سەرەکی » زانست » پەتای کۆڕۆنا (کۆڤید-١٩)

پەتای کۆڕۆنا (کۆڤید-١٩)

د. مەدیحە سۆفى- ئەڵمانیا*

ئەگەرچی زانست لەمڕۆدا گەیشتۆتە ئاو ئاستەی کە تاڕادەیەك تەندروستیی خەڵك بپارێزێ، لەگەڵ ئەوەشدا هەمیشە بارودۆخێك دێتەکایەوە، کە زانست دەستەوەستان دەکات و بەهرە و هەوڵەکانی مرۆڤ بۆ زاڵبوون بەسەر ئەو حاڵەتەدا رۆڵی سەرەکی دەبینن، وەکو ئەم پەتاو درمەی لەم کاتەدا بەهۆی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید-١٩)وە لە تەواوی جیهاندا بڵاوبۆتەوە.

زانست بوارێکی دینامیکییە، هەمیشە لە گۆڕاندایە، بەڵام  هۆکاری زۆرێک لە نەخۆشییە درمییەکانیش هەر ئەو ڤایرۆسانە نین کە هەن و جیاکراونەتەوە و چارەسەریان بۆ دیاریکراوە، بۆ نموونە ئەم ڤایرۆسی کۆڕۆنایە، ڤایرۆسێکی نوێیە و بە بواری زانستی پزیشکی ئاشنا نییە، بۆیە لەکاتی سەرهەڵدانی درمێکی لەو جۆرەدا، دەبێ سیفات و هەڵکردن و ژینگەی ئەو ڤایرۆسە ئاشکرا بکرێت و هەروەها  دەرەنجامەکانی بە چەندەها جۆر تاقیکردنەوە لە تاقیگە، تۆمار بکرێت و زانیاریی لەو بارەوە کۆبکرێتەوە.

ئێستا هەرچی سەنتەر و ناوەندی زانستی پزیشکی و لابوری مایکرۆبایۆلۆژی و ڤیرۆلۆژی هەیە لە تەواوی وڵاتە پێشکەوتووەکاندا، سەرقاڵی گەیشتنن بە سەرەداوێك کە بتوانن لەوێوە رێگەچارەیەك بۆ لەناوبردن و وەستاندنی بدۆزنەوە.

کۆمەڵە ڤایرۆسی کۆڕۆنا، بۆ یەکەم جار لە شەستەکاندا دۆزرایەوە. تووشی مرۆڤ و هەندێک جۆری ئاژەڵ دەبێت؛ بۆنموونە باڵندە و شێردەرەکان.

تووشبوون بەم ڤایرۆسە مرۆڤ تووشی نەخۆشیی وەکو سەرمابردەڵەیی و تاولەرز و بەتایبەتی هەندێک نەخۆشیی ترسناكی کۆئەندامی هەناسەدان دەکات. ئەم جۆرە ڤایرۆسی کۆڕۆنایەی ئێستا بڵاوبۆتەوە، جۆرێکی نوێیە بە ناوی (کۆڤید-١٩) و هێشتا بواری پزیشکی ڤاکسینی بۆ دانەهێناوە، بۆیە چارەسەر و بەرپێگرتنەکەی، نە ئاسانە و نە دەزانرێت تا کەی بەردەوام دەبێت.

چۆن نەخۆشی کۆڕۆنا تەشەنەی کرد؟

*یەکەم نەخۆشی تووشبوو بەم ڤایرۆسە، لە ٨ی کانونی یەکەمی ٢٠١٩ لە وڵاتی چین لە شاری وۆهان تۆمارکرا.

*لە ٣١ ی کانونی یەکەمی ٢٠١٩ دا، ئەم نەخۆشییە بە فەڕمی لە رێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO)دا وەکو (درم) ڕاگەیەنرا.

*لە ١ ی کانونی دووەمی ٢٠٢٠ دا، بازاڕێکی گەورە لە شاری وۆهان لە چین داخراوە، بە بازاڕی ئاژەڵ ناوبراوە.

*لە ٧ ی کانونی دووەمی ٢٠٢٠ دا، ئەم فایرۆسە جودا کرایەوە و سیفات و بۆماوەکانی دیاری کرا، لە نێودەوڵەتیدا وەکو ڤایرۆسێکی نوێ تۆمار کرا.

*لە ١٣ ی کانونی دووەم ٢٠٢٠ دا، یەکەم حاڵەتی ئەم نەخۆشییە، لە دەرەوەی چین تۆمار کرا.

ناوەندی کۆخ بۆ نەخۆشییە درمییەکان لە ئەڵمانیا بەبەردەوامی تەواوی زانیارییەکان دەخەنەڕوو و ھۆشداری دەدەن لەوەی کە:

-ئەم نەخۆشییە بە هەند وەربگرن

-بە دڵنیاییەوە زیاتر بڵاودەبێتەوە

-ئاگاداریی دەستشوشتن و خۆپاراست ببن

-وا بە ئاسانی ناتوانین کۆنتڕۆڵی بکەین

-تێکەڵاوبوون کەم بکەنەوە، یا ھەر نەبێ

بڵاوبوونەوەی ئەم درم و پەتایەی لە ئێستادا هەیە بە ناوی (کۆڕۆنا = کۆڤید١٩) پسپۆڕ و شارەزاکانی مایکرۆبیۆلۆژی بەرەو گەڕان و دۆزە دۆزەی زانستی بردووە، بەڵام. ئەگەرەکانیان لە توێی ئەزمووندا هێشتا سەری نەگرتووە، هۆکارەکەشی ئەوەیە کە ئەو ڤایرۆسە، نەناسراوە و نازانرێت بۆ ماوە و دژەکانی چۆن کاردانەوەیان دەبێ لە کارلێکردنەکانی نێو تاقیگەدا و لەگەڵ دژە تەنەکاندا.

هەندێك لە نیشانەکانی ئەم نەخۆشییە، لێکچوونی هەیە لەگەڵ پەتا و لەرزوتای ئاسایی، بەڵام بە گشتی نیشانە دەرکەوتووەکانی بریتین لە:

کۆکین.

– تا لێهاتن.

– قوڕگ ئێشە.

– هەناسە توندی.

هەر وەکو نیشانەکانی سەرەتای تووشبوون بە هەڵامەتە، بەڵام لە هەندێک حاڵەتی تونددا سك ئێشە و سكچوونیشی لەگەڵ دەبێت و  لە قۆناغەکانی کۆتایی هەندێک حاڵەتیش کۆئەندامی هەناسەدان زۆر هەراسان دەکات و لەبەر ئەوەی :

*ئەم ڤایرۆسە نوێیە، سیفاتەکانی نەزانراوە

*بە کایەی تەندروستی نائاشنایە

*هێشتا ڤاکسینی (لقاح)ی تایبەتی بۆ نەدۆزراوەتەوە

*لە ئێستادا چارەسەکەی بەردەست نییە.

بۆیە جگە لە خۆپاراستن، هیچ رێگایەکی تر نییە بۆ تووشنەبوون بەم نەخۆشییە، لە ١١ ی ئازاردا رێکخراوی نێودەوڵەتی بۆ تەندروستی، ئەم پەتایەی  بە درمێکی نێودەوڵەتی ئەژمار کرد.

هەندێ لەو رێنماییە گرنگانەی کە پێویستن وەک خۆپارێزیی:

-دەستشوشتنی بەردەوام، خۆ بەدوورگرتن لە یەکتری (زۆر  گرنگە).

-لە کاتی پژمیندا، دەم نەخرێتە نێو هەردوو لەپی دەستەوە، بەڵکو بخرێتە نێو ئانیشكەوە.

-ئەم درمە لە رێی پژمین، تەوقەکردن، بەریەك کەوتن لەگەڵ یەکتردا بڵاو دەبێتەوە.

-رێژەی مردن لەم نەخۆشییەدا دەگاتە ٢٪، بە پێی رای شارەزایان، چین درەنگ زانیاریی لەم بارەوە راگەیاندووە.

-چارەسەرەکان وا بە خێرایی ئامادە ناکرێن.

-هەڵگری ئەم ڤایرۆسە دەبێ بۆ دوو هەفتە لە خەڵك داببڕێن و بخرێنە کەرانتێنەوە.

-نەچوونە شوێنی قەڕەباڵغ، باشترین خۆپاراستنیش مانەوەیە لە ماڵەوە و دەرنەچوونە دەرەوەیە، تا کۆنتاکتەکان کەمتر ببنەوە.

بۆ ئاگاداریی هەموو هاووڵاتیان، باشترە بۆ ماوەی چەند هەفتەیەك، ئەگەر بکرێ، مانەوە لە ماڵەوە و دوورکەوتنەوە لە بازاڕ و کۆبوونەوە و بۆنەکان، قەدەغەکردنی سەرجەم ئەو چالاکییە وەرزشی و هونەرییانەی، خەڵکێکی زۆری تێدا ئامادە دەبێت. لە ئەوروپا زۆربەی ئەو چالاکییانە راگیراون، ئەم ڤایرۆسە بە بەتایبەتی مەترسیی لەسەر ئەو کەسانە هەیە کە نەخۆشی درێژخایەنیان هەیە، لەبەرئەوەی سیستمی بەرگریی ئەو نەخۆشانە لاوازن و توانای بەرگریکردنیان نییە.

دەبێ ئەوەش دووبارە بکەینەوە، کە پڕژەی کۆکین و پژمین و نزیکبوونەوەی زۆر لە یەکتر، راستەوخۆ ئەو نەخۆشییە دەگوازێتەوە، راگرتنی پاکوخاوێنی بەگشتی، رۆڵی سەرەکی دەبینێ، بەپێی رێکخراوی تەندروستی جیهانی لە ئێستادا نزیکەی ٢٥ جۆر لەو ڤاکسینانە هەن، بۆ تاقیکردنەوە و زانینی ئاستی کاریگەرییان، تا بتوانرێت وەکو ڤاکسینی چارەسەر بەکاربهێنرێت، بەڵام ئەم هەوڵانە کات و پشووی دەوێت، تا دەگەنە دەرئەنجامێکی تەندروست.

ئێستا وڵاتەکانی وەکو چین، ئیتاڵیا، ئێران، کۆریای باشوور، ئەم ڤایرۆسەی بە شێوەیەکی بەربڵاو تێدا تەنیووەتەوە، تەنانەت بڵاوبوونەوەی لە هەندێک وڵاتی ئەوروپایی وەکو ئەڵمانیا و فەڕەنسا زۆر بەخێرایی بووە، دەبێت بۆ ماوەی چەند هەفتەیەك تەواوی خوێندنگە و چالاکییەکان رابگێرێت و تێکەڵبوون کەم بکرێتەوە.

 ئایا بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی رۆڵی دەبێت یا نا؟

 وەڵامی ئەم پرسیارە هێشتا روون نییە و زاناکان لەگەڵ وڵامەکەیدا کۆك نین، هەموو جیهان سەرقاڵی تەشەنکردنی ئەم ڤایرۆسەیە، زۆر وڵات هۆشداریی پێشوەختی راگەیاندووە، بابەتێکە دەبێت جەخت لەسەر پەیڕەوکردنی رێنماییەکان بکرێتەوە و خۆپاراستن باشترین و تەنها رێگەیە، هەر تەندروست بن.

​​*هاوسەرۆکی رێکخراوی سەوزی ئەوروپی – کوردستانی

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*