سەرەکی » کەلتوور » وانەكانی ژیان و سەركردایەتی (سەلاری) پیاوەكەی پشت دوبەی

کتێبی تروسکەکانی هزر

وانەكانی ژیان و سەركردایەتی (سەلاری) پیاوەكەی پشت دوبەی

وەرگێڕانی: یونس قادر

به‌شی پانزەیەم

(27)

كات نابێت بەفیرۆ بدرێت
ئەگەر ئەو كارەی دەتتوانی دوای بخەیت بۆ بەیانی، ئەمرۆ تەواوی بكەیت، بەیانی دەست بەتاڵ ئەبیت بۆ ئەوەی تەنانەت كاری زیاتر ئەنجام بدەیت. بۆچی كات بەفیرۆ بدرێت؟
كاتێك خەڵك تێبینی دەدەن لەسەر پەلەپەلی بەردەوامم لە جێبەجێكردنی پرۆژەكان، منیش وەڵامیان دەدەمەوە كە ئایندە ئەمرۆ دەست پێدەكات، نەك بەیانی. كاتێك خەڵك پرسیاردەكەن « بۆچی هەمووشتێكت ئێستا دەوێت؟ وەڵامیان دەدەمەوە « بۆچی نا؟» هیچ سودێك لە چاوەڕوانیدا نییە. ئەگەر چاوەرێ بكەین تا بەیانی، هەتاهە دوایدەخەین. بۆیە هەركاتێك هەست دەكەین كە پرۆژەیەك خزمەتی خەڵكەكەمان دەكات وگەشە بە ئابوریمان دەدات و وڵاتەكەمان بەرەوپێش دەبات، بەبێ دواخستن جێ بەجێدەكەین.
لە ماوەی تەنها چوار دەیە-ی كورتدا، ئیمارات فۆرمی خۆی گۆری لە بیابانێكی ڕوتەنەوە بۆ وڵاتێكی زۆر پێشكەوتوو لەسەر شانۆی جیهان. هەرگیز كاتی خۆش و ئاسودەیمان نەبوو. هەرگیز خۆمان فێری چاوەروانی نەكردبوو. پەلە دەكەین لە جێبەجێكردنی پرۆژەكانی گەشەپێدان لەبەرئەوەی باوەڕمان وایە كە وڵاتێك خاوەنی هێزی ئابوری بوو، دەسكەوتەكانی هێزی سیاسی-ش دەچنێتەوە.
هیچ كام لەم دەستكەوتانەی وڵاتەكەم بەدی نەدەهات بەبێ هەوڵ و كۆششی كاری تیمەكان لە هەموو میرنشینەكاندا، لە ئەبو زەبی-ەوە بۆ (فوجەیرە); یان بە بێ بەشدای هەموو یەكێك لە خەڵكەكەمان، لە سەرۆكەوە بۆ نزمترین پلەی فەرمانبەر.
ئایندە چاوەرێی خەڵكی دوودڵ ناكات. هەتا دەسكەوتی زیاتر بەدەستبهێنین، زیاتر پەی بەوە دەبەین كە چەندە دەسكەوتی زیاتر ئەتوانین بەدەستبهێنین.
لێرەدا حەزئەكەم بەسەرهاتێكی خۆمتان بۆ بگیرمەوە. واراهاتبووم لە مانگی پیرۆزی رەمەزاندا هەموو ساڵێك راگەیاندەكان بانگێشت بكەم لە دوای نوێژی ئێوارە بۆ نانخواردن، لەم كاتانەدا، هەلی ئەوەمان بۆ دەرەخسی قسە لەسەر كێشە جیاوازەكانی كۆمەڵگە و پەرەسەندنەكان بكەین. چەند ساڵیك لەمەوبەر لە كاتی یەكێك لەم ئێوارەخوانانەدا، رۆژنامەنووسێك هات بۆلام و ئەم پرسیارەی لێكردم « تا ئێستا چەندێكت لە روئیا و بینینەكانت جێبەجێكردووە؟ ویستی بە ژمارەیەكی رێژەی سەدی بیزانێت. هەوڵمدا خۆم لە پرسیارەكەی لابدەم، بەڵام سوودی نەبوو. دوای ساتێك لە بیركردنەوە، پێم وت كە ئاواتەكانمان گەورە بوون بە ئەندازەی گەورەیی چاوەروانیەكانی خەڵكەكەمان. بۆیە لە سەدا 10 ی روئیا و بینیەكانم جێبەجێكردووە.
دوو ساڵ دواتر لە هەمان كات و شوێندا، هەمان رۆژنامەنووس هات بۆلام و هەمان پرسیاری لێكردمەوە. تازە بورجی خەلیفەمان تەواوكردبوو، دەستمان كردبوو بە میترۆی دوبەی و مەیدانی شاریشمان كردبووەوە، جگە لە چەند پرۆژەیەكی سەرنجراكێشی تریش. دوای بیركردنەوەیەكی ورد لە پرسیارەكەی – جارێكی تر پرسیاری بە رێژەی سەدی كردووە – وەڵامم دایەوە كە نزیكەی لە سەدا حەوت-ی روئیا و بینینەكانانمان جێبەجێكردووە. سەریسورما و، پرسیاریكرد « بەڵام دوو ساڵ لەمەوپێش تۆ وەڵامەكەت لە سەدا 10 بوو!» منیش وەڵامیم دایەوە ،» بێگومان- لەبەر ئەوەی هەتا ئەوكارانەی ئەنجاممانداوە گەورەتر بێت، بینین و روئیاكانیشمان فراوانتر وگەورەتر دەبێت، ئاسۆمان فراوانتر دەبێت و دید-مان رونتر دەبێت».
« كات زۆر بەنرخە نابێت بەفیرۆ بدرێت لە دواخستنی خەون و چاوەروانیەكانی خەڵكەكەماندا»
ئەمە گەشتێكە بەدرێژایی ژیان و هێڵی كۆتایی نیە. هەركاتێك یەك قوناغ تەواو دەكەین، ئەگەرە نوێكان دەردەكەون لەبەر چاوماندا. ئێمە بەردەوام دەبین بەبێ وەستان و پشوودان، چونكە وەستان بەفیرۆدانی كاتە. مەشخەڵەكە دەگەیەنینە دەست نەوەكانی ئایندە. داوا لە خودا دەكەین كە یارمەتیمان بدات كە جێ پەنجەمان بەسەر ئەم وڵاتەوە بەجێبهێڵین و خزمەتی بكەین بە باشترین شێوە كە بتوانین.
بگەرێنەوە سەر بابەتەكەمان، ئامانجمان ئەوەیە كە خەڵكەكەمان دڵخۆش و كامەران بكەین، نەك دوا خستنی خۆشی و كامەرانی. كات زۆر بەنرخە نابێت بە فیرۆبدرێت لە دواخستنی خەون و چاوەروانیەكانی خەڵكەكەماندا. بۆ ئەوەی ئەو ساڵانە حیساب بكەیت كە لە دواخستندا بەفیرۆدراوە پێویستە رۆژەكانی دواخستن لێكدانی ژمارەی خەڵكەكە بكەیت. بۆچی ملیۆنان رۆژی ژیانی خەڵكەكەمان بە فیرۆ بدەین لە دودڵی و چاوەروانیدا؟ بۆچی رێگری بكەین لە ئاسودەیی و خۆشی خەڵكەكەمان ؟
ئەڵێن پەلەكردن تایبەتمەندی سەركردە سەركەوتووەكانە، لەبەر ئەوەی كاتەكانیان زۆر بە نرخە. منیش ئەلێم پەلەكردن تایبەتمەندی نەتەوە و دەوڵەتە سەركەوتوەكانە كە بەگرنگی و بایەخێكی شایستەوە دەڕواننە تێپەربوونی رۆژەكان.
نەتەوەی سەركەوتوو رێگای سەركەوتن بۆ خۆی دەكاتەوە بەبێ ئەوەی پشت ببەستێت بە بارودۆخی دەوروبەری. نەتەوەی سەركەوتوو چاوەرێی ئایندە ناكات، بەڵكو قۆڵی لێ هەڵدەماڵێ و ئایندە دروست دەكات. نەتەوەی سەركەوتوو كاری ئەمرۆ ناخاتە بەیانی، بەڵكو ئەمرۆ دەست دەكات بە كاری بەیانی.

(28)

هێنانەوەی خاوەن بەهرەكان
لە رێگەی راكێشانی باشترین خاوەن بەهرەكان لە سەرانسەری جیهانەوە، دەتوانین كۆمەڵگەیەكی زیند و هەمەجۆر دروست بكەین كە ببێتە خۆراكی داهێنان و گەشەكردن – بە جۆرێك كە وردە وردە خاوەن بەهرەی زیاتر رابكێشێت.
لە ساڵی 1968 دا، لە كاتی خۆێندنم لە خوێندنگای ئەفسەرانی مۆنس كادێت لە بەریتانیا، پێویستم بەوە بوو كە سەردانی نەخۆشخانە بكەم. لە نەخۆشخانەكە چاوم بە دكتۆرێك كەوت، كە بووە جێی سەرسورمانم، بە عەرەبیەكی رەوان قسەی كرد. زانیم كە تازە هاتووە بۆ بەریتانیا، بۆیە پرسیارم لێكرد، كە ئایا نیازی هەیە زۆر لێرە بمێنێتەوە یان ئەگەرێتەوە بۆ نیشتمانەكەی. بە عەرەبی وەڵامی دامەوە كە وەرگێرانەكەی بەم شێوەیە: « نیشتمانی من ئەو شوێنەیە كە ئەتوانم نانی تێدا بخۆم».
قسەكانی ئەم دكتۆرە بۆ چەند ساڵ لە یادەوەریمدا مایەوە، چونكە قسەكانی جەختیكردووە لەو دژاودژیەی نێوان تێروانینی میسالیمان بۆ « نیشتمان» و ئەو راستیە تاڵەنەی ژیان كە پاڵ بەو خەڵكە خاوەن بەهرەكانەوە دەنێت بۆ ئەوەی نیشتمانەكەیان بەجێبهێڵن.
دكتۆرەكە یەكێك بوو لە كەیسەكانی دیاردەی « كۆچی خاوەن بەهرەكان» كە بۆ ماوەی دەیان ساڵە بەرۆكی وڵاتە دوواكەوتوەكانی گرتووە. ئەم وڵاتانە سەرچاوەیەكی دەگمەن خەرج دەكەن بۆ پێگەیاندنی دكتۆر، ئەندازیار و زاناكان، بەو هیوایەی كە ببن بە بزوێنەری گەشەپێدان و بەرەوپێشچوون. بەڵام بە هەستێكی نارەحەتی و نائومێدیەوە تەماشا دەكەین كە ئەمانە كۆچ دەكەن بۆ رۆژئاوا، بەهرەكانیشیان لەگەڵ خۆیاندا دەبەن.
بێگومان، مافی هەموو كەسێكە كە ژیانێكی باشتر هەڵبژێرێت، لە هەر شوێنێكی ئەم جیهانە كە ئارەزووی بكات. ئێمە لەوە تێدەگەین بۆچی ئەوان دەڕۆن – دەرفەت و هەل – وەكو موگناتیس وایە خاوەن بەهرەكان رادەكێشێت بۆ لای خۆی.
بە نیسبەت ئەو وڵاتانەی كە دواكەوتوون، هەرچەندە، دواكەوتنەكەشیان لە خولانەوەی ناو بازنەی بەتاڵ دەچێت: ئەم وڵاتانە پێویستیان بە خەڵكانی خاوەن بەهرەیە بۆ ئەوەی دەرفەت و هەل دروستبكەن; بەڵام بەبێ بوونی دەرفەت و هەل، روناكی پرشنگداری رۆژئاوا بەردەوام خاوەن بەهرەكان بۆلای خۆی كەمەركێش دەكات. لە هەقیقەتدا، ڕاپۆرتی نەتەوە یەكگرتوەكان و رێكخراوی هاوكاری و گەشەپێدانی ئابوری دەڵی كە لە ساڵی 2000 دا كۆچكردن بۆ كار بە رێژەی یەك لەسەر سێ بەرزبۆتەوە. یەك لەسەر نۆ-ی دەرچوانی زانكۆكانی ئەفەریقا ئێستا لە رۆژئاوا دەژین و كاردەكەن. زۆریان ناگەرێنەوە: كرێكارە پسپۆرەكان ئەگەری نەگەرانەوەیان شەش جار زیاترە.
بەڵام ئێستا شتێكی سەرنجراكێش روودەدات: لەهەندێك وڵات ئاراستەی «كۆچی خاوەن بەهرەكان» پێچەوانە بۆتەوە. هۆكارەكانیشی سەرنجراكێشن، و هۆكارێكیش هەیە بۆ ئەوەی گەشبین بین كە دەتوانرێت لەم دۆخە زبانبەخشە دەربچین، ئەویش بە گۆڕینی باڵانسی ئومێد و دەرفەت لە نێوان وڵاتە دواكەوتووكان و وڵاتە پێشكەوتوكاندا.
بەپێ لێكۆڵینەوەیەكی سایتی Linked in، كە گەورەترین تۆڕی پیشەیی و دامەزراندنە لە رێی ئینتەرنێتەوە لە جیهاندا، هەڵساوە بە پێوانەكردنێكی جموجۆڵی نێو ئەندامە خاوەن بەهرەكانی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیدا. لوتكەی لیستەكە وەكو رووگەیەك بۆ خاوەن بەهرەكان وڵاتەكەی من بوو، ئیمارتی عەرەبی یەكگرتوو، كە لە ساڵی 2013 دا هێزی كاری بە رێژەی 1.3 لە سەدا زیادی كردووە. وڵاتەكانی تر « موگناتیسی خاوەن بەهرەكان» سعودیە و نەیجیریا و باشوری ئەفەریقا و هندستان و بەرازیل- بوون.
لە هەمووشی سەیر تر ئەوەیە، كەمتر لە یەك لەسەر سێ ی ئەوانەی كە خەڵكانی خاوەن بەهرە هاوردە دەكەن، وڵاتە پێشكەوتوەكانن.
لە راستیشدا، ئەو وڵاتانەی كە لە لوتكەدان لەم لێكۆڵینەوەیەدا بۆ هەناردەكرنی خەڵكانی خاوەن بەهرە بریتین لە ئیسپانیا، بەریتانیا، فەرەنسا، ویلایەتە یەكگرتوەكان، ئیتاڵیا و ئێرلەندا. ئەو وڵاتە دەوڵەمەندانە كە تا ئێستا خەریكی راكێشانی دیارترین خاوەن بەهرەكانمان بوون، ئێستا ئەوان هی خۆیانمان بۆ ئەنێرن.
بە دڵنیاییەوە ئەمە تەنها یەك لێكۆڵینەوەیە، زۆر وڵاتانی هەژار هەن كە هێشتا گرفتارن بەدەست كۆچی بەكۆمەڵی بەردەوامی خاوەن بەهرەكانەوە. داتاكانی رێكخراوی هاوكاری و گەشەپێدانی ئابوری ئەوە پیشاندەدات كە زۆر وڵات لە ئەفەریقا و ئەمەریكای لاتین رێژەی كۆچكردنی دەرچوانی زانكۆكانیان لەسەروو لە سەدا پەنجا-وەیە.
ئێمە دەزانین كە كۆچی عەقڵەكان (خاوەن بەهرەكان) زۆرجار چەندە پەیوەندی بە ئەركی سەلامەتی و ئاسایشەوە هەیە ئەوەندەش پەیوەندی بە هەل و دەرفەتی ئابوریە هەیە. بەشێك لەو تراژیدیایەی كە لە وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوودەدات كە گیرۆدەن بەدەست ناكۆكی و ناسەقامگیریەوە، بریتیە لەوەی كە ئەگەر بەهرەمەندترین كوڕان و كچانی ئەم وڵاتانە بیان توانیایە لە نیشتمانی خۆیان پسپۆریەكانیان بخەنە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەوا ئەمانە دەبون بە بەشێك لە چارەسەركردن: بكەری ئاشتی لەرێی گەشەپێدانەوە. لەوەش گرنگتر، ئەمە وای دەكرد كە لێكۆلێنەوە بكرێت كە چۆن هەندێ وڵاتی دواكەوتوو، سەركەوتووبون لە پێچەوانەكردنەوەی ئەو لێشاوەی كۆچ بەرەو دەرەوە.
كەرەسەی یەكەم (بۆ هێنانەوەی خاوەن بەهرەكان) بریتیە لە بوونی هەل و دەرفەت. خاوەن بەهرەكان بەشێوەیەكی سروشتی بە لێشاو دەڕۆن بۆ ئەو وڵاتانەی كە ژینگەیەك دروستدەكەن بۆ گەشەی ئابوری; ئەوەشكاری بۆ كۆكپانیاكان ئاسان دەكات; وەبەرهێنان رادەكێشێ و پێشوازی لێدەكات و پەرە بە فەرهەنگی دەسكەوت دەدات. ئالێنگاری و هەل، پسپۆریەكان رادەكێشن بۆلای خۆیان.
دەرفەت و هەل بەم ئاستە دەبێتە شتێكی دەگمەن لە زۆربەی بەشەكانی وڵاتانی رۆژئاوادا. بەڵام بەم شێوەیە نیە لە جیهانی دواكەوتودا– بەتایبەتی لە نێو ئەو وڵاتانەی كە ئارەزوو و ئیرادەیان هەیە حكومرانیەكی بەهێز دابمەزرێنن و بە بەردەوامی ئاستی كێبركێكردنیان بەرزدەكەنەوە.
كەرەسەی دووەم، بریتیە لە كوالێتی ژیان كە زۆر گرنگە، جیلی پێشوو، زۆرێك لە خاوەن بەهرەكان كاركردنیان لە دەرەوەی رۆژئاوا بە (ئەركی سەخت) دادەنا، ئەمرۆ، بۆنمونە، ئاستی ژیان لە وڵاتی ئیمارات لە نێو بەرزترین ئاستەكاندایە لە جیهاندا. ئێمە پیشانمان داوە كە كاری پێچەوانەكردنەوەی كۆچی خاوەن بەهرەكان (عەقڵەكان) بریتیە لە كاری دروستكردنی ژیانێكی باشتر بۆ هاوڵاتیان و دانیشتوان. لە دوای هەمووشیانەوە، ئەفراندنی كامەرانی و خۆشی بریتیە لە كاری سەرەتایی حكوومەتی باش لە هەموو شوێنێك.
چیرۆكی ئێمە ئومێدێكی گەورەیە بەتایبەتی بۆ رۆژهەڵاتی ناوەراست كە زیادبوونی ناكۆی و نائومێدی تێیدا بۆتە هۆكاری دروستبوونی رێژەیەكی بەرز لە كۆچی بەرەو دەرەوە. هەمیشە مشتومڕی ئەوەم كردووە، لە پاڵ بوونی حكومەتی باش، باشترین چارەسەر بۆ ئەم دابەشبوون و لێكترازانەی جیهانی عەرەبی بریتیە لە گەشەپێدانی خەڵكەكە و هەل و دەرەفەتی ئابووری. ئێستا، پیشانمانداوە كە ئەكرێت ئەو هێزانە پێچەوانە بكرێنەوە كە پاڵنەربوون لە راونانی خەڵكانی لاوی خاوەن بەهرەمان بۆ دەرەوە.
سەرچاوەیەكی تری هیوا و ئومێد ئەوەیە كە: ئەم پێچەوانەكردنەوەیە دەتوانێت بە شێوەیەكی سەرنجراكێشی خێرا رووبدات. توێژینەوەیەك ئەوە پیشان دەدات كە وڵاتە بچوكەكان بە شێوەیەكی بێ ئەندازە دەناڵێنن بەدەست كۆچی خاوەن بەهرەكانەوە. بەڵام ئێمە پیشانمان داوە كە تەنانەت بۆ وڵاتێكی بچوكی وەك ئیمارات، و تەنانەت لە ناوچەیەكیشدا كە ناكۆكی دابەشیكردووە، ئەتوانێ یەك دوورگە لە هەل و دەرفەت دروستبكات.
بەڵام با روونبم لەگەڵتان: پێچەوانەكردنەوەی كۆچی خاوەن بەهرەكان زۆر زیاترە لە پڕكردنەوەی درزێك. بەواتای گۆڕینی ئەو بارودوخە زیانبەخشە دێت بۆ بارۆخێكی سوودبەخش. ئەویش بە راكێشانی باشترین خاوەن بەهرەكان لە سەرانسەری جیهانەوە، بۆئەوەی بتوانین كۆمەڵگەیەكی زیندوو و هەمەجۆر دروستبكەین كە ببێتە خۆراكی نوێگەری و خۆشگوزەرانی – بەجۆرێك وردە وردە خاوەن بەهرەی زیاتر رابكێشێت.
بۆ ئەوەی ئەم كارە بە ئەنجام بگەیەنین، پێویستە باوەڕمان بە خەڵك هەبێت. مرۆژەكان – بیرۆكەكانیان، تازەگەریان، خەون و پەیوەندیەكانیان – چونكە ئەمانە سەرمایەی ئایندەن. بەم واتایە، « هێنانەوەی خاوەن بەهرەكان» خۆی لە خۆیدا دەسكەوتێكی گەورە نیە وەكو ئەوەی زیاتر نیشاندەرێكی سەرەكی گەشەسەندن و پێشكەوتن بێت، لەبەر ئەوەی ئەو شوێنەی كە ئەمرۆ خاوەن بەهرەكانی بۆ دەڕۆن ، بەیانی شتی مەزنی لەوێ روودەدات.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*