه‌دا به‌شداربووین. سیستمه‌كه‌ ته‌نها كوردو عیراقی له‌خۆنه‌ده‌گرت، به‌ڵكو ئه‌مریكا خۆیشی (رۆژئاوا به‌گشتی) به‌شێك بوون له‌و سیستمه‌.
ئه‌مریكییه‌كان ده‌یانویست ئه‌و ده‌ستووره‌ی عیراق مه‌ده‌نی‌و عه‌لمانی بێت، به‌تایبه‌تی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌مافه‌ گشتییه‌كان‌و مافی هاووڵاتیبوون‌، مافی ژن‌و پێكهاته‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌بێ كاریگه‌ریی ئایین‌و نه‌ته‌وه‌، ده‌یویست ئه‌و ده‌ستووره‌مان بداتی كه‌ یابان‌و ئه‌ڵمانیای كرده‌ جوانترین وڵاتانی جیهان، به‌ڵام نه‌یانتوانی له‌به‌ر عیراقییه‌كان‌و كورد خۆیان، چونكه‌ خه‌ڵكی لای خۆمان ناتوانن بیر له‌ ده‌ره‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌و ئایین بكه‌نه‌وه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌نجامه‌كه‌ی‌ بوو. ئێستا كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ كه‌ بزانین حزبی نه‌ته‌وه‌ په‌رست‌و دینخواز ناتوانن ده‌وڵه‌تی رێكوپێك دروست بكات.

– ئه‌مریكا ئێمه‌ی چۆن ویستوه‌؟
* ئه‌مریكا به‌جۆرێك ئێمه‌ی ویستووه‌، ببین به‌به‌شێك له‌ ئه‌جێنداكه‌ی ئه‌و، واته‌ باڵانسی هێز له‌ عیراق رابگرین، ئه‌و وڵاته‌ نه‌كه‌وێته‌ ده‌ست ئێران، بۆیه‌ كاتێك ئێمه‌ داوای جیابوونه‌وه‌ له‌ عیراق ده‌كه‌ین، ئه‌وا یه‌عنی ئێمه‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌جێنداكه‌ی كارمان كردووه‌، بۆیه‌ ده‌بینین خێرا كه‌ركوك ده‌خاته‌وه‌ ده‌ست عیراق، چونكه‌ ده‌زانن به‌بێ كه‌ركوك ئێمه‌ هه‌موو پڕۆژه‌كه‌مان هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌و نامانه‌وێ جیاببینه‌وه‌، كه‌وایه‌ ئه‌وه‌ی گرنگه‌ ده‌بێ ئێمه‌ ته‌ركیز له‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی هاووڵاتی بكه‌ینه‌وه‌، نه‌ك ده‌وڵه‌تی قه‌ومی یان دینی، جه‌خت له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتێك بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ یه‌كسانی بۆ هه‌مووان دابین بكات، ژیانی خه‌ڵك بپارێزێت، مافی مرۆڤ تێیدا پارێزراو بێت، ئه‌و جۆره‌ ده‌وڵه‌ته‌ شایسته‌ی خه‌بات كردنه‌، نابێ میلله‌ت وا لێبكه‌ین دوای بانگه‌شه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی بكه‌وێت‌و له‌ كۆتاییه‌كه‌یدا زیانی زۆری لێبكه‌وێته‌وه‌.

– هونه‌ری گفتوگۆ چ رۆڵێك ده‌گێڕێت له‌و نێوانه‌دا، نه‌خاسمه‌ ئێمه‌ گفتوگۆمان له‌پێشه‌؟
* هه‌ڵبه‌ته‌ گفتوگۆ هونه‌ره‌و زانسته‌ كه‌ له‌ چه‌ندین زانكۆی جیهانیدا ده‌خوێنرێت‌و ئه‌و توێژینه‌وانه‌ ده‌رباره‌ی ئه‌م زانسته‌و ته‌كنیكه‌كانی به‌رده‌وا پێشده‌خات. وه‌كو وتم هه‌ندێ داواكاریی ئه‌سته‌مه‌ ره‌زامه‌ندی وه‌رگرێت ته‌نانه‌ت سه‌دان ساڵیش دانوستانیان له‌سه‌ر بكه‌ین. ده‌بێت داواكارییه‌كانمان له‌ چوارچێوه‌ی لیبراڵ دیموكراسیدا بێت، چونكه‌ هیچی تر سه‌رناگرێت. به‌غدا سه‌ر به‌ ئایدیۆلۆژیای تر بێت ئێمه‌ جێگامان نابێته‌وه‌ له‌ ناویدا، ئێمه‌ش داواكارییه‌كانمان ئه‌گه‌ر له‌ چوار چێوه‌ی لیبراڵ دیموكراسیدا نه‌بوو ئه‌وه‌ جێگایان نابێته‌وه‌ له‌ ناو به‌غدادا، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ناوه‌ند ئه‌وپه‌ڕی لیبراڵ دیموكراسی بێت، به‌ڵام ئێمه‌ ئه‌و جۆره‌ نوێنه‌رانه‌مان هه‌یه‌ كه‌ دانوستان بۆ لیبراڵ دیموكراسی بكات. من نایانبینم تا ئیستا.

– له‌ سه‌ره‌تای شه‌سته‌كانی رابردوودا تا سه‌ره‌تای حه‌فتا، یان له‌ ناوه‌ڕاستی حه‌فتاكان تا گفتوگۆی هه‌شتاكان، كورد له‌ گفتوگۆكاندا داوای دیموكراسی ده‌كرد له‌ به‌غدا، بۆ؟
* كورد داوای دیموكراسی له‌ ده‌سه‌ڵاتێك ده‌كرد، كه‌ بۆخۆی له‌ رێی كوده‌تاو ناشه‌رعییه‌وه‌ هاتبووه‌ ده‌سه‌ڵات، ئێمه‌ ده‌مانویست شه‌رعییه‌تی دیموكراسی به‌كه‌سانێك بسه‌لمێنین كه‌ خۆیان ناشه‌رعی بوون له‌ده‌سه‌ڵات، ئه‌گه‌ر عیراق كوێتی داگیر نه‌كردایه‌و ئه‌و كه‌تنه‌ گه‌وره‌یه‌ی نه‌كردایه‌، مومكین نه‌بوو بتوانین رژێمی عیراق بگۆڕین.

– كه‌وایه‌ چی بكه‌ین؟
من پێموایه‌ عه‌بادی پڕۆژه‌ی خۆی هه‌یه‌ و مه‌رج نییه‌ وه‌ك دوژمن سه‌یری بكه‌ین. ده‌بێ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌كانی ئه‌و پڕۆژه‌یه‌ بكه‌ین كه‌ بێگومان ئه‌مریكییه‌كان ده‌ستێكی باڵایان تێدا هه‌یه‌، ئه‌وكات ده‌توانین لێی سوودمه‌ند بین.
به‌كورتی ئێمه‌ هێزێكی ئه‌وتۆمان نه‌ماوه‌ خۆمان بپارێزین، ده‌بێ خۆمان بده‌ینه‌ پاڵ ئه‌مریكییه‌كان، یانیش ده‌بێ شه‌ڕ بكه‌ین كه‌ ئه‌ویش ماڵوێرانییه‌.
ئێمه‌ ئێستا فڕۆكه‌خانه‌مان نه‌ماوه‌، ئابووریمان زۆر لاوازه‌، هێزی پێشمه‌رگه‌مان دوو له‌ته‌، بۆیه‌ ده‌بێ بچینه‌وه‌ نێو ئه‌و سیستمه‌ی پێشتر هه‌بوو، ئه‌و سیستمه‌ سێگۆشه‌یه‌ی بریتی بوو له‌ ئه‌مریكا، كورد، به‌شێك له‌ عیراقییه‌كان. ده‌بێ له‌وه‌بگه‌ین عه‌بادی كۆمه‌ڵێك به‌رژه‌وه‌ندی خۆی هه‌یه‌، به‌رژه‌وه‌ندی له‌گه‌ڵ ئێمه‌ هه‌یه‌، ئه‌مریكییه‌كان له‌وه‌ دڵنیان مالكی عیراق به‌ره‌و ده‌وڵه‌تی تایفی‌و شیعه‌ ده‌بات، ده‌بێ رێگه‌ی لێبگرن، ئه‌مریكییه‌كان پێویستیان به‌كورد هه‌یه‌ بۆ رێگرتن له‌ مالكی‌و پشتیوانیكردنی عه‌بادی، ده‌بێ ئێمه‌ سوود له‌و هاوكێشه‌یه‌ ببینین بۆ به‌هێزكردنی خۆمان، جاران كه‌ركوك‌و نیوه‌ی موسڵ‌و خانه‌قینیش له‌ ده‌ست كورددا بوو، ئه‌وان كێشه‌یان له‌گه‌ڵ كورددا نه‌بوو، سه‌رۆك كۆمارو ژماره‌یه‌كی زۆر وه‌زیرو كاربه‌ده‌ستی كورد له‌ به‌غدا هه‌بوون، ئه‌مریكاو ته‌نانه‌ت عه‌بادیش كێشه‌یان له‌وه‌دا نه‌بوو، بێگومان هه‌موو ئه‌وانه‌ به‌هاوكاریی ئه‌مریكییه‌كان بوو، به‌ڵام ئێمه‌ له‌ خۆمان تێكداو ئه‌و پڕۆژه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ناكامڵه‌ ریسه‌كه‌ی لێكردینه‌وه‌ خوری‌و هێزی له‌ده‌ستداین.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

له‌ بواری‌ نووسین تائێستا 500 ئه‌ڵقه‌م نووسیوه‌…

له‌ بواری‌ نووسین تائێستا 500 ئه‌ڵقه‌م نووسیوه‌، به‌ هه‌مووی‌ ئه‌گه‌ر ...