سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » « چین بۆ هەموو شوێنێكی دنیا لە هەموو بوارێكدا هەنگاوی ناوە بۆ ئەوەی ئەمریكا نەتوانێت كێبڕكێی لەگەڵ بكات»

كۆرسی كوردستانی نوێ‌ لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د.محەمەد سابیر

« چین بۆ هەموو شوێنێكی دنیا لە هەموو بوارێكدا هەنگاوی ناوە بۆ ئەوەی ئەمریكا نەتوانێت كێبڕكێی لەگەڵ بكات»

لەم دووتوێیەدا

لەچوارچێوەی چالاكییەكانی رۆژنامەی كوردستانی نوێ‌، بۆ رێكخستنی كۆڕو سیمینارو كۆرس، لەماوەی رابردوودا بەهاوكاری هۆڵی خاك، لەدوو كاتی جیادا، دوو كۆرسی لەبارەی (دۆسێی چین) بۆ باڵیۆز د. محەمەد سابیر بەڕێوەچوو، كە بەسەر چەند تەوەرێكدا دابەشكرابوو، تەوەری یەكەم: وڵاتی چین لە ئیمپراتۆرییەوە تا كۆماری گەلی چین لەمێژووییەوە و تەوەری دووەمیش بریتی بوو لە شیكاری بۆ سیستمی سیاسی چین و دامەزراندنی كۆماری گەلی چین و قۆناغەكانی گۆڕانكاری لە چینی سۆسیالیستی و قۆناغی دوای ماوچی تۆنگ تاوەكو ئێستاو دابەشبوونی ئیداری و دامەزراوەكان و پەیوەندی نێوان حزب و حكومەت لە ئەزموونی چیندا.
لە كۆرسی دووەمیشدا كە هەر لەهۆڵی خاك بەڕێوەچوو، تەوەری سەرەكی بریتی بوو لە ئابووری چین و بەراوردكاری ئابوری دەوڵەت و بازاڕی سەرمایەداری و پەیوەندی چین بە ئابووری جیهانەوە.
ئەم بەشە، دوا بەشی دوو كورسەكەیە، كە لێرەدا بڵاودەبێتەوە:

(3-3)

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

كاتێك كەمن چووم بە 8 یووان‌و نیو دۆلارێك بوو، ئێستا 6.7 یووان دۆلارێكە كە هێشتا پێی ناڕازین، شارەزایان لایان وایە لەساڵی 2050دا فاكتەری دراوی چینی دەبێتە یەكەم فاكتەر هەر وەكو چۆن پێیان وایە دوای جەنگی جیهانی یەكەم دۆلار تەنگی هەڵچنی بە پاوەنی ئینگلیزی‌و دۆلار بوو بەیەكەم، بۆیە لایان وایە لەدوای 2050شەوە دراوی چینی دەبێت بەیەكەم دراو لە جیهانداو مامەڵەی پێوە دەكرێت، مەسەلەی پیشەسازیمان باس نەكرد، ئێستا چین هەموو شتێك بەرهەمدەهێنێت، هیچ شتێك نییە كە نەتوانێت بەرهەمی بهێنێت، ئەگەر سەیر بكەین هەر لەیاری منداڵانەوە هەر لەجلوبەرگی وەرزشكارانەوە كە هەموو ماركەكانی وەكو ئەدیداس‌و نایك‌و هتد، هەمووی ئێستا لەچین دروستدەكرێت، لەپیشەسازی ئۆتۆمبێلدا پێش ئەمەریكا كەوتۆتەوە، یەكێكی دیكە لەپیشەسازیە سەربازیە گرنگەكان پیشكەوتنی پیشەسازی چەك و تەقەمەنی و تەكنۆلۆجیاكەیەتی، لەمەسەلەی فرۆشتنی چەكدا ئێستا چین پێنجەم وڵاتە لەفرۆشتنی چەك لەهەموو جیهاندا كە 74% چەكەكانی چین دەچێت بۆ وڵاتانی ئەفەریقا لە 12% بۆ هەردوو ئەمەریكایە لە 4% بۆ وڵاتانی ئەوروپا‌و وڵاتەكانی ترە، هەموو جۆرە چەكێك بەرهەم دەهێنێت وەكو دەبابە‌و تەیارە‌و صاروخی نزیك‌و دوو هەموو چەكە قورسەكان‌و سووكەكان دروست دەكەن، لەڕووی پیشەسازییەكانی ترەوە چینیان ناوناوە ( مصنع العالم ) واتە كۆمپانیای كارگەی دروستكردنی هەموو دنیایە، بۆیە بەرای بەندە هیچ كاتێك ناتوانن بەربەرەكانی پێشكەوتنی بەرهەمهێنانی چین بكریت، رەنگە ئەوەی لەبازەڕەكانی ئێمەدا ئەی بینین كوالیتی باش نەبێت، بەڵام چین دەستی كردووە بەدروستكردنی ماركەی خۆی، چونكە هەستیان بەو كەمووكوڕییە كردووە كەجۆری كاڵاكانیان باش نییەوە پێویستە جۆری كاڵاكانیان و كوالیتیەكانیان بەرزبكەنەوە، لەمەسەلەی كۆمپیوتەردا پلەی یەكەمە وەهەروەها لەمەسەلەی تەلەفونە زیرەكەكاندا زۆر هەرزانترە‌و بەرنامەكانیشی لەئایفون‌و گالاكسی باشترە، لەهەموو ئەو بەرهەمانەی كە هەیە چین بووە بەیەكەم، بۆیە ئەمەریكا هەرچی بكات ناتوانێت ركابەری لەگەڵ چیندا بكات، چونكە هەندێك كۆمپانیا هەیە كە چینییەكان كڕیویانە وەكو كۆمپانیای كۆمپیتەری لیڤانۆ كە هی IBM، لەگەڵ هەموو ئەو كۆمپانییانەی كە هی كەل‌و پەلەكانی ناوماڵەو جەنەڕاڵ ئەلتریك بەرهەمی دەهێنێت هەمووی چینییەكان كڕیویانە، بەشی زۆری سینەماكانی دنیایان كڕیوە، زۆربەی ئوتێلە گەورەكانی ئەمەریكا ئەوان كڕیویانە، كۆمپانیای مۆتڕۆلا كە هی تەلەفونە ئەوان كڕیویانە، لە ئەوروپاشدا باشترین كۆمپانیاكانی ئۆتۆمبیلیان كڕیوە وەكو VOLVO، وە تا ئیستا 360 كۆمپانیای ئەوروپیان كڕیوە، دەیانەوێت بچینە بۆرسەی نیۆركەوە، هەوڵی ئەوەیان داوە بۆرسەی شیكاغۆش بكڕن، كەمن لەوێ بوون دەیانەویست گەورەترین كۆمپانیای نەوت بكڕن لەئەمەریكا، بەڵام دوایی كۆنگرێسی ئومەریكی هاتەناو باسەكەوە‌و نەیهێشت پییان بفرۆشن، مەبەست لێرەدا ئەوەیە چین بۆهەموو شوێنێكی دنیا لەهەموو بوارێكدا هەنگاوی ناوە بۆئەوەی كە ئەمەریكا نەتوانێت كێبڕكێی لەگەڵ بكات، جگە لەم فاكتەرانە بەڕای من دوو فاكتەری تریش هەیە یەكەمیان ئەوەیە كە ئەو وڵاتەی ببیت بەزلهیز پێویستی بەئارامی هەیە، چونكە هەر وڵاتێك ئارام نەبێت ناتوانێت ئابوورییەكەی بەرەو پیشەوە بچێت، دووەم بە هە مان شیوە ئەگەر سەركردایەتییەكی زیرەكانەی نەبێت ناتوانیت پیشبكەویت، ئەم دوو فاكتەرە زۆر گرنگە هەردووكی لەچیندا هەیە سەركردەكانی چین تاوەكو ئێستا دەیان بینین پڕاكماتیكین، بۆنموونە ماوتسی تۆنگكە باڵی چەپ بوو لەناو پارتی كۆمۆمۆنیستی چیندا، زۆر توندو تیژبوو سەبارەت بەدژایەتی كردنی سیستەمی بەسەرمایەداری و بروای بە شۆرشی بەردەوام و هەمیشەیی بوو بەرامبەر ئیمپریالیزم و سیستەمی سەرمایەداری،بەڵام لەهەمان كاتدا لەدوای ئەوەی كە هەنگاوەكانی و پرۆژەكانی سەركەوتوو نەبوو پاشكەزبووەوە‌و سیاسەتەكەی خۆی گۆڕی، بەهەمان شێوە چینییەكانیش كاتێك چاكسازیان دەستپێكرد یەكسەر نەهاتن بەسەر هەموو چیندا بیسە پینن، بەڵكو لەپێنج ناوچەوە دەستیان پێكرد وتیان ئەگەر لەمانە سەركەوتووبین ئەوا شوێنەكانی تریش بەشداری پێدەكەین و لەناوچەكانی تری چینیش دەست پیدەكەین. ئەگەر چین بەراورد بكەین لەگەڵ هەموو وڵاتانی جیهاندا ئەوا چین یەكەم وڵاتە لەگەشەكردندا، لەدوایشدا هیند دێت و دواتریش ئەوروپاو وڵاتانی دیكە، ئەم گەشەكردنە ی چین بەو ریژە بەرزە،وای كردووە كە كۆی گشتی داهاتی ناوخۆیی چین بگاتە 17.6 ترلیۆن كە ئەمەش وای كردووە كە لەئابووری فەرەنسا‌و ئینگلیز‌و ئەڵمانی‌و یابانی بەرز تربیت و وە ئابوریەكەی لەئابووری هەموویانی تێپەڕ كردووە، بەگوێرەی زانیارییەكان ئابووری چین توانای ئەوەی هەیە بەربەرەكانی ئەمەریكا بكات لە 10 بۆ 20 ساڵی داهاتوودا ‌و ئەمەریكا تێبپەڕێنێت، لەڕووی گەشەكردنەوە لەساڵی 1988_ 1992 لەجیهاندا رێژەی گەشەكردن 3.22%بووە، ئەمەریكا 3.54 بووە، هەروەها لەساڵی 1993_1997 ئەمەریكابووە بە 3.2 هەتاوەكو ئێستا ئەمەریكا گەیشتۆتە 3.1، چین تا ساڵی 2013 ریژەی گەشەكردنی گەیشتۆتە 8.38% وە هیندە ریژەی گەشەكردنی گەیشتبووە 6.55% وە ئەوانەی تر وەكو یەكێتیی ئەوروپا4.5% بووە بەڕازیل 4% بووە، رووسیا 3.61% بووە، ئەمە هەتاوەكو 2013، ئەم گەشەكردنەی چین تاماوەیەكی دیكە بەردەوام دەبێت ئەو بەردەوام بوونەش وا دەكات كەلە 20 ساڵی داهاتوودا بكەوێتە پێش ئەمەریكاوە، جگە لەوەی كەیەدەكی چین یان دراوی نەقدی تاكو 2016 بووە بە 4 ترلیۆن دۆلار، بەڵام ئێستا كەمی كردووە بووە بە 3.2 ترلیون دۆلار كە ئەم بەرزبوونی یەدەكی دراویی بێگانە وای كردووە كە كۆمپانییا بیانیەكان بە زۆر رووبكاتە چین‌و ئیستسمار بكەن، بڕی ئیستسمار كردنی كۆمپانیای ئەوروپی لەچیندا 24.2 ترلیۆنە، وە ئیستا 350 هەزار كۆمپانیای بیانی كاردەكەن لەناو چیندا، كە ئەمەش وادەكات ئابووری چین بەرەو بەرزبوونەوە بڕوات، جگە لەوەی چین لەدوای ئەمەریكاو رووسیاوە دێت سێیەم وڵاتە لە توانای چەكی ئەتۆمیدا، لەڕووی هێزی ئاسمانیشەوە ئەمەریكا زۆری لێ ترساوە، چونكە چین لەتەكنۆلوجیای بۆشایی ئاسماندا زۆر پیشكەوتووە. لەلایەكی ترەوە، ئیستا چین یەكەم وڵاتە لەبەرهەمهێنانی وزەی پاك، وزەی هەوایی وزەی خۆر، لەوزەی خۆردا ئێستا بەشی زۆری وایكردووە كەزۆربەی كارگەكانیان لەجیاتی ئەوەی بەنەوت‌و بەگاز ئیش پێبكەن بەوزەی خۆر ئیشی پێ دەكەن، 35 ملیۆن ماڵی چینی لەسەر وزەی خۆر كاردەكات وئاوی گەرمیان بۆ دابین كراوە بە ووزەی خۆر، كێبڕكێكە لەنێوان ئەڵمانیا‌و چیندایە سەبارەت بەوزەی خۆر، بەڵام واپێشبینی دەكرێت كەچینییەكان پێشیان بكەون بەم زووانە. دەربارەی باشی‌و خراپی كۆمپانیاكانیان لەدنیادا ئێستا37 كۆمپانیای چینی چۆتە ریزبەندی 500 كۆمپانیا گەورەكانی دنیاوە، كەبەپلەی یەكەم دێن. لە كۆی 10 كۆمپانیای گەورەدا چوار دانەیان هی چینییەكانە لەجیهاندا، وڵاتێكی وەكو چین هەتابێت ئابوورییەكەی بەرەو پێشەوە دەڕوات، شارل دیگۆل كاتی خۆی دەڵێت: ئەمەریكا شەڕی سارد دەباتەوە، بەڵام ناتوانێت ئاشتی بەدەست بهێنێت، هەوەها دەڵێت لەدنیای داهاتوودا 3 جەمسەر دەبێت ئەمەریكا لەڕۆژ‌وئاوا، چین لە ڕۆژهەڵات، ئەوروپاش لەنێوانیاندا دەبێت، زاناكانی جیهان پێشبینی ئەوە دەكەن كە لە20 ساڵی داهاتوودا ئەمەریكا ناتوانێت بەربەرەكانێی چین بكات بۆ ئەوەی پیشی نەكەویتەوە وئەمەریكا ناتوانێت بەوڵاتی یەكەم بمێنێتەوە، بەڵام شارەزایان پێشیان وایە كە ئەمەریكا وەكو هێزێكی گەورە لەجیهاندا دەمێنێتەوە، بەڵام بەتەنها هەرخۆی زلهیزی جیهان نابیت بەتەنها وە كو ئیستا بەڵكو هاوبەشی بۆپەیدا دەبیت كە ئەویش بەدڵنیاییەوە چینە، ئەوەی جێی ئاماژەیە ئەمە ئەوە ناگەیەنێت كە ئەمەریكا توانای هێزی كەم دەبێتەوە، بەڵام ئیستا ریژەی گەشەكردنی ئەمەریكا لە 3% یەو بەرز نەبۆتەوە لەكاتێكدا ئەم ریژەیە لەچین لەپەرەسەندندایەو ئیستا رێژەی گەش كردن تیادا 6.7% واپێشبینی دەكەن لە 2020 رێژەی هەژاری لەچیندا زۆر نزم ببێتەوە‌و چین زیاتر بەرەو پێشەوە بچێت و پیشبكەویت و كۆمەڵگایەكی خۆشگوزەرانی مام ناوەندی دابین بكەن، لە 2035 یشدا وایان داناوە كە كۆمەڵگایەكی پێشكەوتوو بێتە پێشەوە، لە 2050 دا كۆمەڵگایەكی سۆشیالیستی بە دەست بهینن و خۆش گوزەرانیان لەپلەی یەكەمدا بیت لەجیهاندا ، هەموو ئەمانە وادەكەن كە چین ببێت بە یەكەم هیز لەجیهاندا لە هەموو روویەكە وە لە دووای سالی 2050.

دڵپاك تاهیر:
من پێشنیارێكم هەیە هەم بۆ كوردستانی نوێ‌ هەم بۆ دەزگای خاك، ئەم جۆرە كارانە زۆر گرنگن بەتایبەتی ئەگەر بكرێت ئێمە كۆمەڵێك باڵیۆزمان هەبووە هەر چی وەك بەشی یەكێتی وە چ وەكو بەشی كورد بەگشتی لەو وڵاتاندا، ئەزمونی كاركردنە كانی خۆیان بۆ ئێمە بگێڕنەوە‌و بۆ خۆی ئەبێت بە بەرهەمێكی نایاب و وە ئێمەش ئاشنایەتیەك پەیدا ئەكەین و سوود لە ئەزموونەكانیان وەرئەگرین، من سێ‌ سەرنجم لا دروست بووە هەرچەنە بەكورتی ئاماژەت بەمەسەلەی بێكاری كرد لە وڵاتی چین، بەڵام حەزمكرد بزانم ڕێژەی بێ‌ كاری لەو وڵاتەیا چەندە، وە مەسەلەی گەندەڵی‌و شەفافیەت، دوای ئەوە مەسەلەی ڕێزگرتن لە بەهاكانی مافی مرۆڤ چەندە؟.

دكتۆر محەمەد سابیر:
سەبارەت بە باڵیوزەكان ئەوە كەوتوەتەوە سەر خۆیان، من كەخانەنشین بووم چەند شتێك لەخەیاڵما بوو ئێستاش لەخەیاڵمایە، بەڵام نازانم تەمەن هەڵ ئەكشێت و بەرهەمەكانم كە بەتەمام بڵاوی بكەمەوە نایەتە بەردەست، باڵیۆزەكان ئەوانەی كە كوردن یان ئەوانەی عەرەبن خانەنشین بوون هەموویان ئەناسم، وە دەتوانین پەیمانگایەكی دیراساتی ستراتیجی دابنێین كە سوودی بۆ كوردستان و حكومەتی هەریم و عیراقیش هەبیت. من وەك‌و خۆم لەگەڵ هەموو سەفیرەكانی چین كە لەوڵاتانی عەرەبی كاریان كردووە یان لەشوێنەكانی تر كاریان كردووە هێشتا پەیوەندیم لەگەڵیان هەیە، لەگەڵ سەفیرەكانی وولاتانی تریش كە ئیشم لەگەڵدا كردوون بەهەمان شێوە لەگەڵ زوربەیان پەیوەندیم هەرماوەو وە لام وایە بە هەموومان بتوانین ئەو ئەزمونەی كەهەمانە پیشكەشی گەلەكەمان و كاربەدەستانی حكومەتی هەریم و عیراق بكەین، ئەگەر بیانەویت سودی ئەبێت بۆ هەموولایەك ئەشتوانین كۆمەڵێك ئەكادیمی و شارەزایان پسپۆ پرۆفیشناڵەكان و خاوەن بیرۆكە ستراتیژیەكان لەهەموو وڵاتانی دنیا كۆ بكەینەوە، بەڵام دیارە ئەم مەسەلەیە پێویستی بە سپۆنسەرە، كێ‌ ئەوە دەكات ؟ بەندە لەو كەسانە نیم كە بچم سەربكەم بە 1000 كونا و بپاریمە وە بۆ ئەوەی شتێكی وا بكەم ، بەڵام لەهەموو حاڵەتێكدا هەوڵ ئەدەم هیچ نەبێت بۆ خۆمان (ریكخراویك ) وەك چۆن جەمعییەی موحارەبەی قودەما (جمعیە محاربین القدما )هەیە ئێمەش كۆمەڵەیەكی سەفیرە كۆنەكان دابمەزرینین. ڕەنگە ئەمە سەربگرێت، چونكە ئەوە تێچونی تیا نیە و پارەی تیا نیە.
سەبارەت بەوەی ڕێژەی بێ‌ كاری چەندە لە چیندا ، تا سالی 2014 ڕێژەی بێ‌ كاری لەچیندا لە نێوان 4%ی بۆ 4.5%، ئێستا بە گوێرەی پلانی ئەم سەرۆكە تازەی چینە كە (شی جین پینگ) هەوڵی ئەوە ئەدا لەم ساڵدا لە 2019 كە ریژەی لە 3% یە، ئەیەوێت ڕێژەی بێكاری لە 2020 بگەیەنێتە2.8 % كە ئەمەش نزمترین ڕێژەیە لە هەموو دنیادا، بەنسبەت بێ‌ كاریەوە، بێگومان لەماوەی ئەم 40 ساڵەدا كەچاك سازیان دەست پێ‌ كردوە 700 ملیون كەسیان لەهەژاری ڕزگار كردوە هەتا 2013و 2014 ، ژمارەی بێكاری ئەوانەی لە لادێكان‌و شوێنە دورەكان بوون 800 ملیون بووە، ئێستا بەگوێرەی ئەوەی كە سەركردایەتی چین وای داناوە ئەو ڕێژەی بێ‌ كاریە هاتوەتە سەر 10 ملیون كەس، ئەوەش بەتەمان لە 2020 تاكو 2050 ئەوەش نەهێڵرێت وە لەو 10 ملیونە پرۆژەیان داناوە بۆ 2.4 ملیون كەكاریان بۆ بدۆزنەوە هەم بەوە ڕێژەی بێ‌ كاری كەم بكەنەوە هەم بەوەش ڕێژەی هەژارانیش كەمتر ئەكەنەوە، بێگومان ئابوری چین چەند كێشەیەكیشی هەیە هەر ئەوە نیە بڵێن گەندەڵی یەكێكە لەكێشەكانیان، بێگومان یەكێك لەكێشەكانی تر ئەم چاك سازییە بەتایبەتی لە دوای ئەم دینگ سیاوپینگە وە جیان زیمین وەك وبڵێن بۆشایەكی یەكجار لەنێوان دەوڵەمەندو هەژاردا هەیە، من لەوێ‌ بووم سەرۆك كۆماری چین دەستی كرد كە ئەو بۆ شاییە كەم بكاتەوە ، فەلسەفەكەی ئەوە بوو كۆمەڵگایەكی سۆشیالیستی هاوسۆز یان هاوگونجاو شتێك لەو بابەتە پێك بهێنێت، ئەوەش بەچی ئەبێت دەستی كرد بەكەم كردنەوەی ڕێژەی دەوڵەمەندی لەنێوان لە نیوان ناوچە هەژارەكان و ناوچە دەولمەندەكانی چین دا، بێگومان ریژەی جیاوازی لە نیوان ناوچەكانی جنوب و شەرق و غەرب یان ڕۆژئاوایا كەم كاتەوە، شی جین پینگ یش دەستی پێكردووە بۆ كەم كردنەوەی ئە و جیاواویانەی نیوان هەریمەكان، وە ئیستا بە شیوەیەكی بە رچاو ئەو جیاوازیانە كەمتر بوەتەوە، بۆ نمونە داهاتی خەڵكەكانی دانیشتوی شار لەگەڵ داهاتی لادێكانا لەچوار ئەوەندەوە بوە بە دوو ئەوەندە وە ئێستا بەگوێرەی ئەوەی 2018 داهاتی تاكی چینی كە لەشارەكاندا نزیكەی دەوروبەری 5000 دۆلار بووە، وە ئەوەی لە لادێكانا ئەژین 2500 دۆلار دەستكەوتی ساڵانەیان بووە وە نیازی هەیە لە 2030 بیگەیەنێتە 9000 دۆلار، بەتێكڕای هەمویان كەهێشتا ئەوەش بەراورد بە داهاتی تاكە كەسی لەچاو ئەمریكادا زۆر كەمە چونكە ئێستا ئەمریكا مامناوەندی دەستكەوتی ساڵانەی تاكی ئەمەریكا 57000 دۆلارە لەساڵێكا هێشتا چین زۆر لەدواوەیە لەوەدا، بەڵام ئەم كابرایە ئەیەوێت كۆمەڵگایەكی زۆر زۆر پێشكەوتوو لە پلەی یەكدا لەهەموو ڕویەكەوە لەڕوی سەربازیوە لەڕوی ڕۆشنبیری وە لە ڕوی تەكنەلۆجیاوە دروست دەكات بە گە یشتن بە ساڵی 2035

دكتۆر لەتیف رەشید:
منیش دەست خۆشی و دەم خۆشی لە كاك حەمە سابیر دەكەم، بەڕاستی ئەوە شتێكی بەكەڵكە هیوام وایە كە بتوانین ئەو ژمارە و زانیاریانە پاش ماوەیەكی تر بیخوێنینەوە وە داوات لێ‌ ئەكەم كەبە زووی ئەوە جێبەجێ‌ بكەی، كاك حەمە من پرسیارێكم هەبوو خۆی ئەو كەسانەی كەچینیان بینیووە لەپێشاو ئێستاش بینیویانە ئەزانن ئەو پێشكەوتنەی لە چینا بوە لەكەم شوێنی دنیا بووە،بەڵام لەهەمان كاتدا ئەو نەقسەی لەچین هەیە بەو خێرایە وەكو پێشكەوتنەكە نەبووە بەتایبەتی من ئەگەڕێمەوە بۆ ئەوەی كە وەزعی كشتوكاڵ و جوتیار و ئەو كەسانەی كەلەدێهاتەكان ئەژین لەچین ئەمە خاڵێكی گرنگە، گوێمان لەلێدوانی بەرپرسەكانیانە كە دەڵێن لەو ساڵەدا ئەوەنە جێبەجێ‌ ئەبێت‌و لەفڵان ساڵیشدا ئەوەنەی تر جێبەجێ‌ دەبێت، بەڵام هۆكاری سەرەكی چییە كە نەگەشتونەتە ئەوپلەیە هێشتا لە مستەوای مەعیشەتا ئەڵێم مەسەلەی بەتاڵە ئەوە شتێكی بەڕاستی ئەرقامە بەتاڵە لە چینا وەك بەتاڵە نیە لەسویدا بێت بەتاڵە لە چینا لە 2% دەكاتە سەداها ملیۆن خەڵك، ئەو هۆكارە چیە كەوا ئەو گرنگیە دراوە بە تەكنەلۆجی و بەڵام بە پێشەكەوتنی ژیانی خەڵك نەدراوە، دووەمیش وەك و خەڵك باسی دەكات وابزانم چین ئەمڕۆ ئەتوانێت زیاتر مەجال بدات بە مافی مرۆڤ ئەوەش هەر هێشتا لەدوایەوەیە.

دكتۆر محەمەد سابیر:
كاك دكتۆر سەبارەت بەو پرسیارەی چین وەكو وڵاتێكی تر نییە، وەك‌و وتم 800 ملیۆن جووتیار هەیە، ئێمە هەموو كورد لە كوردستانی عێراق لە 6 ملیون كەمترین، ئینجا 6 ملیون یەك هەرێم هە یە بە ناوی سكین وە بەقەدەر پانتای فەرەنساو ئینگلتەرایە، وڵاتێكی ئێجگار گەورەیە ئەمە لەلایەك لەلایەكی تروەوە زۆری ژمارەی دانیشتوانەكەیەتی بۆ نمونە لەساڵی 78 و لە كاتی ماوتسی تۆنگدا دەستكەوتی تاكە كەس لەساڵێكدا 50 دۆلار بووە من 2004 چوم ئەو كرێكارانەی با بڵێن لۆكال ستافی سەفارەتە كە مان كە موچەیان زۆر زۆرترە لە وانەی لەدەرەوەی سەفارەتەكان و لە شوێنی تر ئیش دەكەن، ئەوانەی كەئیشیان ئەكرد 100 دۆلاریان نەبوو لە مانگێك دا وە وە جار واهە بوو 24 كاتژمێریش ئیشیان ئەكرد وە كە من چوومە ئەوی بەزەیم پێندا هاتەوە موچەكەم بۆ زیاد كردن. لە 2004 دا داهاتیان كە م بوو ئەگەر بەنیسبەت هەموو دانیشتوانی چینەوە وەری بگرین بەڵام لە 2015 پانزە ئەوەندەی سالی 1978 دەست كەوتی ساڵانە یان زیادی كردووە، ئێستا ئەم كابرایە واتە سە رۆكی ئیستای چین ئەیەوێت فەقیر نەمێنێت بۆیە ئەڵێت دەستكەوتی ساڵانەی هەموو تاكێكی چین بگەیەنمە 9000 دۆلار، ئەو 9000دۆلارە حسابی بكە 800 ملیۆنی لێدەربكە ئینجا بزانە ئەوانەی لەشارەكاندان هیچیان لە 50000و 60000 دۆلار كەمتریان نیە، ئەوە نەتیجەیەكی تری هەیە وەختی خۆی ئەم سیاسەتەی ماوتس تۆنگ سیستەمی كۆمونەكانی پەیرەو دە كرد لەلادێكاندا تا ساڵی بۆیە 78 ئابووری چین هیچ نەبوو هەر سفر بووە لەهەموو ڕویەكەوە ئەوە هۆكارێكی سەرەكی بوو كەوای كرد ئابووری چین، بۆیە لەزەمانی دینگ سیاوپینگ نەهات لە لادێكانەوە دەست پێ‌ بكات هەستا پێنج ناوچەی هەڵبژارد كەپێویستە بە زوترین كات تەجروبەی ئەوە بكات ئایا ئەو چاكسازیانە لەو ناوچانە سەركەتوودەبن یان نا. ناوچەكان كوێ‌ بوون ؟ ناوچەیەكیان بەرامبەر بە شنجن بوو كە خۆت ئەزانی ئێستا چی بەسەر هاتوە گوندێك بوو ماسیان ئەگرت 20 هەزار كەس دانیشتوانیان بوو خەریكی ماسی گرتن بوون، ئێستا لە پیشكەوتندا (هۆنكۆگنی) یشی تێپەڕاندوە هەموو شارەكانی دەوڵەمەند بووە هەر ئەوانەی كە تویژینەوەی زانستی دەكەن لەو شارەدا بەلای كەمەوە بەدەیان هەزار دكتۆراو ماستەرن و ئەوپسپۆرانەی لەو شارەیا ئیش ئەكەن، ئەوە بڵێن یەكێك لەشوێنەكانی بوو، ناوچەی دووەم. هەستا بەرامبەر بە (ماكاو) ناوچەیەك بوو كاتی خۆی مستەعمەرەیەكی پورتگالی بوو (لە سالی 1990 وە بووە بە بە شیك لە چین بە گویرەی وولاتیك دوو سیستەم ). چونكە ماكاو ژمارەیەكی كەمیان هەیە جەزیرەیەكە پێشكەوتوو بوون لەچاو چینا، هەستا چاكسازی لە شاری (جایشان) كە بەرامبەر بە ماكاوە ناوچەی دووەمی چاكسازی دەست پێكرد, ناوچەی سێهەمیش لە جەزیرەی هیاینانە وە دەستی پێكرد كە خۆشترین دوورگەیە لەدنیادا هەستا شوێنێكی تریشی هەڵبژارد ئەویش پۆدۆنگ بوو كە ناوچەیەكی پیشكەتووی شاری شەنگەهایە و كە كاتی خۆی ئەو ناوچەیەیەكە ئینگلیزەكان و فەرەنسیەكان داگیریان كردبوو لە چیشتخانەكان نوسیبویان سەگ و چینی بۆی نیە بێتە ژورەوە لەدوای شەری ئەفیونەوە ئەو ناوچەیەیە ناوچەیەكی پێشكەوتوو بوو بەنیسبەت شوێنەكانی تری چینەوە، وە ناوچەی پینجە میش لە شاریك بەرامبەر تایوان هەڵبژارد ئەم پێنج شوێنەی هەڵبژارد وە هەموو ئیمتیازاتێكی دا بە كۆمپانیاكانی گەورەی دنیا كە بێن وە بەرهینان بكە ن لەو ناوچانەدا، وە خۆش بوو لە هە موو لە باجو لە رسوماتو وە لە بردنە دەرەوەی پارەو سەرمایە كانیان ئیمتیازەكان كە دراپیان زۆرن. پاش چەند ساڵێك دەرچوو ئەو ناوچانە لە چاك سازیدا هەموو سەركەوتوو بوون، بەڵام ئە م ناوچانە كوی بوون. ؟ بەشی زۆری ئەو ناوچانە بوون كە لەكەنار ئاوەكانن لە جنوبی چین و لەشەرقی چین بەرامبەر بەوە شیمالی چین سەروی چین و غەرب و ڕۆژئاوای چین بە دواكەوتووی مایەوە، بێگومان دوای ئەوە دینگ سیاوپینگ هەستا بە پارە پەیا كردن بۆ ئەو پرۆژەییەی خۆی لەلایەكەوە هەرچی دەوڵەمەندەكان ئەوانەی كەبەرهەم یان دەهانی لە هۆنكۆنغ و لە تایلەند و هانی دان كە ینەوە چین و لەو ناوچانەدا سەرمایەكانین وەگەربخەن، وە بەشی زۆری ئیقتسادی چین ئەوان بوون كە هەڵیان ساندەوە، ئەو كاتە ئە و سەرمایەدارانەی ڕاكێشایە ناو ئەو شوێنانەوە كە چاك سازی تیادا دەستی پیكرد.، لەلایەكی ترەوە هەستا چی كرد تێچووی دەوڵەتی كەم كردە وە وەك زەمەنی ئیشتراكی سۆڤێت وەك ئەزانین هەموو شتێك بە خۆڕای بوو زەمانی ماوتس تۆنگ هەتا نان خواردنیش بە خۆڕای بوو كەس بۆی نەبوو لەماڵەوە چێشت لێ‌ بنێت، هەستا ئەم شتانەی كە خۆڕای بوون كەمی كردەوە، بۆ ئەوەی پارەی دەست كەوێت لەو پرۆژانەدا كە دای نابوو بكریت لە ناوچانەی دیاری كردبوو. وەكو بڵێن ئیستسماری بكاتەوە لەوناوچانەدا دوای ئەوە هەستا چی كرد 13 بازاڕی ئازادی دروست كرد ئەویش هەر لەو شوێنانە بوو لەخواروو لە ڕۆژ هەڵاتەوە بوو پاش ئەمە هەستا ریگای دا بە 14 شاری سەر سنورەكانی بەوەی هەستن بە ئاڵو گۆری بازرگانی لەگەل دراوسیكاندا بۆیە 14 شاری سەر هەموو سنورەكانی چینی هەڵبژارد كە بەقەدەر هەموو شارەكانی سە رسنووری وڵاتەكانی كە سنوری چینیان پێك هێناوە بۆ ئەوەی خۆیان لە ئاڵوگۆڕ بكەن لەگەڵ ئەو شارە سنووریانەدا و خۆیان بەرپرسیاربن لەهەموو پێشكەوتنیانە وە لە رووی ئابووریانە ئەمانە هەمووی بەگویرەی فەلسەفەی دینگ سیاو پینگ بوو كەداوای لە چینیە كان دەكرد دەوڵەمەندبن وە بەلایەوە گرنگ نەبوو ئەیوت چۆن دەوڵەمەند ئەبن كەیفی خۆتانە گرنگ ئەوەیە سەروەت و سامان پەیدا بكەن، وە دەی ووت گرنگ نیە پشیلە ڕەش بیت یان سپیی بیت لای من ڕەش و سپی گرنگ نیە كامیان ڕەشەو كامیان سپی یە ، گرنگ ئە وەیە كە مشك بگریت ئەمە فەلسەفەكەی بوو هەتا زەمانی خوجینتا و كەهەستی بەم جیاوازیە گەورەیە كرد لە نیوان ناوچە هەژارە كانداو ناوچە دەوڵەمەكاندا و وە جیاوازی نیوان دەوڵەمەندەكان و هە ژاراندا وە لە ساڵی 2005 كە خوجینتاو هاتە سەر حوكم هەوڵی دا ئە و جیاوازیانە كەم بكاتە وە ئەم سەرۆكەی ئێستاش زۆر هەوڵی داوە كەمی كاتەوە وە ئێستا تەقریبەن هەژاری نەماوە شوێنێك نییە هەژاری لێ‌ بێت مەسەلەن لە 2013 خەڵك لەبەینی لادێ‌ و شارەكانا لە دەستكەوتا چوار بە یەك بوو ئێستا كردویەتی بە دوو بە یەك ساڵێكی تر ئەبێت بەبەرامبەر بەیەك ئەمانە هەمووی وای لێ‌ كردوە كەوا دوای ئەوە ئێستا هەستیان بەوە كردوە كە گرنگی بەلادێكان بدەن لەمەسەلەی ئەوەی كەزەویەكان هەمووی بۆ خۆیان بن، چونكە تا ئێستا هەموو شتێك موڵكی دەوڵەتە وە ئەو ئەرازیانە بەقۆنتەرات ئەیان دایەوە بە جوتیارەكان ئێستا ئەم سەرۆكە وردە وردە ئەو باجانەی لابردووە و زۆر تەسهیلاتی كردوە بۆ جوتیاران ئەگەر خوا عومری دا لەسەر بیرو بۆچوونی ئەم سەرۆكەی ئیستا واتە فكری شی جین پین و ئەو دەسكەوتانانەی كە بە دەستی هیناوە وو بەرنامەكانی چییە لەلادێكانا و لە و شوێنە دوواكەتووكاندا من باسی ئەكەم، هەروەها بە نیسبەت كشتوكاڵەوە وەكو وتم وڵاتێكی كشتوكاڵییە، ئەو هەموو بەروبومەی تیا هەیە ئەو هەموو زەمینەیە خۆشە بۆ ئەوە، بەڵام ئێستا ئەو پێشكەوتنەی نیە وەكو تۆ وتت هەستا چی كرد ئێستا نەخشەی تەواوەتیان بۆ ئەوەیە كە دێهاتەكان بگەیەننە ئاستی شارەكان یان بەلای كەمەوە نزیك كەونەوە لە شارەكانا بەتەكنەلۆجی تازە ئەو تەكنەلۆجیە كۆنە لابەرن كەلەكشتوكاڵدا كە زۆر دوواكەوتوون لەهەموو ڕویەكەوە ئێستا خەریكی ئەو نەخشەیەن بۆ ئەوەی ئەوە بكەن، بەڵام وەختی ئەوێت ئەوان ڕاستە لەساڵی 79 وە بڵێن ریفۆرمیان دەست پێ‌ كرد، بەڵام هەتاوەكو ساڵی 1990 نزیكەی شتێكی ئەوتوو نەبوو لە 90 حسابی بكە بابڵێن 30 ساڵە ماوەی 30 ساڵە ئێمە لە 2003 سەربەخۆین هەموو شتێكیشمان هەیەو 5 ملیون و شتێكیشین ئەوەتا ئێستا ئە وەحاڵمانە كە ئەبینی ئەوان ملیارێك و 3 سەدوو شەست و پێنج هەزارن بزانە چیان كردوە مەبەستم ئەوەیە ئەوان هەستیان بە كەموو كوریە كانیان كردووە و جدین لەچارە سەركردنیاندا، نمونە بۆ پرسیارەكەی تۆ محارەبەكردنی گەندەڵی لە خوجینتاڵەوە دەستی پێ‌ كرد ئەو ساڵەی من لەوێ‌ بووم لە 2007 دا 97500 كادرو فەرمانبەر مەسئولینی حیزبی سزادا هەرلەمەكتەبی سیاسیەوە هەر لەكۆمیتەی ناوەندیەوە هەر لەمحافزەكانەوە تا ئەگاتە سەروەزیرەكان و بە رپرسیارەكانی پارتیەكەیان. ئەم سەرۆكە هاتوە یەكێك لەمەبدەئەكانی (بەڕەنگاربونەوەی گەندەڵی) یە سێ‌ شتی داناوە ئەڵێت لەكوێوە دەست پێ‌ بكەن لە گەندەڵە پڵنگە كان و گە ندەڵە مێشەكان، لەگەڵ ڕێویەكان، بێگومان ڕێویەكان بەچی دائەنێت ئە وانەی كە پارەكان ئەبەنە دەرەوە و دۆرەها ریگا ئەدۆزنە وە بۆ كارە كانیان، وە ئەم سەرۆكە چەندین ریكەوتنی كردووە لەگەڵ وڵاتانی دنیادا لەوانە لەگەڵ ئەمریكاو ئەوروپادا، ئەو دەوڵەمەندانەی چین كەپارە ئەدزن و بەڕەش سپی ئەكەنەوە ئەمە هەموویان بگیرێن تەسلیمی چین بكرێنەوە، سەروەت و سامانەكەیان تەسلیم بكرینەوە سەركەوتوش بوون لەو سیاسەتەیاندا، بەدەیان ملیاروو بەسەدان ملیۆن دۆلاری گەڕانۆتەوە هەموشیانی هێناوەتەوەو خستوونیەتی زیندانەوە هەر لەجێگری وەزیرەوە تا ئەندامی مەكتەبی سیاسیەكەیان. ئێستا ژمارەی ئەندامانی پارتی كۆمۆنیستی چینی 90 ملیونە لەو 90 ملیونە یەك ملیونی محاسەبە كردوە لەكادیرەكانی خۆی، بەدەرەجە هاتوە وە بەردەوامە كەئەوە بكات وەك ئێمەش نین ئەڵێن گەندەڵی هەیە، بەڵام محاسەبەی كەس ناكەین. ئەوان هەمویان مو حاسەبە دەكەن و دەیان خەنە زیندانە وە وە هەموو ماڵ و موڵكێكیان لێ‌ ئەسەننەوە. من ئەو كاتەی كە لەچین بووم لەشەنگەهای بەقوەترین ئەندامی ئەندامی مەكتەبی سیاسی لە شەنگەهای كەخۆی شەنگەهایبوو دایمەن ئەوانەی كە لە شەنگەهاین بەرپرسیارەكانە، هەر وەختی خۆشی پارتی كۆمۆنیستی چینی لەساڵی 1921 لەوێ‌ دروست بوو، لەبەر ئەوە وەك ترادیسون گەورە سیاسێكانی پارتی كۆمۆنیستی چین بەشی زۆریان لە شەنگەهای دائەنیشن. جا ئەو یەكێك بوو لەوانە، وە وا بریار بوو ببێت بە یەكێك لەوانەی كە ببیت بە سەرۆك كۆماری چین ، هەستا چی كرد سندوقی خانەنشین هەیە پارەی سندوقی خانەنشینی تەسەروفی پیوەكرد ئیستسماری پێ‌ كرد لەشوێنێكدا ئاشكرابوو هەمویان لێ‌ سەندەوە 18 ساڵ حوكمی زیندانیان دا بەسەریدا. با ئێمە بتوانین ئەوە بكەین هەرگیز برواناكەم ئیمە بتوانین وا بەگژ كەندەڵیدا بچینەوە. لە چین ئەندامی مەكتەبی سیاسی بە گەورەترین كەس و لیپرسراو دائەنریت. لەبەر ئەوە ئەوان درێغی ناكەن لەوەیا بەتایبەتی وەك و وتم ئێستا یەكێك لەمەبدەئەكانی شی جین پینگ بەڕەنگار بونەوەی پڵنەكان و مێشەكان و ڕێویەكانە لە هە موو بوارەكانداو كەسی لێ بوار ناكریت.

رەجەب كاكەیی:
دەست خۆشی لە دكتۆر محەمەد ئەكەین بەڕاستی بەپێی ئەزمونی خۆی ئەوەی كەبینیوێتی گێڕاوێتیەوە بۆمان، لەبەر ئەوە گرنگ ئەوەیە، ئەوەی كە ئەو باسی ئەكات تا چەنێك ئەتوانین جێ‌ بەجێی بكەین یان مەرج نیە بێگومان كۆمەڵگای ئێمە جیاوازە لە كۆمەڵگای چینی،بەڵام تاچەنێك ئەتوانین ئەوانەی كە ئەو باسی كردوە بیكاتە پرۆژەیەك بیداتە یەكێتی نیشتمانی كوردستان بیداتە حوكومەتی هەرێم وتاچەنێكی بگوجێنرێت لەگەڵ ئەمڕۆی ئێمەی كوردستان چی لە موئەسەسات و ئیسلاحی موئەسەسات و چیش لەمەسەلە ئابورێكاندا، هەرچەندە ئەمە من بۆخۆم ئەم پێشنیارە ئەیكەم، بەڵام دڵنیام هیچی بەگوێ‌ ناكرێت.

دكتۆر محەمەد سابیر
بێگومان ئە م باسانە و زۆر بابەتی تر بە سوود لە سە رچین كە نووسیومە تا ئیستا ئەیكەم بە كتیبیك وە ڕەنگە بەشێكی كەمم مابیت كە تەواوی بكەم و ئەیاندەمی و جاهەركەسێك سوودی لێ‌ ئەكات یان لێی ناكات مەسەلەیەكی ترە، من بەڕاستی لەوە تێناگەم كە بۆ چی حكومەتی هەریم سوود لە توانەو ئەزموونی خەڵكە بە ئەزموون و بە تواناكانی گەلەكەمان نابینیت من خۆم، بەش بەحاڵی خۆم، حەزم ئەكرد حكومەتی هەرێم كەوا هەموومان هەموو ژیانی خۆمان داناوە بۆ ئەوەی كە ئەم كیانەمان بۆ دروست ببێت بەڵام ئەوەی ئەی بینم دڵ خۆش كەر نیە،مەسەلەن من ئەوە ئێستا لە 2015 وە وا بۆ چوار ساڵ ئەچێت كەسێك لێی نەپرسیومەتەوە لەم هەموو كێشانە دا كە هاتوونەتە پیشەوە پرس و رایەكت پیبكەن خۆ هیچ نەبێت بڵێن بۆچونت چییە لەم مەسەلەیەدا، هیچ نە بیت گویمان لیبگرن كیشەنیە بەقسەمان مەكەن ئێ‌ باشە كەئەوان نەیانەوێت ئیستفادەیەكمان لیبكەن ئێمەو مانان چی بكەین. دیارە ئەوان بەدوای خەڵكانێكدا ئەگەرین كە ماستاوچی بێت و بەشان و باڵیاندا هەڵبدات. بەڕاستی منیش لەوتەمەنە نەماوم كە خۆم بكەم بەماستاو چی. ئەو شتانەی كەهەمە هەوڵ ئەدەم بیان كەم بە كتیب ووردە وردە ، وەئەم پرۆژەیەم والەتەواو بوونە و پرۆژەیەكی كەم بەدەستەوەیە كەلەسەر پەیوەندی دبلۆماسی فرە لایەنە. دوو جۆر پەیوەندی دیبلوماسی هەیە پەیوەندیەكی فرەلایەن وە پەیوەندیەكی دوو قۆڵی تاوەكو ئێستا نەك هەر ئێمەی كورد بەڵكو لە عێراقیشدا لە هەموو وڵاتانی عەرەبیشدا گرنگی بە پەیوەندیەكانی دیبلوماسی فرە لایەن نادەن من ئەوكاتەی كە لە جنیف بووم ئەم مەسەلەیەم لەگەڵ زوربەی بەرپرسیاروو سەرۆك وەفدەكانی وڵاتانی عەرەب و عیراق باس كردووە. بەڵام تا ئیستا ئەوەم نە بینیوە لە هیچ لایەك كە گرنگی بددەن بە پەیوەندیە دیبلوماسیەكانی فرە لایەنە، بۆیە نیازم هەیە لەسەر تەجروبەی خۆم (هلە جنیف) لە سەر پەیوەندی فرەلایەنە بنوسم و ئەویش وبیكەم بە كتیبیك، جگەلە كۆمەڵێك پرۆژەی تر ئیتر نازانم تەمەن چەند ڕێگا ئەدات، بەڵام ئیسفادەی دەبیت بۆ ئەوانەی كە گرنگی بەو مەسەلانە ئەدەن.

یوسف زۆزانی:
سوپاس بۆ كاك حەمە باسی ئەوەت كرد مەسەلەی مووچەو داهات و باسی ئەوەشت كرد كە مەسەلەن لە ئەمەریكا دەست كەوتی ساڵانەیان 57 هەزار دۆلارە،زۆر جار مەسەلەی بەرز و نزمی مووچە زۆر دەور نابینێت ئەگەر باڵانسێك نەبێت لەگەڵ نرخی بازاڕ باڵانسەكەی مووچەو بازاڕ چۆنە لە چین بەهەموو شێوەیەك؟.

دكتۆر محەمەد سابیر:
بێگومان ڕاستە ئەوە وایە بەڵام، ئەو وەختەی كەمن لەچین بووم 2000 یوانت هەبوایە زۆر خۆش ئەژیایی 2000 یوان تەقسیمی 8 ی كە ئەكاتە نزیكەی 250 دۆلار شتێك لەو بابەتە بە 250 دۆلار ژیانەكەت بەقەدەر ئەوە وابوو 4000 دۆلار هەبێت لە ئەمریكا یان لەبەریتانیا لەبەر ئەوە شت هەرزان بوو ئەچوینە بازاڕ كەمیوانمان ئەهات میوانی ئەجنەبی بۆ 50 كەس هەموو شتێكمان ئەكڕی نەی ئەكردە 120دۆلار یان 100 دۆلار، بێگومان ئابووری چین بەدەرەجەی زۆر هەتاوەكو ئێستا بە پلەی یەكەم لەسەر هەناردە كردنە، چونكە ئێستا وەكو وتم هەموو شوێنێك هەر لەپێڵاوە چینیە وە هەر لە جانتای چینیە هەر لەكۆمپیوتەرەوە هەموو بازارەكانی دنیای غەزوو كردووە،بۆنمونە چین ئێستا خاوەنی خێراترین كۆمپیوتەرە لە دنیادا، لەیەك چركەدا 2.5 ترلیۆن پرۆسیس ئەنجام دەدات لەچركەیەدا، ئەمە لە ساڵی 2010 دا وەئیستا گەشەیان بەم كۆمپیوتەرەدا وە خیراییەكەی گەیشتۆتە ئەنجامدانی 10 تریلیون پرۆسیس لەیەك چركەدا ئینجا حسابی ئەوە بكە. وەختی خۆی من كە دكتۆرام ئەخوێند ( سوپەر كومپیوتەریكی تازە دا هاتبوو كە یەكەم بوو لەجیهاندا بە ناوی ETA 10 supper computer ) لەو كاتەدا خیراترین سوپەر كۆمپیوتەر بوو لە جیهاندا لەچركەیەك دا هەزار پرۆسێسی جێبەجێدەكرد بۆ ئەو كاتە زۆر زۆر بوو ئێستا ئەو كۆمپیۆتەرە 10 ترلیۆن كردار لەیەك چركەدا جیبەجی دەكات وە چین. هەتا ببێت پێش ئەكەوێت لەڕووی ئەوەی ئابووریەكە یان بە پلەی یەكەم لە سەر هەناردەكردنە وەكو وتم، كە ئەمەش بۆ ماوەی دریژ خایان باش نابیت بۆ چین, چینیەكان هەستیان بەو مەترسیە كردووە كە ناتوانن هەتا سەر ئیعتماد بكەنە سەر هەناردە كردن، ئێستا ئەم سەرۆكە هەروەها پێش ئەمیش هەستیان بەوە كردوە ئیستهلاكی ناوخۆی زیاد بكەن یان، خەڵكی چین و دانیشتوانەكەی وابكات كەپارەكانیان خەرج بكەن و كاڵاكانیان لەناو چینا بكڕن لە2016 دا، نیسبەتی ئیستهلاكی ناوخۆی ئیقتسادی چینی گەیشتبووە لە 46.6% ئەم سەرۆكە ئەیەوێت لەساڵی 2020دا بڵێن ساڵێكی كە ئەم ریژەیە بگەیەنێتە 50%. ئەگەر لە 50% ئابوری چینی لەسەر ئیستهلاكی ناوخۆی بیت ئەوا سەر كەوتنیگی گەورەیە بۆ ئابوری چین ، بێگومان هەتاكو 2050 ش نازانم بەرەو كوێ‌ ئەڕوات هەستیان بەوە كردوە كە دەبێت ساڵ بە ساڵ ریژەی استهلاكی ناو خۆی بەرز بكە نەوە.
ڕاستە ئێستا چین گران بووە، چونكە من دووساڵ پێش ئێستا چومەوە چین زۆر گرانیان كردبوو وە ئێستاش گرانترە بەگوێرەی دەخلەكانیان تا دەخل بەرز بێتەوە ئیقتسادیش هەم بەرز ئەبێتەوە هەم هێزی كڕینیش كەم ئەبێتەوە ئێستا چین لەدنیادا لە توانای شت كڕیندا لە هەموو دنیادا یەكەمە پێش ئەمریكاشە وەكو وتم ئەو هەموو كۆمپانیا زەبەلاحەی ئەمەریكای كڕیوە بەموڵك و ماڵیانەوە، بەڵام ڕاستە هیشتا ڕێژەی استهلاكی ناوخۆی كەمە بەنیسبەت وڵاتانی ئەوروپی و وە ئەمریكاوە، بەڵام ئێستا بڕۆ بازاڕەكانی دنیا هەموو چینیەكانن كەشت ئەكرن،جاران وەختی خۆی كە ئێمە لە ئەوروپا بوین یابانی بوو یابانی لەپاریس بوو یابانی لە ئینگلتەرا بوو یابانی لەهەموو شوێنێك بوو، بەڵام ئێستا هەمووی چینیە ئەو وەختەی من لەوێ‌ بوم كەهاتم 8000 ملیۆنێر تەنها لەشاری پەكین دا هەبوو ئەمە جگە لە ملیادێرەكانیان كە بە سەدان بوو. ئیستا لەهیچ وڵاتێكدا بە قەدەر چین ئەوەندە دەوڵەمەند نییە، ئێستا چین دنیای خواردوە دەوڵەمەنەكانی ئەوەندە زۆرن لە ژماردە نایەن، من كە لە چین بووم باڵیۆزی ئیتاڵی برادەرم بوو ئەیوت تەسەور ناكەی ئەو گەشتیارە چینیانەی كە دین بۆ گەشت و گوزار لە رۆما هیچ ڕۆژێك نییە لە 5000 دۆلار كەمتر خەرج كەن. ئەوسا من لە 2010 لە چین بووم واتە ئێستا ئەبێت چی بە سەرتواناكانی كرینیاندا هاتبیت، ئێستا بڕۆ لەپاریس لویس ڤیتۆن كە گرانترین براندە لەمەسەلەی بۆندا،هەموو ئەوانەی كە ریزیان گرتووە كچانی چینن, ئیستا چینیەكان لەئەوروپا كاڵا بەهاكان دەكرن بی ئە وەی سە یری نرخەكەی بكەن ئەیكڕن.

بورهان شێخ رەئوف:
من پرسیارێكم هەیە جەنابت ئاماژەت بەوە كرد كەوا چین بنەماكانی زل هێزی تێدایە، چ لە ئابوری بەهێزەوە سوپای بەهێزەوە ژمارەی دانیشتوانی‌و سەرەڕای ئەمانە، بەڵام چین لەسەر شانۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی ئەو ئامادەیی نییە لەسەر ئەحداسەكان ئەمە بۆچی دەگەڕێتەوە؟.

دكتۆر محەمەد سابیر:
بۆ كەلتوری چینێكان ئەگەڕێتەوە چینێكان بە درێژای مێژوو هیچ كاتێك ئەوان هەڵنەساون بەداگیر كردنی وڵاتێكی ترو وە هەوڵیان نەداوە سنوری وڵاتەكەیان فراوان بكەن لەسەر حسابی میلەتێكی تر ئەوە یەكێكە لە خەسڵەتەكەیان وڵاتی چین بەلایانەوە گرنگ نییە بڵێن ئەمریكا خاوەن چ چەك و تەقەمەنیە و زۆر پیشكەوتوون. ڕاستە گرنگی پێ‌ ئەدەن كە خۆیان پێش بخەن بەڵام بەشینەیی ، بەڵام بۆ عەرزی عەزەڵات نا, كەمن لە چین بووم كە قسەم لەگەڵ بەرپرسە چینێكاندا ئەكرد ئەیانوت ئێمە وڵاتێكی تازە گەشە كردووین، زۆرمان ماوە بگەینە ئاستی وڵاتە گەورەكانی جیهان. زۆر متەوازعین لەوانەیا بۆ نمونە تۆ باسی ئەوەت ئەكرد چین ئەوەندە پێش كەوتووە، بەڵام ئەوان باسی ئەوەی بۆ ئەكردی لە لادێكان لە شوێنەكانی ترا خەڵك چەند دواكەوتووە و هەژارن،چەند وەزعی خەڵك خراپە، ئەمە كەلتوری ئەوانە، بۆیە ئەو كەلتورەی ئەوان وای لێ‌ كردوون كەخۆیان هەڵنە كێشن و نیازی داكیركردنی هیچ وڵاتیكی تریان نەبیت.لە ئێستادا ڕاستە وردە وردە دێنە پێشەوە، بەڵام تاكو ئێستا لەهەموو ئەو ڕوداوە جیهانیەكاندا نابن بە سووری بەرلەشكر، ئێستا لە ئەفریقاو لە ئەمریكای لاتینا تەقریبەن غەزویان كردوە بە ئابووری و كەڵچەرەكەیان، بەڵام غەزویان بە چەك و بە عەسكەرەكانیان نەكردوە و بەڵكە غەزویان بە ئابورێكەیان كردوە لە هەموو وڵاتێكی ئەفەریقاو ئەمەریكای لاتینی، لەئەفریقا دەوری 48 وڵاتە گەورەترین قارەیە لەڕێگای مونتەدایەكەوە كە هە موو وڵاتانی ئەفەریقاو چینی تیادا كۆبۆتە وە ساڵی جاریك لە سەر ئاستی سەرۆكەكان كۆدەبنەوە، مونتەدایەكیان كردوە بە ئامرازێك كە پەیوەندیەكانی ئە و وڵاتانە لە گەل چیندا پیش بخەن. كە ساڵانە كۆبونەوە ئەكەن من كە لە چین بووم هەموو سەركردەكانی ئەفریقیان هێنایە پەكین و كە ئەنواع ڕێكەوتنامەیان مۆر كردووە، هەموو پەیوەندی ئابووریەكان و پەیوەندیە رۆشنبیریە كانیان لەگەڵ چین لە هەموو ڕویەكەوە گەشەی پێ‌ ئەدەن وا ئەكەن لەو ڕێگەیەوە زلهێزی خۆیان دەرەخەن نەك لەوەی كە تەدەخول بكەن لەوڵاتێكداو لە هەندێ‌ شوێندا دیارە لە ریگای نەتەوە یەكگرتوەكانەوە لە سودان لە هەندێ‌ شوێنی تر چینیەكان بە شداریان كردووە لە هیزی نیودە وڵەتیدا كە ئەمە شتێكی ئەو تۆ نییە،ئەمە سیایەتیانە وە سیاسەتێكی گەشەكردنی ئاشتی و ئاشتی وایانە پەیڕەوی دە كەن لە جیهاندا و خۆیان بە دوور ئەگرن لە دەست تیوەردان لە كیشە ناوخوییەكانی وڵاتانی تردا.

مەریوان قەرەداغی:
من سێ‌ پرسیارم هەیە مامۆستا گیان، یەكەم: چین بێ‌ بەش نییە لەبەروبومی مادە قەدەغەكراوەكان وەك و تلیاك و حەشیشەو هتد ئەوانەی لەجیهاندا هەیە كەئاماژەت پێ‌ كرد800 ملیۆن فەلاحی زیاتر هەیە حەتمەن ئەوە مادە قەدەغەكراوەكانە حەزم كرد ئاماژەی پێ‌ بەیت، دووەم: یاسای سەربازی لەو وڵاتە وەك ئەوەی ئەیبینین گروپ گروپە یان لەتەمەنێكی تایبەتا دەچێتە سەربازی بۆ بەقوەت كردنی پێگەی وڵات، سێیەم: شتیان كە زۆر گرنگە لەلام وەڵامم هەبێت و وەڵام بەیتەوە لەڕێگەی بەڕێز دكتۆر محەمەد سابیر كە باڵوێزە پێشنیار كراوەكە بۆ چین، لەماوەی ئەو ساڵانەدا كەوتت لە 2003 وە ئایا هیچ پیشنیارت كرد بۆ چینیەكان یان هەوڵی ئەوەت دا كە چەند كۆمپانیایەكی بە هێزی چینی هەم بهێنرێتە كوردستان بۆ بووژانەوەی ئابوری كوردستان و هەم بۆ ئەوەی ژێرخانی ئابوری بنیات بنریت و هەم بۆ زۆر بونی هەلی كار سوپاست ئەكەم؟.

دكتۆر محەمەد سابیر:
مادەی هۆشبەر بێگومان قەدەغەیە لە چیندا، ئەوە نییە كە ڕێگەی پێ‌ بدرێت و ریگە پێدراو نییە، ئەوەندەی من بزانم وەختی خۆی لەشەڕی ئەفیون كە لە سالی 1840 دا دروست بوو لە نیوان ئینگلیزو ئیمراتۆری چینیدا لە سەرئەوەی كە ئینگلیزەكان مادەی هوشبەریان لە هیندەوە ئەهینا بۆ چین و كە بە نرخیكی هەرزان دەستیان ئەكەوت لە هیند وە بە نرخیكی یەك جارگران بە چینیەكانیان ئە فرۆشتەوە وە ئینگلیزەكان دەیان ویست ئەو مادە هۆش بەرانە بە هەموو چیندا بڵاو بكەنەوە و پییانبفرۆشن، بەڵام ئیمپراتوری چین كە فەرمانرەوایی چین یان دەكرد دژی بازرگانی مادە هوش بەرەكان بوون لە ناوچەكانی چین و ریگایان بە ئینگلیزەكان نەئەدا كە مادەی هۆشبەرەكان لە ناوچەكانی چیندا بفرۆشن و بڵاوی بكەنەوە، بە داخەوە ئیگلیزەكان سەركەوتوو بوون لە و شەرەدا و بازرگانی ئەو مادە هوشبەرانە هەموو ناوچەیكی چینی گرتەوە، پێشوتر باسمان لە و مەسەلەیە كردووە ، ئێستا ئەم سیستەمەی سیستەمێكی شیوعی یە بەتوندی دژی هاوردە كردنی هەموو مادەیەكی هوشبەرەو چاندنیەتی، من ناتوانم بڵێم كە مادەی هوشبەر نییە لە چین، رەنگە لەملاولا لەوڵاتەكانی دەرو دراوسێكانیانەوە دزەی پێبكەن بۆ ناو چین، بەڵام حكومەتی چین خۆیان ڕێگە نادەن بەهیچ شێوەیەك مادەی هۆشبەر بێتە ناو وڵاتەكەیانەوە یان خۆیان زەراعەتی ئەوە بكەن بێگومان ئە وەی من بزانم چینێكان زیاتر بە قومار بەناوبانگن نەك بەكارهینانی مادەی هۆشبەرەوە،بۆ قومار كردن سەریان پێوە نییە، بەڵام بۆ ئەوەی كەوا مادەی هۆشبەر بەكار بێنن زۆر دەگمەنە ئە وندەی من بزانم.
یاسای سەربازی بە بۆچونی من وەكو چۆن لای خۆمان جاران كە گەنج بگەیشتایەتە تەمەنی 18 ساڵ ئەبوایە چێت بۆ سەربازی وە عەینی شتە بەلایەن سیستەمی سەربازی لە چین دا، ئێستا بێ‌ گومان 2.4 ملیون هێزی سەربازی چینە بەرامبەر بەوەش هێزی شەعبی ئەوانیش لە 2 ملیون زیاترن یەعنی بەگشتی هیزی سەر بازی چین لە 4 ملیون زیاترە و گەورەترین هێزن لە دنیادا لە ڕووی تەكنیكیشەوە ئەوە من بەشێكی گەورەم لە كتێبەكەم داناوە بۆباس كردنی هیزی سەربازی چین و و لەچیا پێشكەوتون و گەشتونەتە چی ڕادەیەك و بەچ ئاقارێك ئەڕوات. بەقەناعەتی من پێش وڵاتانی دنیا كە وتوونەتەوە لە بواری سەر بازیدا جگە لە ئەمریكاو ڕوس نە بیت، مەسەلەی ئاستی سەربازیان لەهەموو ڕوەیەكەوە، واتە لەڕوویی مەشقەوە لەڕوی تەكنۆلۆجیاوە، لە رووی هیزی ئاسمانی بۆ شایی ئاسمان و دەریاییە وە زۆر پێشكەوتنیان بە دەست هیناوە و لە ئاستیكی باڵادان، بەڵام وردەكاریەكانی سیستەمی سەربازی لە چیندا بەڕاستی نازانم، بەڵام ئەزانم ئەوانیش وەك و چۆن عێراق كاتی خۆی خدمەی ئیجباری هەبوو لە چینیش هە مان شتە.
لەلایەكی تریشەوە چاك سازیان كرد لە پیشە سازی سەربازییاندا. دیارە كارگەگانی چین هەموویان موڵكی دەوڵەت بوون بە سەربازیەكانیشەوە، بەڵام بۆچاك سازی كردن لە سیستەمەكەیاندا، هەستان بە هەموو كۆمپانیاكانیان حوكمی زاتیان پێدان، پێیان وتن ئێوە ئەوەتان لەسەرە قازانج بكەن ئەگەر زانیتان ئەو كۆمپانیانەی كەهەتانە زەرەر دەكات، ئەبێت دایخەن یەكێك لەچاك سازێكەیان كە كردیان یاسای ئیفلاسی كۆمپانیاكانیان دانا. یاسای ئیفلاسی كۆمپانیاكان كەدا نا بۆ ئەو كۆمپانیانەی كەناتوانن قازانج بكەن‌و زەرەر دەكەن اعلانی افلاس بكەن. تا ئێستاش ئابوریەكە یان پێی ئەڵێن ئابوری بازاری سۆشیالیستی، كە دینگ سیاو پینگ دای هینا. دینگ سیاوپینگ ئەڵێت خەسڵەتی ئابوری بازاڕ چییە؟ ئەڵێت دوو شتە یەكێكیان ئەڵێت زوو بەدەم پێداویستێكانی خەڵكەوە دێن وە مرونەتی زۆر تیایە لەكاركردندا، دووەمیشیان عەفەوێت و خۆپەرستی زۆر تیایە بۆ ئەوەی عەفەوێت و خۆپەرستی نەهێڵن پێویستمان بە چاودێریەكی جدی هەیە كە دە بێت لەلایەن حوكمەتەوەبكریت. بەڵام ئێستا گۆران كاریان لە خاوەنداریتی كارگەكاندا كردوەو ئێستا زۆر بەرەوپێشەوە چوون، كۆمپانیاكان هەموو كراوون بە پشك بەگوێرەی قەبارەی پشكەكانیان ئەو كەسە بۆی هەیە كەوا خاوەندارێتی ئەو كارگەیە بكات و بە شی تیادا بێت. هەموو شتێك لەو كۆمپانیادا خاوەن پشكەكان لێی بەرپرسیارن سەرۆكەكەیان بێ‌ گومان بەرپرسیارە لە گەشە كردنی یان گەشە نەكردنی ئە و كۆمپانیایە، ئەگەر قازانج نەكات ئەوا ئەبێت دابخرێت هی ئەوەنیە بمێنێتەوە ئەو كۆمپانییایە دەبێت ئیفلاس بكات، ئەم كۆمپانیانەی چین تا ئێستاش حكومەت باڵا دەستەو سەر پەرشتی یان دەكات، بۆیە كە ئەچنە وڵاتێكەوە ئەبێت حكومەت گەرەنتی ئەوە بدات كە بانقی ئیستسماری چینی گەرەنتی ئەوە بدات كە ئەو پرۆژەیە كەئەكرێت لەو وڵاتەدا پشتگیری ئەكەن بۆ ئەوەی ئەو كۆمپانیا توشی شكست نەبێت، چونكە ئە گە ر كۆمپانیاكە توشی شكست بوو ئەبێت ئیفلاس بكات وە هەموویان ئەخرێنە زیندانەوە بۆیە تا ئێستاش لە هەرێمی كوردستان ئەوە نییە گەرەنتی واتە تەئمینی حكومەتی چینی بە دە ست بهینن و حكومەتی هەرێمیش تا ئێستا ئەو توانایەی نیەو نایكات كە گە رەنتی یان بداتی، بۆیە كۆمپانیای چینی خۆیان ناخەنەبەر ئەو مەترسیانەوە كە رەنگە بەرەنگاریان بیتەوە، ئەوە یەكێكە لە هۆكارەكان،لەڕاستیا ڕەنگە لەپاشە ڕۆژێكی نزیكدا بینە پیشە وە و داخلی كوردستان ببن، بەڵام نازانم حكومەت چۆن ئەڕوات هەرێم بەرەو كوێ‌ ئەڕوات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*