سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ره‌گه‌زه‌كانی كورته‌چیرۆك

ره‌گه‌زه‌كانی كورته‌چیرۆك

به‌ درێژایی مێژوو چیرۆكنووسان هه‌میشه‌ ره‌گه‌ز و بنه‌مای تایبه‌تیان بۆ خوڵقاندن و رێكخستنی چیرۆك به‌كارهێناوه‌. ئه‌وه‌ هونه‌ری نووسه‌ره‌ كه‌ له‌ رێگه‌ی ئه‌م ره‌گه‌زانه‌ و داهێنان و زه‌وق و سه‌لیقه‌ی هونه‌ریی خۆیه‌وه‌ په‌یام و ئامانجی دروستكه‌ر به‌خوێنه‌ر ده‌گه‌یه‌نێت. له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌، خوێنه‌ر چێژێكی زۆر له‌وه‌ ده‌بینێت كه‌ له‌گه‌ڵ ره‌وتی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكدا ته‌جره‌به‌ی ده‌كات. ئه‌و ته‌جره‌به‌یه‌ی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ كاره‌كته‌ر و كات و شوێن و رووداوه‌ جیاوازه‌كانی ناو چیرۆكه‌وه‌. له‌م نووسینه‌دا ره‌گه‌زه‌كان یان بنه‌ماكانی كورته‌چیرۆك ده‌خه‌ینه‌ڕوو. ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ی كه‌ قاڵبی كورته‌چیرۆك پێكده‌هێنن و نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م ره‌گه‌زانه‌وه‌ كار له‌ وه‌رگر یان خوێنه‌ر ده‌كات.

2-2

له‌ فارسییه‌وه‌: محه‌مه‌د كه‌ریم

-8 دیالۆگ:

دیالۆگ، به‌ مانای قسه‌كردن له‌گه‌ڵ یه‌كتری و ئاڵوگۆڕی بیروبۆچوون، بیروباوه‌ڕ، وێناكردن و…هتده‌. كه‌ له‌ نێوان كاره‌كته‌ره‌كانی چیرۆكدا رووده‌دات. دیالۆگ په‌ره‌ به‌ گرێچن ده‌دات، ناوه‌ڕۆك ده‌ناسێنێ و كرده‌ی چیرۆك به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات. دیالۆگ له‌ ده‌قی شانۆگه‌ریدا رۆڵی جۆراو جۆری هه‌یه‌. دیالۆگ له‌ چیرۆكدا زانیاری سه‌باره‌ت به‌ كاره‌كته‌ره‌كان، شوێن، كات، رووداو و كاردانه‌وه‌كان ده‌خاته‌ڕوو، ده‌بێته‌ هۆی فه‌زا دروستكردنی چیرۆك. هه‌روه‌ها دیالۆگ زه‌مینه‌خۆشكه‌ری پێكدادانه‌ هه‌ستی و فیزیكییه‌كانه‌، فاكته‌ری سه‌ره‌كی كار و كاردانه‌وه‌كانه‌ له‌ چیرۆكدا.

-9 تۆن-tone:

(جه‌مال میرصادقی) له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی (عناصر داستان-ره‌گه‌زه‌كانی چیرۆك) تۆن به‌ شێوه‌ی مامه‌ڵه‌ی نووسه‌ر له‌ به‌رامبه‌ر خوێنه‌ردا ده‌زانێت. ده‌توانین بڵێین تۆن له‌ چیرۆكدا وه‌كو تۆن وایه‌ له‌ گوتاردا. تۆن له‌ گوتاریشدا به‌ مانای حاڵه‌تی ده‌ربڕینی رسته‌یه‌ كه‌ له‌ تێگه‌یشتنی بێژه‌ره‌وه‌ له‌ بابه‌ته‌كه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌. له‌ چیرۆكیشدا له‌ رێگه‌ی تۆنیانه‌وه‌ كاره‌كته‌ره‌كان ده‌ناسین و په‌یوه‌ندییان له‌گه‌ڵ دروست ده‌كه‌ین.
له‌ چیرۆكدا، تۆن، «روانگه‌ و دیدی نووسه‌ره‌ سه‌باره‌ت به‌ بابه‌تی چیرۆكه‌كه‌.» تۆن له‌ چیرۆكدا ده‌شێ ره‌سمی، ناڕه‌سمی، گه‌رموگوڕ، به‌ ئه‌ده‌بانه‌، جدی، ته‌نزئامێز و… هتد بێت. یه‌ك رووداو له‌ روانگه‌ی بینه‌رانی جیاوازه‌وه‌ به‌شێوه‌ی جیاواز مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت. بۆ نموونه‌ رووداوی ته‌ڵاق، ده‌شێ له‌ دیدی گێڕه‌ره‌وه‌ی جۆراو جۆره‌وه‌ به‌شێوه‌ی جیاواز و له‌ قاڵبی تۆنی تانه‌ئامێز و ته‌نزئامێز و سووكایه‌تیئامێز یان خه‌مخۆرانه‌وه‌ بگێڕدرێته‌وه‌. تۆن «هه‌ستی نووسه‌ر» بۆ ناو چیرۆك و خوێنه‌ر ده‌گوێزێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ هۆی «گونجاویی چیرۆك».

-10 فه‌زا-ئه‌تمۆسفیر:

(سیما داد) ده‌ڵێت زاراوه‌ی ئه‌تمۆسفیر ئاماژه‌ بۆ «كاریگه‌رییه‌كانی به‌رهه‌می هونه‌ری» ده‌كات. له‌ ئه‌ده‌بدا فه‌زا ئاماژه‌ بۆ حاڵه‌تی زاڵی سه‌ر دیمه‌ن و وه‌سف و دیالۆگ ده‌كات، وێڕای گوزارشت له‌ ورده‌كاریی به‌ده‌نی و ده‌روونی ئه‌و شتانه‌ی سه‌ره‌وه‌، كار له‌ خوێنه‌ریش ده‌كات. فه‌زا و ره‌نگ كه‌شێكه‌ خوێنه‌ر له‌ به‌رهه‌می هونه‌ریدا هه‌ناسه‌ی تێدا ده‌دات. بۆ نموونه‌ له‌ فه‌زای ترسناكدا ده‌توانرێت فه‌زای تاریك و ترسناك و پڕ پێكادان له‌به‌رچاو بگێرێت كه‌ له‌ ئاماده‌گی جادووگه‌ره‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ له‌ په‌رده‌ی یه‌كه‌می ماكبێسی شكسپیردا.

-11 زمان:

زمان به‌ شێوه‌ی قسه‌كردنی نووسه‌ر ده‌گوترێت. زمان بوارێكی فراوان ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ لایه‌كه‌وه‌ بنه‌ماكانی رێزمان و رێزمان و له‌ ناوه‌ڕاستدا ده‌ربڕینی زمان و له‌ لاكه‌ی تریشه‌وه‌ كاریگه‌رییه‌كانی وه‌كو ته‌نز، وه‌سف و دیالۆگ هه‌ن. زمان ده‌توانرێت له‌ لایه‌ن گێڕه‌ره‌وه‌ یان نووسه‌ره‌وه‌ ده‌ستنیشان بكرێت.
كاتێ ده‌گوترێت زمانی چیرۆكه‌كه‌ ره‌مزی یان خوازه‌ یان ته‌نزئامێزه‌ یانی ره‌گه‌زی زاڵی زمان به‌سه‌ر گێڕانه‌وه‌كه‌دا، ره‌مز، خوازه‌ یان ته‌نزه‌. زمان هۆكاری ده‌ربڕینی شته‌ ناوه‌كی و زیهنییه‌كانه‌. ئه‌وه‌ی روخسارێكی بابه‌تی به‌ خه‌یاڵ و وێناكردنی نووسه‌ر ده‌به‌خشێت زمانه‌. زمان به‌ ره‌گه‌زێكی بنه‌ڕه‌تی و په‌یوه‌ندیی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت. ئه‌و ره‌گه‌زه‌یه‌ كه‌ ئه‌و توانایه‌ به‌ نووسه‌ر ده‌به‌خشێت به‌ هۆشیاری و ئاگایی له‌ كه‌لتووری ئێستا و رابردوو، به‌ هۆشیاری له‌ خودی وشه‌كان، باشترین وشه‌ و ده‌سته‌واژه‌ و ده‌ربڕین له‌ باشترین شوێنی چیرۆكدا دابنێت.

-12 كات:

(داریوشی عابدی) ده‌ڵێت، له‌ چیرۆكدا كات هه‌یه‌. هه‌ر چیرۆكێك له‌ ساته‌وه‌ختێكی دیاریكراوه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات و دوای ته‌یكردنی كاته‌كه‌ی كۆتایی دێت. به‌بێ ره‌گه‌زی كات هیچ چیرۆكێك وجودی نییه‌. ئه‌وه‌ی له‌ چیرۆكه‌ جیاوازه‌كاندا جیاوازه‌، ناوی ماوه‌ی زه‌مه‌نی یان كاته‌. هه‌ر رووداوێك له‌ چیرۆكدا له‌ كاتێكی تایبه‌تدا رووده‌دات. نووسه‌ر بڕێكی دیاریكراو له‌ ژیانی كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی یان باقی كاره‌كته‌ره‌كان به‌شێوه‌ی زه‌مه‌نی واقیعی چیرۆك، به‌ سه‌عات، رۆژ، حه‌فته‌، مانگ، ساڵ و … یان ته‌نانه‌ت قۆناغی مناڵیی تا پیریی كاره‌كته‌ر یان كاره‌كته‌ره‌كان باس ده‌كات.
رووداوی چیرۆك ده‌شێ له‌ ده‌قه‌یه‌ك، سه‌عاتێك، رۆژێك، ساڵێك، یان چه‌ند ساڵێكدا… رووبدات، به‌ڵام خوێنه‌ر له‌گه‌ڵ خوێندنه‌وه‌ی چیرۆكه‌كه‌دا هه‌ست به‌ ئاماده‌گیی كات ده‌كات. كه‌واته‌ نابێ چیرۆك كاتی تیا نه‌بێت یان كات تیایدا ون بێت. كات یارمه‌تی نووسه‌ر ده‌دات بۆ ئه‌وه‌ی كاتی ته‌واوی رووداوه‌كانی چیرۆك ده‌ستنیشان بكات. هه‌روه‌ها له‌ رێگه‌ی چوون و گه‌ڕانه‌وه‌وه‌ له‌ ره‌گه‌زی كاتدا ده‌توانرێت زۆر له‌ رووداوه‌كانی ژیانی ئێستا و رابردوو باس بكرێت.

-13 شوێن:

(عبدالحسین بقال لاله‌) ده‌ڵێت: شوێن، فه‌زای واقیعی چیرۆكه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ناسنامه‌ به‌خشین به‌ ده‌قه‌كه‌. له‌ به‌رهه‌می شانۆگه‌رییدا «زه‌مینه‌»ی قبووڵكردنی كاره‌كته‌ره‌ و گونجاویی كاره‌كته‌ر له‌گه‌ڵ ده‌وروبه‌ردا ئاسانتر ده‌كات. بێ شوێنی زۆر جار وه‌كو ئه‌نجامێك لێك ده‌درێته‌وه‌ كه‌ نیشانه‌ی په‌نهانكاریی نووسه‌ره‌. به‌شێوه‌یه‌ك كه‌ نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌وه‌وه‌ ده‌یه‌وێ له‌ ئازار و ژانی فاكته‌ری له‌قاڵبده‌ر خۆی بپارێزێت. ده‌بێت سه‌رنجی ئه‌وه‌ بدرێت كه‌ هه‌ر چیرۆكێك له‌ جێگه‌ و شوێنێكدا رووده‌دات كه‌ ناتوانی گوێی پێنه‌ده‌یت، چونكه‌ بێ شوێنی له‌ ده‌قدا نیشانه‌ی وه‌ستانی كۆمه‌ڵگایه‌.
شوێن له‌وانه‌یه‌ گشتی بێت وه‌كو گۆڕستان، جاده‌، رێگه‌ و… هتد. شوێنه‌ گشتییه‌كان زیاتر حاڵه‌تی گشتی و جیهانییان هه‌یه‌، هه‌ندێ شوێنی تریش تایبه‌تن وه‌كو كێوی ئه‌لب، په‌رستگای دۆلفی، ته‌ختی جه‌مشید و… هتد. نووسه‌ر له‌گه‌ڵ وه‌سفی شوێنێكدا ده‌بێت وێنه‌یه‌كی رۆشن و قه‌ناعه‌تپێكه‌ر سه‌باره‌ت به‌و شوێنه‌ بخاته‌ به‌رچاوی خوێنه‌ر. خاڵی گرنگ له‌ شوێندا ئه‌وه‌یه‌ نووسه‌ر نابێت له‌ وه‌سفی شوێندا له‌ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ی خۆی دوور بكه‌وێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێت كه‌سه‌كانی چیرۆكه‌كه‌ی له‌ ده‌وروبه‌رێكی ئاشنا هه‌ڵبژێرێت بۆ ئه‌وه‌ی خوێنه‌ر ناكام نه‌بێت له‌ تێگه‌یشتنی ده‌وروبه‌ری چیرۆكه‌كه‌.

-14 رووداو:

له‌ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ یان یه‌كگرتنی دووشت یان دوو هێز له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا رووداو دروست ده‌بێت. رووداو بۆ ئاشكراكردنی خاسیه‌تی كاره‌كته‌ره‌كان گرێچن به‌ره‌و پێشه‌وه‌ ده‌بات، له‌ كورته‌چیرۆكدا رووداو ده‌بێت دۆمینه‌ئاسا له‌ دوای رووداوێكی دیكه‌ بێت و له‌م رێگه‌یه‌وه‌ یارمه‌تی فۆرمه‌ڵه‌بوونی كاره‌كته‌ر بدات. رووداوه‌كانی چیرۆك له‌ پێناوی ره‌گه‌زێكدا به‌ ناوی چاوه‌ڕوانیی له‌ جووڵه‌دا ده‌بن.

-15 شێواز-ستایل:

له‌ راستیدا شێواز، نیشانده‌ری «شێوازی بیركردنه‌وه‌ و كه‌سێتی نووسه‌ر یان شاعیره‌.» نووسه‌ری ئینگلیز (جۆناسان سویفت)، له‌ پێناسه‌یه‌كدا شێواز به‌ به‌كارهێنانی وشه‌ی گونجاو له‌ شوێنی گونجاودا له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات. جه‌ختیشی له‌وه‌ ده‌كرده‌وه‌ كه‌ «شێواز»ی نووسراو ده‌بێت له‌گه‌ڵ بابه‌ت و پێگه‌ی وه‌رگری چیرۆكدا بگونجێت. له‌ پێناسه‌یه‌كی دیكه‌دا «شێواز» به‌ ستایلی تایبه‌تی هه‌ر نووسه‌رێك بۆ ده‌ربڕینی چه‌مكه‌كان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێت.
شێواز هه‌م له‌ شیعر و هه‌م له‌ چیرۆكدا كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ شێواز بریتییه‌ له‌ چۆنیه‌تی ده‌ربڕینی نووسه‌ر یان شاعیر. له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ و شیكردنه‌وه‌ی شێوازی هه‌ر نووسه‌رێكدا سه‌رنجی چه‌ند ره‌گه‌زێك ده‌درێت وه‌كو بیروباوه‌ڕ، زاراوه‌، وێنه‌ی خه‌یاڵی، پێكهاته‌ی رسته‌كان، ریتم، دووباره‌كردنه‌وه‌، گونجان، جه‌ختكردنه‌وه‌، یه‌ك تۆنی.

-16 تەکنیک

(مسته‌فا مه‌ستور) ته‌كنیكی چیرۆك به‌ كۆمه‌ڵێك شێواز ده‌زانێت كه‌ له‌ فۆرمه‌ڵه‌بوونی گێڕانه‌وه‌ی مه‌به‌ستی چیرۆكه‌كه‌دا ده‌وریان هه‌یه‌. له‌م پێناسه‌یه‌دا ده‌بێت سه‌رنجی ئه‌وه‌ بدرێت كه‌ یه‌كه‌م، ته‌كنیك میتۆده‌. دووه‌م، ته‌كنیك ته‌نیا له‌ فۆرمی گێڕانه‌وه‌دا به‌كاردێت نه‌ك له‌ مانای گێڕانه‌وه‌دا. به‌ ده‌ربڕینێكی دیكه‌ ته‌كنیك ئامرازێكه‌ كه‌ «چۆن گوتن» پیشان ده‌دات نه‌ك «چی گوتن».
له‌ هه‌موو شێوازه‌ هونه‌رییه‌كاندا له‌وانیش رۆمان، ته‌كنیك رۆڵی پێویستی له‌ ئه‌ستۆدایه‌، چونكه‌ «هونه‌ر به‌بێ ته‌كنیك قابیلی وێناكردن نییه‌» ئه‌وه‌ی به‌بێ ته‌كنیك قابیلی وێناكردنه‌ ناوه‌ڕۆك یان ئه‌زموون بووه‌ كه‌ ناتوانرێت پێی بگوترێت هونه‌ر.
ته‌كنیك هه‌موو ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ له‌ خۆده‌گرێت كه‌ چیرۆكنووس بۆ هێنانه‌ئارای بینای چیرۆكه‌كه‌ی به‌كاریان ده‌هێنێت. ئه‌و ره‌گه‌زانه‌ش بریتین له‌ گرێچن، كاره‌كته‌ر، گۆشه‌نیگای گێڕانه‌وه‌، شوێنكات، شێوازه‌كانی نواندن، ره‌مز و ستایل.

سه‌رچاوه‌: mag.gaj.ir

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*