سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » حەمەساڵح دیلان لە كوانووی تێكۆشان و ژیانی بەندیخانەدا

حەمەساڵح دیلان لە كوانووی تێكۆشان و ژیانی بەندیخانەدا

موتەلیب سەعید

باری كۆمەڵایەتی و ژیانی ناهەمواری نەتەوەی كورد تەژییە بە دەیان بەسەرهات و رووداو و ململانێی جیاواز چەرخی بیستەم وەك دیارترین قۆناغی دژوار لە ژیان و ئەدەبی كورد ئەو قۆناغە مێژووییەی گەلی كورد بەسەختیرین بارودۆخدا ژیانی گوزەراندووە ئەم ناسەقامگیرییە لە ژیانی هاووڵاتیانی ئەم دەڤەرەدا هەرگیز بەخواستی كەس نەبووە بەڵكو چانس و چارەنووسی خەڵكێكی بەشمەینەت و گەلێكی بی پشت و ستەملێكراو بووە.
بەدرێژایی ساڵەكانی سەدەی بیستەم باشووری كوردستان لانكەی دەیان پیاوی ئەدیب و تێكوشەر و رۆشنبیر و هونەرمەند بووە كە لاپەڕەكانی مێژووی رۆژنامەوانی و دیوانە شیعرییەكان و كتێبەكان پڕێتی لە ئاكار و هەڵوێست و بیركردنەوەی ئەو پیاوە گەشمردانە، دەستەی یەكەمی ئەم شاعیر و هونەرمەندانە بریتی بوون: لە مەحمود جەودەت و برایم ئەحمەد، رەفیق حیلمی، بێكەس، ئەحمەد هەردی، شاكر فەتاح، كامل ژیر و، تاهیر تۆفیق، مارف بەرزنجی، رەفیق چالاك و حەمە ساڵح دیلان و قادر دیلان قادر كابانی شەهید ئەم كاروانە لە رۆشنبیران و نووسەرانی كورد بوونە رابەر و نوێنەری خەڵكی ستەملێكراوی كورد.
لەناو ئەم پیاوە نیشتمانپەروەرانەدا دەیان، مێژوونووس، نووسەر، شاعیر، هونەرمەند هەریەكە لە بوارەكەی خۆیدا لە پێناوی گەیاندنی راستییەكان و دەربرینی ئازار و خەمەكانی خەڵك دیدگا و بۆ چوون و دونیابینی خۆیان لە نێو لاپەڕەكانی مێژووی (گۆڤار و رۆژنامەكان)ی ئەو سەردەمەدا بڵاوكردۆتەوە وێڕای دەرخستنی بەهرەی هونەری و بەشداریكردن لە راپەرینە جەماوەرییەكان هەموو ئەمانە لە ئاكار و فیكر و هەڵوێستی ئەو كەسایەتییە ئازادیخوازانەدا رەنگی داوەتەوە لە كوردبوون و مرۆڤبوونیان، هەرلەم كایەیەدا دەگمەن رێدەكەوێت كەسانێكی ئازادیخواز و هونەرمەند و شاعیر هەڵگری چەندین خەسڵەتی داهێنەرانە بێت وەك حەمەساڵح دیلانی هونەرمەند و شاعیر و خوێنگەرم و ئازادیخواز مەرد بەرامبەر دوژمن.

دیلان و یەكەم وێستگەی بەرگری
هەژموونی سیاسەتی دەوڵەتی ئینگلیز و ملكەچكردنی حكومەتی پاشایی و سەرهەڵدانی رژێمە یەك لەدوای یەكەكان لەژێر كاریگەری بیری كۆنخوازییدا بوونە هۆكاری دروستبوونی شەپۆلی ناڕەزایی جەماوەری لە عیراق، لە وێوە شارەكانی كوردستان بەهاوشانی شارەكانی تر لە ساڵانی 1919، 1920، و راپەرینی 6ی ئەیلولی 1930 ئەم دوو وەرچەرخانە لە عیراق و كوردستان سەرەتایەك بوو بۆ راپەرینی جەماوەری لە نێو ئەو راپەڕینانەش دەیان رۆڵەی تێكۆشەر لە سیاسەتوان و ئەدیب و رۆژنامەوان رۆڵێكی كاریگەریان گێڕا لە بێداركردنەوەی میللەت و پێشڕەویكردنی خەڵكی كوردستان.
رووداوەكانی دەیەی دووەم و سێیەمی سەدەی بیستەم بە تایبەتی و پاشان قۆناغەكانیتر كاردانەوەیەكی بەهێزی بوو لەسەر بیركردنەوەی رووناكبیران، وتێكۆشەرانی كوردهەرئەمانەش بونە هەوێنی دەركەوتنی دەیان هەڵوێست وتێكۆشانی جیاواز لە دەركردنی رۆژنامەو گۆڤاروكۆروكۆبونەوەی رۆشنبیری وسیاسی ،دیلانی مرۆڤ وشاعیر وكوردپەروەرلەناو ئەو روودارو راپەرینانەدا چاوی هەڵهێناو لەوبارودۆخە كۆمەڵایەتی و سیاسیە دژوارەدا روبەروی سیاسەتی كۆنەپەرستی پاشایەتی بۆوە و چەوسانەوەی چینایەتی و بژێوی سەختی ژیانی خێزانەكەی دوو هۆكاری سەرەكی بون بۆ هەڵوێست وەرگرتن و دەنگ هەڵبرین بەروی سەتەمكاریدا .

دیلان لەئامێزی خێزانێكی پرسۆزدا
دیلان ، ناوی تەواوی حەمە ساڵح كوری مەلائەحمەد ی كوری مەلا حەمەساڵحی مەلاقادری شەوخوێنە لە ساڵی 1937 لەگەڕەكی گاورانی سلێمانی لەدایك بووە جگە لەخۆی قادر دیلانی هونەرمەندچەند خوشكێكی بووە بەڵام هەربەمنداڵی كۆچی دواییان كردووە ،ئەم هونەرمەندە لە نێو ئامێزی خێزانێكی پر سۆز پەروەردەكراوە ،ئەگەرچی باری دارایی وكۆمەڵایەتی خەڵك ئەوسەردەمە ئێجگار لەبارێكی سەخت گوزەراوە بەڵام ئیرادەو هەوڵەكانی مەلائەحمەدی باوكی نەبۆتە هۆكارێك كە دیلانی كوری ئومێد براو بكات لە كاروانی خوێندەواری و رۆشنبیری دوابكەوێت ئەمەوسەرباری كاریگەری نیشتمان پەروەری لەسەر دیلان ئەم ڕاستیەش لەوتەكانی حەمەساڵح دیلان دەردەكەوێت وەك دەڵێت یەكێك لە كۆتەكانی كۆمەڵگە دواكەوتوە كەمان هەژاری بووە كەزۆر ئازاری داوین بەڵام ئەوەی لەو بارە گرانەی سەرشانی خێزانەكەمانی سوك كردووە مەلا ئەحمەد بووە كە بەقسە خۆشەكانی لەكاتی نەخۆشیەكەشیدا بزەی خستۆتە سەرلێوی مناڵەكانی نەیهێشتووە هەست بە نائومێدی بكەن ،وێرای ئەوەی مەلائەحمەد رۆڵێكی یەكجار گرنگی بینیوە لە ناردنی حەمەساڵح دیلان بۆ خوێندن و هاندانی و فێربونی خوێندنی ئاینی وپاشان بۆ قوتابخانەی خالدیە وتەواوكردنی قۆناغی سەرەتایی بە پشتگیریكردنی تاسێی ناوەندی خوێندووە بەڵام باری هەژاری سەختی بژێوی خێزانەكەیان ناچاری كردووە دەست بەرداری خوێندن بی بەدوای كاردا بگەرێت .

دیلان و رۆڵی بەشداریكردنی لە بزوتنەوەی نیشتمانی
بەشداریكردنی حەمەساڵح دیلان لە خۆپیشاندانەكەی ساڵەكانی 1948،وپەنجاكانی سەددەی رابوردو جگە لە1958ئەم قۆناغەلە ژیانی دیلانی شاعیرومرۆڤ بەوێستگەیەكی گرنگی تێكۆشانی سیاسی و نەتەوەیی دادەنرێت ، بەردەوامی دیلان لە ڕاپەرینەكانی هەرسی دەیەی سەدەی رابوردوو بەشێكە لە جەسووری ئەو مرۆڤە نیشتمان پەروەرە بەدرێژایی تەمەنی تادوا ساتەكانی ژیانی ، وێرای رۆل و كاریگەری لەسەر خۆپیشان دەران لەزۆرینەی راپەرین و نارەزاییەكاندا وەك گەنجێكی دەنگ دلێرو بیرتیژ ی شەیدای ئازادی ئەمانە هیچ كاتێك زەبروزەنگ و لێدانەكانی یاساوڵەكانی رژێم كاری نەكردۆتە سەر ورە و توانای دیلان ، ئەم گیان بازیەش سەرەتاكەی لە راپەرینەكەی 18/12/1948 دەردەكەوێت كاتێك جەماوەری شاری سلێمانی تەرمی شاعیری ناسراوی كورد فایق بی كەس بەرەو گۆرستانی گردی سەیوان دەگوازنەوە دەنگە زوڵاڵەكەی حەمەساڵح دیلان تێكەڵ بەدەنگی شاعیر كامەران موكری دەبێت ئەم كاردانەوە ودەنگ هەڵبرینە دەبێتە هۆی رق ئەستووری توڕە بونی یاساوڵەكانی رژێم لەئەنجامدا هەردوو (دیلان وكامەران موكری ) راپێچی دادگای عورفی بەغدا دەكرێن ، لەتەمەنی 21 ساڵیدا لە گەرمەی نارەزاییەكانی خەڵكی سلێمانی دیلان خوێنگەرم لەیەكەمین دەركەوتنی وێستگەی ژیانی شۆرشگێریدا بەشداری لەروبەروبونەی سیاسەتی كۆنەپەرستی حكومەتی پاشایەتی دەكات لەسەرئەو هەڵوێستە نەتەوەییەی دووچار گرتن دەبێتەوە ،لەوەهاكاتێكدا شارەكانی كوردستان لەناویدا شاری سلێمانی دژبە پەیمانی پۆرت سمۆرس لەساڵی 1948 وەك كاردانەوەیەك لە بەرامبەر حكومەتی عێراق لەوسەردەمە ڕاپەرین ،دیلانی مرۆڤ گۆشكراوی ناو دوو كایەی چەوسانەوەی چینایەتی و نەداری دواكەوتویی كۆمەڵگە كەی بوو ئەم دووخەمە گەورەیەپەنگخواردولە دەرونی پرهیواو ئازاراویدا هەرئەو ناسۆرو ئازارانەش ئەوی گەیاندە سەرقافڵەی هەڵوێست وكوردبون . كاتێك بەناچاری بووە فەرمانبەر هەروەك خۆی دەڵێت دامەزراندنم لەساڵی 1946 لەتەمەنی 19ساڵی لەكاتێكدا بوو باوكم بەو پارەیەی هەیبوو خانوە كۆنە كەمان پی روخاندوو دەستمان پی كردەوە بۆیە بەشداریكردنی لە خۆنیشاندان وتاردان تیایدا ئەمەش بۆتە هۆكاری دەركردنی لەوەزیفەكەی هەروەك بە هەوڵی پارێزگاری ئەوكاتەی سلێمانی (نەجمەدین سائیب ) دیلان وكامەران موكری بانگ دەكات تا داواكاری بنوسن پەشیمان بنەوە بەڵام هیچیان ڕازی نابن و ڕەتی دەكەنەوە .

دیلان لەكایەی شیعرو بەهرەی دەنگخۆشی
یەكێك لەتایبەتمەندیەكانی حەمەساڵح دیلان بەجیاواز لەكەسایەتیەكانی ترئەو بەهرەو داهێنانی هونەریە لە بواری دەنگخۆشی وهۆنراوەی نیشتمانی ئەگەر كەسایەتیە داهێنەرەكانی تر لەیەك لایەنەوە خاوەن توانابوبن ئەوا دیلان لەكایەی هونەربەدەنگە خۆشەكەی پێگەو رۆلێكی گرنگی هەبووە و خاوەنی چریكەو دەنگێكی بەسۆزو سەرنج راكێش بووە سەرباری هەڵبەست دانان چەندە هۆنراوەكانی نەتەوە یی بووە هێندەش لەروی زمان وتێكستی نوسینەوە خاوەنی بەهرەیە لە دەربرین و رێكخستنی وشەی پاراو ڕەوان .
بی ئەوەی دیلان لەهیچ كولێجێك یان قوتابخانەیەكی زمانەوانی خوێندبێتی بەڵام لە نووسینی هۆنراوە دەستێكی باڵای هەبووە لەگەڵ ڕەچاوكردنی كێش و سەروا لەهەموو برگەو دێرێكی هۆنراوەیەكدا ئەوەسەرباری هەستی كوردانە و دەربرینی وشەی شیرینی كوردی :

كەوتۆتە ری كاروانی ئەم كوردە بەجاری
دەنگی زەنگی هەناوی زۆر دێنێتە خواری
ڕی ئەبری با هەوراز و پر دڕك وداڵ بی
تەكان ئەدات بەرەو هیوای گەیین بەشاری
بەرەو جێیەك ئینسانەكان دەستی ماندوویان
بخەنەسەر سكی تێری بە كەسب و كاری .

زیندان ماڵی هەمیشەیی دیلان
دوای هاتنە دەرەوەی لەزیندان و تەواوكردنی ماوەی بەندییەكەی لەگەل كۆمەڵێك لەهاورێكانی بنكەیەكی بزوتنەوەیی دادەمەزرێنن چالاكانە كارەكانیان ئەنجام دەدەن ئەگەرچی ئەو چالاكی وبزوتنەوە سیاسیانە ئاراستە یەكی سیاسی وەرگرت دیلان ئەو ماوەیە وەك گەنجێكی خوێن گەرم لەناوریزەكانی پارتی كۆمۆنیستی عێراق درێژەی بەتێكۆشان دا روڵی ئەم بزوتنەوانە سەرباری دەوری چالاكی بزوتنەوەیەكی ئاشتیخوازانەبوو ،لەوساڵانەیا ولەگەرمەی ئەوچالاكی ناوئەوبزوتنەوەیەدا هەلی چونەدەرەوەی بۆڤییەنا دەرەخسی لەگەڵ وەفدێك بەمەبەستی بەشداریكردن لە(كۆنگرەی گەلان بۆ بەرگریكردن لەئاشتی ) لە كانونی یەكەم لە 1952 ڤییەنا بەسترا ئەم سەفەرەش رۆلێكی گرنگ دەبینی لەژیان وبەشداربونی لەو كۆنگرەیە .
دوای گەڕانەوەی لەڤیەنا بریاری گرتنی دەردەچێت بۆماوەی ساڵێك ناچارخۆی دەشارێتەوە لەساڵی دواتر كاتێك دادگای عورفی بۆماوەیەك هەڵدەگیری خۆی دەردەخات هێندە نابات دەگیری ودەیدەنە دادگای جەزای بەغدا ،لەوكاتەدا هاورێكانی لەبزوتنەوەی نیشتمانی توانای خۆیان دەخەنەگەر وەك دەوترێت 62 پارێزەر خۆبەخش دەكەن بۆبەرگری كردن لێی دوای دادگایی كردنی نزیكەی 3مانگ دەخایەنێت و بەر دەدرێت ودەگەرێتەوە سلێمانی .(د.دلشاد علی .گۆڤاری رۆڤار ،ژ.23 )
ئەگەرسەرنجێك بەژیانی دیلانی مرۆڤ وئازادیخواز بدەین هەست دەكەین سەرلەبەری ژیانی پرە لە تێكۆشان و،هەڵوێست ،خۆراگری ،وبەندیخانە ئەو زیندانەی خۆی هەرگیز بەبەندكراولێی نەدەروانی بەڵكو بەشوێنی كوردبون وخۆراگری وتێكوشان لەپێناو كوردو كوردستان ئامانجی بەرزی دیلان بوو ،بۆیە ماوەی هاتنە دەرەوەی لەبەندیخانە هێندە ناخایەنێت لەهاوینی ساڵی 1954 كار بەدەستانی رژێم جارێكی تر بریاری گرتنی دەدەنەوە دوای ماوەی شەش مانگ دواجار دەیگرن دەیدەن بەدادگای جەزای سلێمانی پاشان دەدرێت بەدادگای ئیستئنافی كەركوك دوای تەواكردنی ماوەی ساڵ و نیو دەست بەسەر،هێشتا چاوی بەدیتنی سلێمانی وتێكۆشەرانی دەرەوەی بەندیخانە تێرنابی كەهێرشە سی قوڵییەكەی سەر میسر دەست پی دەكات جارێكی تر هەستی كوردبون روبەرووی دامو دەزگا داپڵۆسێنەرەكانی رژێمی پاشایەتی دەكاتەوە
بزوتنەوەی گەلاوێژ ی 1958 كەبەوەرچەرخانێكی مێژوویی گرنگ ناودەبری لەمێژووی سیاسی عێراق دا لەبەر ئەوەی بۆیەكەم جار لەوبزتنەوەیەدا كورد وەك نەتەوەیەك وبەشێك عێراق دەوری هەبوو لە بەشداریكردن لەروخانی رژێمی پاشایەتی وهاتنە كایەی رژێمی كۆماری هەروەك لەسەرەتادا خەڵكی عێراق زۆر خۆشحاڵ بون بەو وەرچەرخانەپێیان وابوو هەموو نەتەوە ولایەن وگروپەكانی عێراق ئازادن لە رادەربرین وئازادیە گشتییەكان ،دیلانیش وەك مرۆڤێكی ئازادیخواز بەختیاربوو بە یەكگرتنی خەڵكی عێراق بەخۆشحاڵیەوە مژدەی كامەرانی وكۆتایهێنان بەستەم كاری دەربری و دەڵێت :

بڵی لەجێی چەرمەسەری وبێزاری
شادمانی وكامەرانی بەبارە
بڵی لەجێی بێبروایی وناكۆكی
كاروانەكەی یەكگرتنە قەنارە

ئەفسوس ئەم هاواری شادمانیە زۆر ناخایانێت تەنها ساڵێك لەناردنی لەگەڵ دەستەیەك لەژنان ولاوانی كوردستان لە 20/7/1959بۆ میهرەجانی لاوان لەڤییەنا ئەم گەشتە چەندە بۆ دیلان كەئاییندەیەكی گەشی لی چاوەروان دەكرد بەڵام خەونی دیلان پێچەوانەی بیركردنەوەی سەرۆكی وەفدە كەبووكاتی رێنمایی دەكرێن بەوەی بەناوی عێراقییەوە خۆیان بناسێنن .
لەساڵی 1960،1961دووسی جار دەگیری ودەدرێتە ئەنجومەنی عورفی بەغدا پاشان ئازاد دەبی وشورشی ئەیلول هەڵدەگیرسی هەرلەوساڵەدا جارێكی تر دزگیردەكری ڕەوانەی بەندیخانەی شاری كوت دەكەن ، دوای شكاندنی بەندیخانەی كوت ودەبازبونی هەندی لە بەندییەكان رەوانەی سلێمانی دەكرێت وبەردەبێت ،لەكانونی دووەمی 1963 تاشوباتی 1964 لەناو بەندیخانەكانی سلێمانی ،كەركوك بەغدا لەساڵی 1966دیسان لەبەندیخانەی كەركوك مانگێگ دەمێنێتەوە،پاش بەسەربردنی هەمووئەم ژیانە دژوارە دیلان ئەم ژیانە ناونانێت ژیانی بەندیخانە بەڵكودەڵێت ئەمەیە ژیان ئەمەیەگوزەران بەڵی زۆربەی ژیانم بریتی بوو لەزیندان لەپێناوی نەتەوەكەما لەپێناو خەڵكی هەژارو بەشخوراو لەبەرئەوە كاتی مردم رووم سوورو گەشە .
بەم شێوەیە دوای پشوودانیكی كورت لەژیانی پرچەرمەسەری دواساتەكانی لەگەڵ خێزانەكەی بەسەر دەبات وێرای ئەوەی ئەم مەردە لەروی كۆمەڵایەتیەوە یادەوەری شیرینی هەیە بەڵام لەوەزیاتر دەرفەتی باسكردن مان نیە ،بەڵی دیلانی مرۆڤ وئازایخواز سەربەرز لەناو خەڵكی كورد خۆشەویست لەناو هاورێكانی لە رۆژی 28/12/1990 بودواجار چاوی لێك ناو لەگردی سەیوانی سلێمانی بەخاك سپێردرا .

سەرچاوە:
د.دڵشاد علی ،گۆڤاری رۆڤار ،ژمارە 23،دەزگای چاپ وپەخشی سەردەم ،شوباتی 2003

print

 331 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*