سەرەکی » زانست » وزەی خۆر وەکو وزەیەکی هەمیشەیی

وزەی خۆر وەکو وزەیەکی هەمیشەیی

د. مه‌دیحه‌ سۆفی*

بابەتی وزە چەند ڕەهەندێکی زۆر گرنگ دەپێکی، ئابووری، ژینگەیی، سیاسی، بۆیە هەڵبژاردنی جۆری وزە، راستەوخۆ ئەو سێ بوارە جیاوازە دەگرێتەوە، وزەی فۆسیل یا تەقلیدی بەتایبەتی( نەوت و گاز ) کە دەبێتە مایەی دەستکەوت و ئابووریەکی بەهێز بۆ وڵاتە خاوەن بەرهەمەکانی ئەم جۆرە وزە، لێرەدا دەسەڵات دەبێتە خاوەنی ئەم ئابووریە و پاشان ئەو ئابووریە دەبێتە ئەو فاکتەرەی کە دەسەڵات دەئاژوێ، تا ئەو کاتەی وزە هەبێ و بەردەست دەبێ، هەر لێرەدا ڕەهەندی ژینگە دەکوژێتەوە، چونکە تا ئابووری کلاسیك بە پشتیوانی وزەی فۆسیل بڕبڕەی پشتی دەسەڵات بێت، ژینگە هیچ پایە و پاراستنێك بەخۆیەوە نابینێ، بەتایبەتی ئەگەر حیزبی سەوز تیایدا ئاکتیڤ نەبێت و نەتوانێ پەیڕەوکردنی مەرجەکانی پاراستنی ژینگەی تێدا بچەسپێنێ، بەکارهێنانی ئەو وزەی تەقلیدییەش هۆکاری سەرەکی وێرانکردن ژینگە و گۆڕانی کەشوهەوا و سەرجەم کێشەکانی ژینگە و تێکدانی ئیکۆسیستیمی زیندەوەرن بە گشتی.
ئەو دەرئەنجامەی ئێستا زانست پێی گەیشتووە، زادەی هەوڵی مرۆڤایەتیە لە پێش زاینیەوە، لە سەدەی حەوتی پێش زاینیەوە تیشکدانەوەی خۆر لە ئاوێنەی قۆقزدا بۆ کردنەوەی ئاگر بەکار هاتووە، لە سەدەی سێی زاینیشەوە یۆنانیەکان سودیان، لە کردنەوەی ئاگر لە ڕیگای شکانەوەی تیشكی خۆر، بۆ وەرزە ئاینیەکان وەرگرتووە، لە دوای سەدەی شەشەمەوە، مرۆڤایەتی بۆ دەستکەوتنی مافی خۆی لە تیشکی خۆر، ڕێسایەکی بۆ کردنەوەی دەروازەیەكی خۆر، وەکو پەنجەرە، بۆ هەر شوێنێك دانا، کە بوونەوری تێدا بژیت وەکو مافی مرۆڤ بۆ بەرکەوتنی تیشکی خۆر، لە ساڵی ١٧٦٧ دا زانای سویسری سوسیر هۆراس یەکەم هەنگاوی تەکنیکی نا بۆ کۆکردنەوەی وزەی خۆر.
لە میانەی ئەو زنجیرە بەدواداچوون و تاقیکردنەوە و کۆششانەدا، ساڵی ١٩٠٥ زانای فیزیایی ئاینشتاین، لەپاڵ تیوریە ڕێژەییەکەی خۆیەوە، بەڵگەی پەسەندنامەی خۆی لەسەر کاریگەری کارۆڕوناکی ئاشکرا کرد، لە ساڵی ١٩٠٨ یش زانای بەناوبانگ ولیەم جی بیلی یەکەم نمونەی خانەی خۆری هێنایە کایەوە.
بە درێژایی سەدەی بیستەم داهێنانەکان هەر بەردەوام بوون، تا لە ساڵی ١٩٩٨ دا توانرا یەکەم فرۆکە بە وزەی خۆر بەرەو ئاسمان بفڕێ، لە ئێستادا دەستکەوتەکانی وزە لە تیشکی خۆر ئەوەندە واڵا بوونەتەوە، بەجۆرێك زۆربەی بوارەکانی ژیانی ئادەمیزادی گرتووەتەوە، لە دێرینەوە ڕوناکی و وزەی خۆر، بۆ وشكکردنەوە و هەڵگرتنی خۆراك بۆ زستان بەکارهاتووە، لە سەردەمی پێش زاینیشدا، میسریەکان ڕوناکی و وزەی خۆریان وەکو وزەیەکی سروشتی تاقیکردووەتەوە.
تەمەنی خۆر خۆی لە ٤،٦ ملیار ساڵ دەدات، ئەو وزەیەش لە دەرئەنجامی بەریەك کەوتنی ناوکی ئەتۆمی هیلیۆم و دروستبوونی هایدۆجین و سوتاندنیدا دروست دەبێ، کە یەکێکە لە سامانە هەمیشەییەکانی وزە و تا مرۆڤایەتی هەیە تەواو نابێت، پەرەسەندن و داهێنانی وزەی خۆر بە کۆمەڵێ پرۆسە و قۆناغی جۆراوجۆردا ڕۆیشت، کە زانست تیایدا بووە کرۆکی ئەو داهێنان و گەشەسەندنە، تیشکی خۆر، وزه‌یه‌کی خۆڕاییه‌،له‌ هه‌موو شوێن که‌م یا زۆر ده‌ستده‌که‌وێ، دۆستی ژینگه‌یه، وزه‌یه‌کی خاوێنه‌، هیچ پاشه‌ڕۆیه‌کی زیانبه‌خشی بۆ ژینگە نیه‌، له‌ هه‌مووی گرنگتر ئه‌وه‌یه‌ که‌ وزه‌یه‌کە هەمیشە هەیە، ته‌واو نابێت و به‌رده‌وام له‌به‌رده‌سته‌، له‌گه‌ڵ تێپه‌ڕبوونی کات و پێشکه‌وتنی زانست و داهێناندا تێچوو‌ی دامه‌زراندنی شانه‌ی خۆر که‌متر ده‌بێته‌وه‌ و ڕێژه‌ی به‌رهه‌مهێنانی زیاتر ده‌بێ، له‌ ئێستادا پێداویستی زۆربه‌ی کۆمپانیا و ماڵ و پرۆژه‌ جۆراوجۆره‌کان به‌ وزه‌ی کاره‌بای خۆر دابین ده‌کرێ، وا چاوەڕوان دەکرێ لە ساڵی ٢٠٥٠ دا ٢٧٪ ی وزەی بەکارهاتوو لە جیهاندا لە وزەی خۆرەوە بەرهەمبهێنرێت،
تیشکی خۆر زۆربه‌ی شوێنه‌کانی سه‌ر گۆی زه‌وی ده‌گرێته‌وه‌،به‌ڵام زۆرترین ڕوبه‌ر که‌ به‌چڕی تیشکی خۆر بیگرێته‌وه‌ بریتیه‌ له‌و مه‌ودایه‌ی ده‌که‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو هێڵی پانی 45 ی سه‌روو و خوارووی گۆی زه‌ویه‌وه‌، به‌ پێی خه‌مڵاندنی تیوری، ئه‌و وزه‌یه‌ی له‌ یه‌ك کاتژمێردا ده‌گاته‌سه‌ر زه‌وی به‌شی پێداویستی وزه‌ی هه‌موو جیهان ده‌کات. لە دوای قەیرانی وزەی ساڵی ١٩٧٣، کاتێ وڵاتە عەرەبییە بەرهەمهێنەرەکانی وزە و ئەندام لە ڕێکخراوی بەرهەمهێنانی وزە ( ئۆپیك ) لەگەڵ میسر و سوریا، بۆ پشتگیری فەڵستین و فشار خستنە سەر ئیسڕائیل بۆ کشانەوە، بایکۆتی هەناردەکردنی نەوتیان کرد بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا، وڵاتانی ڕۆژئاوا کەوتنە گەڕان بەدوای ئەڵتەرناتیڤی وزە و بودجەیەکی زۆر بۆ توێژینەوە و لێکۆڵینەوە لە چۆنیەتی پەرەپێدانی وزەی دوبارە تەرخان کرد، دوابەدوای ئەوەش کاره‌ساته‌ ئه‌تۆمیه‌که‌ی چێرنۆبیل له‌ ئۆکرانیا ساڵی 1986، دوبارە جیهان ڕوبه‌ڕووی کێشه‌یه‌کی گەورەی دژایەتیکردنی وزەی ئەتۆمی بووەوە و ناڕەزایی و داواکاری جەماوەر بۆ داخستنی ویستگە ئەتۆمیەکانی وزە سەریهەڵدا، لە کۆتایی سەدەی بیستەمەوە ئیدی تەکنەلۆژیا بە هەموو توانایەوە لە بەرهەمهێنانی وزەی خۆر و تەواوی بوارەکانی تری وزەی دوبارە لە هەوڵ و گەشەسەندنی ئەو بەرهەمە بەنرخ و سودبەخشەن.
ده‌توانرێ وزه‌ی خۆر له‌ دوو بواری گرنگدا به‌کاربهێنرێت :
1. بواری گه‌رمکردنه‌وه‌، ئه‌ویش به‌ گه‌یاندنی گه‌رمی خۆر و گۆڕینی بۆ گه‌رمکردنی ئاو و له‌وێشه‌وه‌ گه‌رمکردنه‌وه‌ی نێوماڵ و شوێنی حه‌وانه‌وه‌.
2. بواری به‌رهه‌مهێنای وزه‌ی کاره‌با، ئه‌مه‌ش گرنگترین ده‌ستکه‌وتی خزمه‌تکردنی مرۆڤایه‌تیه‌، چونکه‌ ژینگه‌ پیس ناکات و هه‌میشه‌ییه‌ و تێچووی زۆر نیه‌.
له‌ ئێستادا وڵاتی چین پێشه‌نگی به‌رهه‌مهێنانی وزه‌یه‌، لە ساڵی ٢٠١٨ دا، ١٧٦ گیگا وات وزەی لە تیشکی خۆر بەدەستهێناوە، کە دەکاتە ٣٥٪ ی وزەی خۆر لە هەموو جیهاندا، ئەمریکا لە ڕیزبەندی دووەم و ژاپۆن سێیەم و ئەڵمانیا لە ڕیزبەندی چوارەم بووە لەسەر ئاستی جیهاندا، به‌ پێی ناوه‌ندی وزه‌ی جیهانی، له‌ ساڵی 2022 دا چین ده‌توانێ نزیکه‌ی 360 گیگاوات وزه‌ی خۆر به‌رهه‌م بهێنێت،جگه‌ له‌وه‌ی چین له‌ به‌رهه‌مهێنانی وزه‌ی با، که‌ ئەویش وزه‌یه‌کی دوباره‌ی هه‌میشه‌ییه‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌ و به‌رده‌وامی ناوه‌، هه‌ر به‌ پێی ئه‌م ناوه‌نده‌ وا ده‌خه‌مڵێنرێ که‌ تا ساڵی 2022 به‌رهه‌می وزه‌ی خۆر له‌ جیهاندا بگاته‌ هه‌زار گیگاوات.
لە ئێستادا، بەهۆی کێشەی نائارامی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە کە زۆربەی سەرچاوەکانی وزەی لێیە، نەبوونی متمانەی گوازتنەوەی وزە، هەڵبەزودابەزی نرخی نەوت و گاز و بە پشتیوانی تەکنەلۆژیا و زانستەوە، جیهان لە کێبڕکێیەکی خێرایە بۆ دابینکردنی زۆرترین ڕێژەی وزەی دوبارە لەوانەش وزەی خۆر.
بەرهەمهێنانی وزەی خۆر لایەنی پۆزێتیڤی زۆرە، بەڵام لایەنی نەرێنیشی هەیە، ئەویش بریتیە لەوەی، کە لەکاتی هەور و باران و کەشوهەوای ناخۆشدا، ناتوانرێ پشتی پێببەسترێ، دووەمیش هێشتا زانست نەگەیشتووەتە ئەو ئاستەی بتوانێ بە ڕێژەیەکی زۆر ئەو وزەیە عەمبار بکات.
بۆ هەڵوێستەکردن و قسەکردن لەسەر باشوری کوردستان، دەتوانین بڵیین بوونی نەوت و گاز و داهاتەکەی، هیچ گۆڕانکاریەکی ئەرێنی بۆ سەر میللەتەکەی نەبووە، بەڕێژەیەکی بەرچاو خۆشگوزەرانی بەرجەستە نەکردووە، زستان بەدەست کەمی نەوتەوە و هاوین بەدەست گەرماوە دەناڵێنێ، لە بواری زانستیشدا، نە بەو هەنگاوەی چین بەراوردی دەکەین کە پێشەنگی بەرهەمهێنانی وزەی خۆرە، نە بە سۆماڵیش کە وڵاتێکی هەژار و نەدارە، بەڵام لەو ناوەندەدا، کە جەماوەرەکەی هیچ هیوایەکی بە بەرەوپێشچوونی خۆشگوزەرانی خۆی نیە و هیچ بەرچاوڕوونیەكی بۆ دابینکردنی پێداویستیە سەرەتاییەکانی خۆی نادۆزێتەوە، دەکرێ هەرچی وزە و توانای خۆی هەیە، لە هەوڵدان بۆ چەکەرەکردن و بنیاتنانی ڕێگایەکی سەرەتایی بۆ بەرهەمهێنانی وزەی سەوز یا وزەی دوبارە، بخاتە گەڕ، چاوەڕوانی مرۆڤ دەبێ سنووری هەبێ، کە نەگەیشت، ڕێگاکەی خۆی بگۆڕێت، چونکە تەواوکردنی ژیان لە بێهودەییدا تاوانە، خودا سروشتێکی سەخی پڕ لە وزەی بەخشێوە، بە هەندێ زانست دەتوانرێ ڕیچکەی بەرهەمهێنانی وزەی سەوز بگیرێتەبەر، چونکە کە مرۆڤ بووە خاوەن وزەی خۆی، واتە دەبێتە خاوەن کورسی دەسەڵات بۆ خۆی، ئەگەر کورسی دەسەڵاتی ئابووری لە ئێستادا نەوت و گاز بێت و بووبێتە دەسەڵاتی سیاسی، ئەوە کورسی دەسەڵاتی وزەی سەوز، دەسەڵاتێکی هەمیشەییە، چونکە نەوت و گاز لە بن دێت، بەڵام وزەی خۆر لە بن نایات.
دەبێ مرۆڤ، کە خاوەنی قودرەتێکی بێ وێنەیە و وشیارترین بوونەوەری سەر گۆی زەویە، کار لەسەر هزر و توانا و هەوڵدانی خۆی بکات، بارودۆخی زیاتر لە چارەکە سەدەیەك، بەڵگەی تەواوی دەستپێکێکی نوێیە، تیایدا ئەوەندەی دەڕەخسێ، زانست بە پێداویستی ئێستایەوە گرێ بدات، وەکو کارێکی قورس دێتەبەرچاو، بەڵام لە ئەمڕۆدا زانست هەموو هەنگاوێکی ئاسانتر کردووەتەوە، گەر زانست لەگەڵ کەرەستە و تفاق و کات، پێکەوە تێهەڵکێش بکرێ، دەروازەیەك بۆ بەرهەمهێنانی خزمەتە سەرەتاییەکان دێتەکایەوە، کە لە ئێستادا خۆی لە بوونی وزەدا دەبینێتەوە، بوونی شانەیەکی خۆر لەسەربانی هەر ماڵێکدا، واتە دابینکردنی چرایەك لە ماڵەکەی، بە هیوای گۆڕانێکی بنەڕەتی لە ڕەگوڕیشەی ژیاری ئەو نیشتیمانەی خەمەکانی بە پێوەری زیاتر لە چارەکە سەدەیەك دەپێورێت.

*هاوسەرۆکی ڕێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی / ئەڵمانیا

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*