سەرەکی » زانست » زیاتر له‌ ده‌ ملیار دیناری تێده‌چێت ته‌نها بۆ ناوه‌ندی سلێمانی

خاشاك كێشه‌یه‌كی له‌به‌رچاوی ژینگه‌یی له‌ كوردستاندا

زیاتر له‌ ده‌ ملیار دیناری تێده‌چێت ته‌نها بۆ ناوه‌ندی سلێمانی

كۆكردنه‌وه‌و فه‌وتاندنی، زیاتر له‌ ده‌ ملیار دیناری تێده‌چێت ته‌نها بۆ ناوه‌ندی سلێمانی

سەربەست عەبدولڕەحمان

له‌وكاته‌وه‌ باس له‌ ژینگه‌پارێزی ده‌كرێت له‌ كوردوستاندا ، هه‌موو كه‌سێك له‌هه‌ر ئاستێكی ڕۆشنبیریدا بێت ، باس له‌ نادروستی مامه‌ڵه‌ كردنی خاشاك ده‌كات ، له‌ كاتێكدا خودی هه‌ریه‌كێكمان به‌شداره‌ له‌و پرۆسه‌یه‌دا ، بێگومان ئێمه‌ش له‌وه‌ به‌ده‌رنین . به‌ڵام جۆری تێڕوانینه‌كه‌مان هه‌ندێك جیاوازه‌ . خۆ ئه‌گه‌ر خه‌ڵك هاوڕابن له‌ گه‌ڵمان ، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ حكومه‌تدان ، چاویان ئه‌و نوسینانه‌ ببینێ كه‌ ئێمه‌ بۆیان ده‌نوسین و ئاماده‌بن گوێمان لێ بگرن . ئه‌وا له‌مێژ بوو ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌به‌رچاوو وون بوو ، دیمه‌نی بازاڕو شه‌قامه‌كان ، ده‌شتو ده‌رو گوێ چه‌مه‌كان پارێزراوو جوانتر ده‌بوو . خه‌ڵكی پاره‌سه‌ندنی شاره‌وانی بۆ كۆكردنه‌وه‌ی خاشاك ، ڕه‌ت نه‌ده‌كرده‌وه‌و ‌هێنده‌ بێزارنه‌ده‌بوو لێی ، چونكه‌ به‌پێیی ئه‌وسیستمه‌ی دامان ڕشتبوو خه‌ڵك پاره‌ی ده‌دا به(‌ترێ نه‌وه‌ك به‌كرێ ) .
ڕۆژانه‌ خه‌ڵك به‌پاره‌ شمه‌ك ده‌كڕن ، به‌ئوتۆمبیل و به‌باوه‌ش ، ده‌یبه‌ن بۆ ناو ماڵ و دوكان وشوێنی كاركردنیان ، پاش چه‌ند كاتژمێرێ یان چه‌ند ڕۆژێك چه‌ند مانگ و ساڵێك جگه‌له‌وه‌ی ده‌یخۆن و ده‌یخۆنه‌وه‌ ، فڕێی ده‌ده‌نه‌ ده‌ره‌وه‌ی سنوری خاوه‌ندارێتیان واته‌ ئه‌و زه‌ویانه‌ی كه‌ موڵكی گشتین . له‌نێوان ئه‌و ماوه‌یه‌دا كه‌ شته‌كه‌ ده‌كڕن تا فڕێی ده‌ده‌ن خۆیان به‌خاوه‌نی ده‌زانن و ده‌یپارێزن ، وه‌گه‌ر كه‌سێك به‌ناڕه‌زامه‌ندی ئه‌وان ده‌ستی بۆدرێژبكات ، به‌تاوان ئه‌ژمار ده‌كرێت و هه‌ڵای گه‌وره‌ی له‌سه‌ر ڕوده‌دات .
له‌و كاته‌وه‌ مرۆڤ هه‌یه‌ ، پاشماوه‌ی بێسوود بۆخۆی فڕێداوه‌ ، به‌ڵام كاره‌ساته‌كه‌ وه‌ك ئێستا نه‌بووه‌ ، كه‌ به‌هۆی زۆری پاره‌وه‌ لای هه‌ندێ كه‌س ، شمه‌كێكی زۆر ده‌كڕن ، وه‌دواتر بێ ئه‌وه‌ی بیخۆن یا به‌كاری بێنن فڕێی ده‌ده‌ن .
له‌كوردوستاندا بازاڕی به‌ناو ئازاد و بێكاركردنی خه‌ڵك و نزمی ئاستی هۆشیاری خه‌ڵك ، كاریگه‌ری زۆری هه‌یه‌ له‌و فڕێدانه‌ زۆره‌ی شمه‌كدا . چونكه‌ بێكاری خه‌ڵكێكی زۆری كردۆته‌ فرۆشیار جا خاوه‌ن سوپه‌ر ماركێت و دوكان بێت یان ده‌سگێڕ ، به‌هۆی فرۆشیاری زۆره‌وه‌ ، بازرگانه‌كان شمه‌كی زۆر دێنن وه‌ هه‌ندێك له‌وانه‌ هه‌رلای فرۆشیاره‌كان له‌كه‌ڵك ده‌كه‌ون یان باویان نامێنێ ، هه‌ندێ كه‌سیش شتی كۆنه‌و باونه‌ماوی وڵاتان كۆده‌كاته‌وه‌ و هاورده‌ی ده‌كات ، كه‌لوپه‌لی بێكه‌ڵك و خراپ بازاڕه‌كانی ته‌نیووه‌ . بێگومان ئه‌مانه‌ فڕێدانیان زۆره‌ . هاوكات ئێستا هه‌موو ‌شتێك له‌ پاكه‌ت و قتوو نایلۆن پێچراوه‌ هه‌ندێجار قووتوو پاكه‌ته‌كان ، كێش و قه‌باره‌یان له‌ كاڵاكه‌ زیاتره‌ . بێگومان ئه‌مه‌ش ئه‌ركی حكومه‌ت به‌گشتی و شاره‌وانی به‌تایبه‌ت زیاد كردووه‌ . ناچار كۆمه‌ڵێ كۆمپانیا به‌كرێ گیراوه‌ تا خاشاك كۆ بكاته‌وه‌ و بیگوێزێته‌وه‌ ، دیاره‌ ئه‌وه‌ش بودجه‌و خه‌رجیه‌كی زۆری ده‌وێت .
بۆ به‌ئاگابوون له‌ ڕه‌وشی خاشاك و بڕه‌كه‌ی له‌ ناوه‌ندی سڵێمانیدا ، سه‌ردانی به‌ڕێوه‌به‌رێتی گشتی شاره‌وانیه‌كانی سلێمانی مان كرد وه‌ چاومان كه‌وت ، به‌ئه‌ندازیاری شارستانی ، به‌ڕێز ئاسۆ جه‌زا حه‌مه‌صالح سه‌روك ئه‌ندازیاری پێشكه‌وتو لێپرسراوی ئامارو توانای مرۆیی .
سه‌باره‌ت ڕه‌وشی خاشاك باسی له‌ سیستمی( R 3 )(.R. R. R) كرد كه‌ له‌ جیهاندا په‌یڕه‌و ده‌كرێت كه‌ كورت كراوه‌ی Reduce واته‌ كه‌م به‌كارهێنان یان دست گرتنه‌وه‌ ، Reuse واته‌ به‌كارهێنان و چاكردنه‌وه‌ی تا ئه‌وشته تا ‌ده‌كرێت وه‌ فڕێنه‌دانی جابۆ هه‌مان مه‌به‌ست یان مه‌به‌ستی تر ، Recycline واته‌ به‌كارهێنانی پارچه‌كانی یان ئه‌و مه‌واده‌ی كه‌ شتێكی لێدرووست بووه‌ بۆ درووست كردنی تر .
گه‌ر به‌هێنده‌ی پێویستی خۆمان خۆراك بكڕین ، هه‌رگیز خراپ نابێ تا فڕێی ده‌ین ، گه‌ر كاڵاكانمان وه‌ك پێویست به‌كارهێنا و جۆری باش بێت و بیپارێزین ، پێویستمان به‌ هیتر نابێت . به‌داخه‌وه‌ فرۆشیار چونكه‌ به‌بێ هیچ مه‌رجێك ڕێگه‌ دراوه‌ كه‌ ئه‌وكاره‌ بكات ، بۆیه‌ لای ئاساییه‌ كه‌ داوا له‌ كڕیار بكات بڕێكی زیاتر له‌ پێویست خۆراكی لێ بكڕێ . سه‌رئه‌نجامیش هه‌ندێكی خراپ ببێ . جۆراو جۆری كاڵاكانی تریش هانده‌ری خه‌ڵكه‌ .بێگومان تاشتمان زۆرتبێت زۆرتر فڕێ ده‌ده‌ین .
سه‌باره‌ت كاره‌كانیان ، كاك ئاسۆ ووتی ئێمه‌ سلێمانی واته‌ ناوه‌ندمان دا‌به‌ش كردووه‌ ، به‌ سه‌ر شه‌ش زۆندا .
• زۆنی ڕۆژهه‌ڵات / ڕوبه‌ره‌كه‌ی 23،488 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌ ، ده‌ره‌وه‌ی شه‌قامی شه‌ستی ، گه‌ڕه‌كه‌كانی ئیبراهیم ئه‌حمه‌د ، قڕگه‌ ، زێڕینۆك ،وڵوبه‌ ، شێخ عه‌باس ، تا چوارچرا .
• زۆنی ناوه‌ند / ڕوبه‌ره‌كه‌ی 18،988 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌یه‌ ، ناو شه‌قامی شه‌ستی ، به‌شی سه‌ره‌وه‌ تا ده‌گاته‌ ئه‌و شه‌قامه‌ی پردی ده‌باشان كه‌ به‌لای شیرینی تاباندا درێژ ده‌بێته‌وه‌ تا ده‌گاته‌ یانه‌ی ئه‌ندازیاران و ێستگه‌ی كاره‌باكه‌ . گه‌ڕه‌كه‌كانی شێخ محێدین ، تا سه‌رشه‌قام ، خه‌بات ، مامه‌یاره‌ ، ئازادی ، هه‌واره‌ به‌رزه‌ ، توی مه‌لیك ، ئیسكان ، مجید بگ ، ئیبراهیم پاشا ، سه‌ركارێز ، مه‌ڵكه‌ندی ، عه‌قاری ، وه‌هه‌موو ناوبازاڕ .
• زۆنی ڕۆژئاوا / ڕوبه‌ره‌كه‌ی 31،303 كیلۆمه‌تر، ‌ناو شه‌قامی شه‌ستی ، ئه‌وه‌ی ماوه‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی شێخان ، كارێزه‌وشك ، زه‌رگه‌ته‌ ، به‌رانان ، به‌ختیاری ، ڕزگاری .هه‌روه‌ها هه‌واری شار ، سه‌رچنار ، تاڤگه ،كانی سپیكه‌ ، ناوچه‌ی پیشه‌سازی تا چه‌می قلیاسان .
•زۆنی ‌به‌‌كره‌جۆو ڕاپه‌ڕین / ڕوبه‌ره‌كه‌ی 25،853 كیلۆمه‌ترچوارگۆشه‌یه‌ ،كه ‌له‌چه‌می قلیاسانه‌وه‌ تا فه‌رمانده‌یی پێشمه‌رگه‌ ده‌گرێته‌وه‌ .
•زۆنی تاسڵوجه‌ له‌ فه‌رمانده‌ییه‌وه‌ تا هه‌ردوو بازگه‌ی تاسڵوجه‌ .
كۆكردنه‌وه‌ی خاشاك و گواستنه‌وه‌ی ، له‌م زۆنانه‌ له‌لایه‌ن كۆمپانیای تایبه‌ته‌وه‌ ده‌كرێت . زۆنی ڕۆژهه‌ڵات كۆمپانیای خالید شینكی ، زۆنی ناوه‌ند كۆمپانیای شكار ، زۆنی ڕۆژئاوا كۆمپانیای قوباد ، زۆنی به‌كره‌جۆو ڕاپه‌ڕین كۆمپانیای هه‌رێم ، زۆنی تاسڵوجه‌ كۆمپانیای شكار .
ئه‌و شوێنانه‌ی ده‌كه‌ونه‌ نێوان فولكه‌ی هه‌واری شار ، تا بازگه‌ی قه‌یوان قزله‌ر ، سه‌رقه‌برانه‌كانی سلێمانی ، پردی ده‌باشان تا تونێله‌كه‌ ، كه‌نده‌ سووره‌ . وه‌ هه‌ندێجار كه‌ڵه‌كه‌ بوونی كه‌ره‌سه‌ی بینا و هه‌ركه‌ڵه‌كه‌ بونێكی تر له‌ زه‌ویه‌كی چۆڵدا . له‌ئه‌ستۆی به‌شی ئامێره‌كان و خزمه‌ت گوزاری شاره‌وانییه‌ ، هه‌رچۆن له‌كاتی به‌فر بارین و ناكاودا هه‌ندێكاری تر ده‌گرنه‌ ئه‌ستۆ .
كۆكردنه‌وه‌ی خاشاك و گواستنه‌وه‌ی ، له‌و كۆمه‌ڵگه‌ی نیشته‌جێیانه‌ی كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ پاره‌ی خزمه‌ت گوزاری ده‌ده‌ن ، له‌م پرۆسه‌یه‌دا نیه‌ .
له‌ 1/ 1 تا 31 / 12 / 2019 له‌و شوێنانه‌ی سه‌ره‌وه‌ بڕی 366379 ته‌ن خاشاك كۆكراوه‌ته‌وه‌ ، له‌ زۆنی ڕۆژهه‌ڵات 58959 ته‌ن ، زۆنی ناوه‌ند 99886 ته‌ن ، زۆنی ڕۆژئاوا ، 93817 ته‌ن ، زۆنی به‌كره‌جۆو ڕاپه‌ڕین 37093 ته‌ن ، زۆنی تاسڵوجه‌ 8386 ته‌ن ، ستافی شاره‌وانی 68237 ته‌ن . وه‌ خاشاكی كۆكراوه‌ له‌ مانگی 3 واته‌ ئازاردا كه‌مترین بڕ بووه‌ له‌ ساڵه‌كه‌دا و بڕه‌كه‌ی 23846 ته‌ن بووه‌ ، وه‌زۆرترین خاشاك له‌ مانگی 7 واته‌ ته‌مووزدا بووه‌ كه‌ بڕی خاشاكه‌كه‌ گه‌یشتۆته‌ 35045 تۆن .
بڕی ئه‌و پاره‌یه‌ی كه‌ شاره‌وانی داویه‌تی به‌و كۆمپانیایانه‌ ، جگه‌ له‌وه‌ی ستافی شاره‌وانی ، ملیارێك و چوارسه‌د و په‌نجاو پێنج ملیۆن و حه‌وت سه‌دوو سی وپێنج هه‌زار دیناره‌ (1455735000) له‌وه‌ 323610000 دینار بۆ كۆمپانیای خالید شینكی ،444720000 دینار بۆ كۆمپانیای شكار ، 426755000 دینار بۆ كۆمپانیای قوباد و خالید شینكی ، 260650000 دینار بۆ كۆمپانیای هه‌رێم .
له‌ئێستادا زۆربه‌ی خاشاك به‌ گڵ داده‌پۆشرێت ، بێگومان ئه‌و زه‌ویه‌ی ئه‌م خاشاكه‌ی تیا دابپۆشرێت له‌كه‌ڵك ده‌كه‌وێت ، له‌سلێمانیدا نزیك چه‌می تانجه‌رۆ ئه‌وكاره‌ ده‌كرێت ، هاوكات حكومه‌تی هه‌رێم ، له‌گه‌ڵ كۆمپانیایه‌كدا گرێبه‌ستێكی كردووه‌ بۆ ماوه‌ی بیست ساڵی داهاتوو تا چیتر پێویستی به‌زه‌وی نه‌بێت ، به‌وه‌ی ئه‌و كۆمپانیایه‌ خاشاكه‌كه‌ وشك ده‌كاته‌وه‌و دواتر جگه‌له‌وه‌ی ده‌كرێت به‌كار بهێنرێته‌وه‌ ، ئه‌ویتر وه‌ك سوته‌مه‌نی به‌كار بێت . وه‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر ته‌نێك له‌ خاشاك حكومه‌ت بڕی 18 دۆلار بداته‌ ئه‌و كۆمپانیایه‌ . واته‌ گه‌ر 400000 ته‌ن خاشاك هه‌بێت ، كه‌ئه‌شێ زیاتر بێت ده‌بێت جگه‌له‌ وپاره‌یه‌ی سه‌روه‌ ، ده‌بێت حكومه‌ت بڕی 7200000 حه‌وت ملێۆن و دوسه‌د هه‌زار دۆلار بداته‌ ئه‌و كۆمپانیایه‌ . واته‌ 8640000000 هه‌شت ملیار و شه‌ش سه‌د و چل ملێون دینار ، وه‌ كۆی گشتی كۆكردنه‌وه‌و له‌ناوبردنی خاشاك زیاتر له‌ 10000000000 ده‌ملیار دینار ده‌بێت . دڵنیاشم دووهێنده‌ش دراوه‌ به‌كڕینی ئه‌وشاتانه‌ . گه‌ر زیاده‌ ڕۆیی و بێبه‌رنامه‌یی نه‌بێت ئه‌و پاره‌یه‌ به‌شی موچه‌و خه‌رجی 20000 بیست هه‌زار كه‌س ده‌كات .
هاوكات له‌ئێستادا كۆمه‌ڵێكی زۆر خه‌ڵك ، بڕێكی زۆر له‌و شتانه‌ی فڕێ ده‌درێن له‌ ئاسن و كانزاكانی تر ، كارتۆن ، پلاستیك ، كۆ ده‌كه‌نه‌وه‌ ، چونكه‌ ئه‌مانه‌ بازاڕیان هه‌یه‌و به‌كار ده‌هێنرێنه‌وه‌ .
له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا هێشتا بازاڕی گه‌وره‌و زۆربه‌ی بازاڕی گه‌ڕه‌كه‌كان و زۆربه‌ی گه‌ڕه‌ك و شه‌قامه‌كان ، له‌دوای نیوه‌ڕۆوه‌ خاشاكی تیا كه‌ڵه‌كه‌ ده‌بێت و سیمای شاره‌كه‌ ده‌شێوێت .
له‌به‌دوادا چونێكمانا بۆ بڕوجۆری خاشاك بۆمان ده‌ركه‌وت كه‌ زۆرینه‌ی خاشاك خۆراكه‌ ، جا پلاستیك و نایلۆن ، دواتر جلو په‌ڕۆ ….هتد
له‌زۆربه‌ی جیهاندا خه‌ڵك سه‌رپشكه‌ ، چه‌ندشت ده‌كرێ ، به‌تایبه‌ت خۆراك وه‌ فرۆشیار به‌رپرسه‌ له‌به‌ده‌مه‌وه‌چونی كڕیار ، له‌مۆڵه‌ته‌كه‌یدا واژۆی له‌سه‌ر ده‌كات ، لای ئێمه‌ ئه‌سته‌مه‌ پیاڵه‌یه‌ك بكڕی ، یان میوه‌ به‌دانه‌ ، گه‌ر یه‌ك كه‌سیش بی ده‌بێ ده‌سكێ سڵق بكڕی كه‌به‌شی حه‌وت كه‌سه‌ . له‌كیلۆ و ده‌سك كه‌متر داوابكه‌یت توشی ده‌مه‌قاڵی ده‌بیت . ئه‌شێ ئه‌وفرۆشیاره‌ی دوكانی هه‌یه‌و باجه‌كانی حكومه‌ت ده‌دا هه‌ندێ ڕێز له‌ فرۆشیار بگرێ ، به‌ڵام ئه‌وانه‌ی ‌سه‌ر شۆسته‌و شه‌قام ده‌كه‌نه‌ بازاڕی خۆیان و دواتریش وه‌ك سه‌ره‌نوێلك جێی دێڵن ، ئه‌وا جاری واهه‌یه‌ له‌‌دووكیلۆ كه‌متر نافرۆشن . بێگومان كه‌ بڕێكی زۆر له‌ جۆره‌ جیاوازه‌كان كۆمه‌ڵ ده‌بێت هه‌ندێكی بێ ئه‌وه‌ی به‌كاربێت خراپ ده‌بێت و ده‌بێته‌ خاشاك .
به‌كار هێنانی عه‌لاگه‌ی نایلۆن ، سفره‌و قاپ……سه‌فه‌ری ، به‌هۆی زۆر هه‌رزانیان ، وه‌دانه‌نانی باجی پێویست ، كه‌له‌ زۆربه‌ی جیهاندا نه‌ك باجی زۆر زۆر به‌ڵك و یاساغیش كراون .
هاوكات هاورده‌كردنی بڕێكی زۆر جلو پێڵاوی ده‌ستی دوو ، یان جلو به‌رگی وا كه‌ هه‌رزانه‌ به‌ڵام زوو ده‌ژاكێ و ناشرین ده‌بێ وای كردووه‌ خاشاك زۆربێ .
كه‌واته‌ ڕێكخستنه‌وه‌ی بازاڕ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م دێت بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی خاشاك . جا ڕۆڵی ده‌زگاكانی ڕاگه‌یاندن له‌ هاندانی خه‌ڵك بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی كڕین به‌ قه‌ده‌ر پێویست .
هه‌روه‌ها پشتگیری و هاندانی هه‌ركه‌سێك كه‌ جۆرێك له‌ خاشاك كۆده‌كاته‌وه‌ و به‌شێوه‌یه‌كی درووست مامه‌ڵه‌ی ده‌كات.

print

 79 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*