سەرەکی » کەلتوور » له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالیی ئۆج ئالانپەڕە 23

ته‌رازووی كورد

له‌ شامه‌وه‌ بۆ ئیمرالیی ئۆج ئالان

وه‌رگێرانی له‌ توركیه‌وه‌: شنۆ هیرانی

ن: موراد یه‌تكین

بەشی دوانزەهەم

ئاگاداركردنەوەیەكی تووند بۆ سوریا و دروستبوونی قەیران لەگەڵ یۆنان
چوار رۆژ دوای ئەو رێكەوتەی 23ی كانوونی دووەم، كاتێك توركیا ئاگاداركردنەوەیەكی تووندی سەبارەت بە دەركردنی ئۆج ئالان نارد بۆ دەسەڵاتدارانی سوریا، واتا لە 27ی كانوونی دووەم، قەیرانێك لەسیاسەتی دەرەوەی توركیا تەقیەوە كە بە یەكێ لە قەیرانە هەرە گەورەكان لەو سەردەمە بۆ توركیا هەژماردەكرێ، بەڵام نە لەسوریا، بەڵكو لە یۆنان.
لەبەرامبەر شارۆچكەی بۆدرۆم كە دەكەوێتە سەر كەنار ئاوەكانی دەریایی ئیجەوە دورگەیەكی یۆنانی هەیە، یەكێ لە دانیشتوانەكانی ئەم دورگەییە بەسواری بەلەمێكی تیژڕەو لەنزیكەی 4-5 كم دێتە ناو زەمینەی خاكی بۆدرۆم كەشوێنێكی دوورەدەست و هیچ كەسی تێدا نەدەژیا. ئەو شوێنە بەتەنها جار بەجارێك لەلایەن شوانەكانەوە بۆ لەوەڕ بەكاردەهات. باخورد بەگوێرەی ناوە یۆنانیەكەی (بەردەڵانەكانی ئیما)یی پێدەگوترا، ئەو كەسە هەڵسابوو بە چەقاندنی ئاڵای یۆنان لەم شوێنە. لەوەش زیاتر هەموو ئەو ڕووداوە لەلایەن هەلیكۆپتەرێكەوە ویێنەی تۆمار ئەكرێت و لە تەلفزیۆنی (مێگا تیڤی) یۆنانی بڵاو دەكرێتەوە.
بۆ رۆژی دواتر بەهەمان شێوە یەكێ لە پەیامنێرەكانی رۆژنامەی (حوریەت) دەنێردرێتە ئەو شوێنەو ئاڵای توركیا لەوێ دەچەقێنێ. ئیتر لە نێوان توركیا و یۆنان شەڕێكی دیبلۆماسی ترسناك دەست پێدەكا. ئاڵۆزییەكان لایەنی سەربازیش لەخۆ دەگرێ. تورك و یۆنانیەكان لەسەر كەنار ئاوەكانی بۆدرۆمدا سنگیان لەبەرامبەر یەكتری دەردەپەڕاند و گەف و هەڕەشەیان لەیەكتری دەكرد. گەیشتە ئەو ڕادەیەی كە فڕۆكە جەنگییەكان بەسەر ناوچەكە و كەنار ئاوییەكاندا بسووڕێنەوە.
ئەو رێكەوتەی كە ڕووداوەكەی تێدا ڕوویدا جێگەی سەرنجدان بوو. لە بنەڕەتدا نەك لەكەناری دەریای ئیجەوە، بەڵكو مانگێك بەر لەو ڕووداوە كێشە لە نێوان هەردوو وڵات ڕوویدابوو لەسەر ناوچەی (كەرەداك). كێشەكەش لەسەر ئەوەبوو كاتێك بە مەبەستی رزگاركردنی (بەلەمێكی بار هەڵگر) كەبەهۆی زریانەوەی دەكەوێتە بەشی كەنار ئاوەكانی (كەرەداك) . لەوكاتەشدا تیمی بەلەمە خێراكانی یۆنان دەكەوێتە دەورە و ئاڵۆزی دروست دەبێ. بەو هۆیەشەوە وەزارەتی دەرەوە لە 29ی كانوونی دووەمی 1995لە رێگای ئومیدپامیری باڵیۆزی توركیا لە ئەسینا نامەیەك ئاراستەی دەسەڵاتدارانی یۆنان ئەكات بەوەی كە ناوچەی (كەرەداك) سەر بەتوركیایە و هیچ پەیوەندیەكی بە یۆنانەوە نیە. لەبەرامبەریشدا یۆنانیەكان وەڵامی نامەكە دەدەنەوە، بەڵام كێشەكە بەو ئاستە گەورەناكرێ.
ئێستا لەكاتێكدا لەگەڵ یۆنان هیچ بارگرژیەك لە ئارادا نەبوو، بەڵام لە سوریا كێشەكان بەرەو هەڵكشان دەچوون، كەچی ڕووداوی چەقاندنی ئاڵا هەڵدەتۆقی. سەبارەت بەو ڕووداوە ڕای هەندێك لە فەرماندەكانی سوپا وابوو كە ئەمە بزاڤێكی بە ئەنقەستی یۆنانیەكان بوو لە بەرامبەر ئەگەری هەر جموجۆلێكی سەربازی توركیا بەرامبەر بە سوریا و بەلارێدابردنی سەرەنجی دەسەڵاتدارانی توركیایە بەوەی بەشێك لە هێزەكانیان بەرەو خۆرئاوا ئاراستە بكەن و سەرنجەكانی سەر سوریا كەم بێتەوە.
لە 28ی كانوونی یەكەم لەسەروبەندی دانیشتنی نێوان سەركۆنسۆڵ و ڕاوێژكاری وەزارەتی دەرەوە (ئینال باتۆ) لەگەڵ كۆنسۆڵی گشتی یۆنان لە ئەنقەرە (دیمیتری نازاریتیز) لەناو كۆنسۆڵگەری یۆنان سەبارەت قەیران ئاڵۆزییەكانی نێوان هەردوو وڵات. لەلایەن (یارسۆمۆس ئەرسینا)ی وەزیری بەرگری ئەسینا و ئەمیراڵ (هیرۆستۆ لیمبۆرس) سەرۆكی ئەركانی سوپای یۆنان لێدوان دەدەن بەوەی ئەوان ( ئامادەی بەرگریكردنن لەسنوورەكانیان).
لە 20ی كانوونی یەكەم لە ئەنقەرە كۆبوونەوەیەكی ئەمنی نائاسایی لەسەر ئاستی باڵادا بەسترا. لەكۆبونەوەكەدا كەبەسەركردایەتی تانسۆ چیلەر-ی سەرۆك وەزیران بەرێوەچوو، هەرەیەك لە دەنیز بایكاڵ وەزیری دەرەوە، سەركۆنسۆڵ و راوێژكاری وەزارەتی دەرەوە ئۆنور ئۆمەن و یاریدەدەرەكەی سەركۆنسۆڵ ئینال باتۆ، هەروەها لەگەڵ جێگری سەرۆكی ئەركانی گشتی سوپا ئۆرجەنەراڵ چەڤیك و سەركۆنسۆڵی گشتی سۆنمەز كۆكسال ئامادەبوون.
چیلەر لەگەڵ ئەوەدابوو كە هێز بنێردرێتە (كەرەداك) و ئاڵای یۆنان لەوێ دابگیرێت. بەڵام هەرەیەك لە سەرۆكی ئەركانی سوپا و وەزیری دەرەوە لەگەڵ ئەوەنەبوون كەئاڵوزییەكان بگەنە ئاستێكی هەڵگیرسانی جەنگ لە گەڵ یۆنان، چونكە یۆنان وڵاتێكی ئەندامی ناتۆ بوو. ئەگەرچی لە كۆبونەوەكەدا چیلەر فشاری زۆری كرد بەوەی (بۆچی ناتوانن سەرباز ڕەوانە بكەن) لەناو كۆبونەوەكە نیگەرانی دروست دەبێ. لە كەرەداك –دا و لەشوێنێكی بەردەڵانی هاوشێوە، یاخود بچوكتردا سەربازانی توركیا چوون بۆ ئەوێ و ئاڵای توركیایان لەسەر چەقاند. بەمشێوەیەش بۆ هەردوولا هەلی مانۆری پاشەكشێ كردن ڕەخسا.
لێدوانە بەناوبانگەكەی چیلەر دوای كۆبونەوەكە كە گووتوبووی (ئەم ئاڵایە دێتە خوارەوە، سەربازەكانیش دەچن بۆ ئەوێ) كەلەگەڵ خۆیدا كاردانەوی یۆنانی لێكەوتەوە و لەبەرامبەریشدا سەرۆك وەزیرانی یۆنان كۆستاس سمیتس ڕایگەیاند (لە ئیما ئەلندرە،پاشەكشێ ناكەین). بەوهۆیەشەوە وەزیری دەروەی توركیا دەنیز بایكاڵ ناچاربوو چاوپێكەتنێكی تایبەت لەگەڵ سەركۆنسۆڵی گشتی یۆنان نازاریتیز ئەنجام بدات.
بۆ بەیانی رۆژی دوایی لەگەڵ گزنگی بەیانی هێزێكی سەربازی دەریایی لەژێر فەرماندەیی (سواڵتی تارسووس) (سی. ئەی. تی) گەیشتنە كارەداك و لەسەر بەردەڵانەكەی لەبەرامبەر ئاڵای یۆنان، ئاڵای توركیایان هەڵكرد.
سەرۆكی ئەمریكا بیل كلنتۆن لەسەر ئەم بابەتە پەیوەندی تەلەفۆنی بەدەمیرەل سەرۆك كۆمار و چیلەری سەرۆك وەزیرانی توركیا، سمتیس-ی سەرۆك وەزیرانی یۆنانەوە كرد و داوای لێكردن «خۆیان بەدوور بگرن لەوورژاندن و هۆكارەكانی هەڵكشانی ئاڵۆزیەكانی نێوانیان». لەهەمان كاتژمێردا فڕۆكەیەكی چاودێری ئەمریكی دەستیكرد بە سووڕانەوە بەسەر ناوچەكەدا.
بابەتەكە لە چاوێكەتنەكەی چیلەر لەگەڵ دەمیرال لە كۆشكی چەنكایا هەڵسەنگاندنی بۆ كراو بەپێی تێڕوانینی دەمیرال توركیا بە ئامانجی خۆی گەیشت، پێداگری توركیا بۆ هەمووان ڕوون بوو. ئیتر نۆرەی ئاسایكردنەوەی ئاڵۆزییەكانە.
ئەم دۆخەكە لەكۆبوونەوەی نێوان بایكاڵ، ئەركایی، سكرتێری گشتی ئەنجومەنی ئاسایش ئۆرجەنەراڵ ئیلهان سەلجوق كە لە بارەگای ئەنجومەنی وەزیران بەسترا دووبارە هەڵسەنگاندنی بۆ كرایەوە. لە 31كانوونی دووەم هەردوو وڵات بەبێدەنگی لەكەنار ئاوەكان كشانەوە و بەم كشانەوەیەش قەیران و ئاڵۆزییەكان لە 1-ی شوباتدا كۆتایان پێهات. قەیرانەكەی كەرەداك بەلانی كەم لەڕووی رێكەوتە زەمەنیەكەی، ئەگەری ئەوەی پێدەدان كە ڕەنگە هۆكارەكەی ئەوە بووبێ كە توركیا بەنیازبوو هەڵوێستێكی تووند لەبەرامبەر سوریا وەربگری بەهۆی بوونی پەكەكەوە. دەقاودەق وەك ڕووداوی كوشتنی 33سەربازەكە لەساڵی 1993 كە تائێستاش ئەوە نەسەلماوە كە ئاخۆ ئەم ڕووداوە هیچ پەیوەندییەكی هەبوو بە سیاسەتی نەوتی جیهانی لەو سەردەمەدا یان نا، هێشتاش لە ژێر گوماندایە.

ئەگەر هەبوو كارەداك لەلایەن توركیاوە تۆپباران بكرێت
تیۆدۆر پەنگالۆس كە ئەو سەردەمە وەزیری دەرەوەی یۆنان بوو، دوای تێپەڕبوونی 15ساڵ واتا لەساڵی 2011 لە چاوپێكەوتنێكدا ئاماژەی بەوەكرد، بەهۆی دۆڕانەكەی (ئایما)وە سەرفەرمانداری گشتی یۆنان بەشێوەیەكی پاسیف مامەڵەی كرد. بەو هۆیەشەوە سەرۆكی هێزە چەكدارەكان لیمباریس بەرپرسیار دەگیرێت لەم بارەیەوە.
پەنگالۆس لە چاوپێكەوتنەكەدا گوتی، وولایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا دوای 5-6 ساڵ لە ڕووداوەكە بە رێگای رێچارد هۆلبرۆك، زانیاری ئەوەی پێدان كە ئەمریكا ئەوكاتە وەك گرتنەبەری رێوشوێنێك لەبەرامبەر ئەگەری هەڵگیرسانی هەر جەنگێك لە نێوان توركیا و یۆنان تەواوی سیستەمی ئامێرە ئەلكترۆنیەكانی موشەكە سەر دەریایەكانی كە بەسەر كەشتییە دەریاییەكانی هێزە سەربازیەكان هەردوو وڵاتی پەك خستبوون.
بەڵام ئەوەی پەنگالۆس و لەوانەشە هۆلبرۆك-یش نەیزانیبێ ئەوەبوو كە توركیا لەئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ لەگەڵ یۆنان، لەڕاستیدا هێرشی سەرەكی توركیا بەو مووشەكانە نەدەبوو كە بەدوگمەی ئەلكترۆنیك كاریان دەكرد. بەڵكو لەسەر شێوازی (شەڕی چەنە كالا) بەر ێگەی لەشكری تۆپخانەكانەوە دەبوو. بەردەڵانەكانی كارەداك، دەبوون بە ئامانجی دوو لەشكری تۆپخانەكانی بارەگای سوپا لە بۆدرۆم.

كاتێك توركیا هەموو سەرنجەكانی لەسەر سنوورەكانی سوریابوو، لەو ئان و ساتەدا و لەخۆرئاواوە و لەسەر سنوورەكانی لەگەڵ یۆنان قەیرانێك سەرهەڵدەدات. ئەوەش بەبیریهێنانەوەی ئەوەبوو كە ئەنقەرە پێویستە لە ئامادەباشیدابیت بۆ بەرنگاربوونەوەی زیاتر لەبەرەیەك لەیەك كاتدا.
قەیرانی كارەداك تا مانگی شوبات توركیای سەرقاڵ كرد، دوای كۆتایی هاتنی، ئەنقەرە دووبارە ڕووی بەرەو سوریا و كێشەی پەكەكە وەرچەرخاندەوە.

print

 77 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*