سەرەکی » ئابووری » تەنگژەی ئابووریی و کاریگەریی لەسەر هەرێم

تەنگژەی ئابووریی و کاریگەریی لەسەر هەرێم

ئەكرەم ئەمین

ئایا تەنگەژە ئابوورییەكانی هەرێم هۆكارەكانی ناوخۆیین یان دەرەكی؟

لە سەدەی 20 و21 دا كۆمەڵێك پاشەكشەێ و تەنگەژەی ئابووری لە جیهاندا روویانداوە لەوانە:

1- تەنگەژەی گەورە 1929، كە بە رەشترین پاشەكشێی ئابووری دادەنرێت كە یەكەمجار لە ئەمریكا سەریهەڵدا دواتر تەشەنەیسەند بۆ وڵاتانی تر.

2- شۆكی نرخی نەوت 1973، ئەم كێشە ئابوورییەش كاتێك روویدا كە سعودیە و وڵاتانی بەشدار لە رێكخراوی ئۆپێك، بڕیاریاندا نەوت بە ئەمریكا و ئەو وڵاتانە نەفرۆشن كە پاڵپشتی ئیسرائیل دەكەن.

3- تەنگەژەی بازاڕەكانی روژهەڵاتی ناوەڕاست 1997، سەرتا لە وڵاتی تایلاند روویدا و دواجار گەیشتە وڵاتانی تر.

4- رەهنی خانووبەرە 2008، سەرەتا بەشكستهێنانی بانكێكی وەبەرهێنان سەریهەڵدا بەناوی لیمان برازەرز دواتر تەشەنەی سەند.

5- ئەزمەی ناوچەی یۆرۆ 2009، كە لەئەنجامی كێشەی داراییەوە سەریهەڵدا.

6- بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا 2020. دوای بڵاوبوونەوەی بەشێوەیەكی خێرا كە زۆربەی وڵاتان كەوتنە تەنگەژەی ئابووری و زیاتر لە 90 وڵات داوای هاوكارییان لە سندوقی نەختینەی نێودەوڵەتی كردووە.
ئەگەرچی هەرێمی كوردستان لەچاو ئەو تەنگەژەو كێشە ئابوورییانەوە هەرێمێكی تازەیە، بەڵام لە مێژووی دروستبوونیەوە تا ئێستا بێبەش نەبووە لە بەركەوتنی پریشكی تەنگەژە ناوخۆ و دەرەكییەكان..!
ئەگەر لە تەنگەژە ئابوورییە جیهانیەكان بكۆڵینەوە، ئەوا زۆربەیان بەهۆی سیستمی بانكی و قەرزدان و نرخی سودو جەنگی جیهانی روویان داوە. بەڵام لە كوردستان نە سیستمێكی بانكی مۆدێرن و پێشكەوتوو هەیە، نە بەستراوەیەكی بەهێزی ئابووریشە بە جیهانەوە. لەگەڵ ئەوەشدا بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی كۆرۆنا كاریگەری خراپی لەسەر ئابووری جیهان دانا، بەڵام پێش دەركەوتنی كاریگەرییە سلبییەكانی ئەو ڤایرۆسە، ئەوا هەر لەهەفتەی یەكەمی خۆپارێزی لە هەرێمی كوردستان، حكومەتی هەرێم باری ئابووری خراپ بوو، ئەمەش دەرخەری ئەوەیە كە پێش دەركەوتنی كاریگەری كۆرۆنا ئەوا هەرێم لە لێواری کێشەی ئابووری بوو.

بۆچی ئابووری هەرێم وایە؟ بودجەی گشتی:
هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1992 ەوە كە حكومەتی دامەزراندووە هێچ ساڵێك بەشێوەیەكی تەواو و لەسەر بنەمای خەرجی و داهات بودجەی گشتیی هەرێمی دانەڕشتووەو بە شەفافی لە پەرلەمان بخرێتەڕوو و گفتوگۆی لەسەربكرێت، ئەمەش وادەكات كە نەزانیت لەكۆتایی ساڵدا باڵانسی خەرجی و داهاتی گشتی بەچی لایەكدا دەكەوێت.

ئەم نەبوونی بەرنامە و سیاسەتە داراییەی هەرێم وایكردووە كە هەرێم ئیش لەسەر سیاسەتی رۆژ بكات، واتە رۆژانە ئەوە داهاتەی دەستی كەوتووە كۆی كردۆتەوە بۆ مانگێك و دواتر مووچەی لێداوە و هەندێك پڕۆژەی بچوكی لێكردووە. (لەگەڵ ئەوەی قسەو باسی زۆر هەیە لەسەر دەستكەوتەكان و بەهەدەردان و گەندەڵی).

– بەڕێوەبردن و حكومەتداریی:
هەر لە سەرتای دروستبوونی حكومەتی هەرێم، نەتوانراوە سەرچاوەی داهاتەكان بەشێوەیەكی گشتی بخرێتە ژێر دەسەڵاتی حكومەتەوە، بۆیە ژمارەیەك سەرچاوەی داهات كەوتوونەتە ژێر هەژموونی حزبییەوە، بەمەش داهاتی حكومەت نەزانراوە چەندە، زۆربەی كات كەمی كردووەو لە بەرامبەردا خەرجی زیادیكردووە.
نەبوونی سیاسەتێكی دارایی بەهێز و حكومەتداری و بەڕێوەبردنێكی زانستی و تۆكمە، وایكردووە كە هەمیشە هەرێم لاواز بێت، نەك لە بەرامبەر كێشە ئابوورییە گەورەكانی دنیا، بەڵكو لە بچوكترین كێشەدا توشی تەنگەژە بووە.

ئێستا بەهۆی كۆمەڵێك هۆكارەوە نرخی نەوت بە رێژەیەكی زۆر دابەزیووەو كاریگەی سلبی تەواوی لەسەر وڵاتانی وەربەرهێنەرانی نەوت داناوە، بەڵام ئەگەر بوترێت هەر ئەو دابەزینی نرخەی نەوتەیە وای لەهەرێمش كردووە كە توشی كێشەی دارایی و ئابووری ببێت… بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە، لە كاتێكدا كە هەرێم لەساڵی 2007ەوە دەستی بە دەرهێنانی نەوتی دەركردو دەیفرۆشت نرخی نەوت لە جیهاندا لەسەروو 70 بۆ 80 دۆلار بوو ساڵانی 2011 و 2012 زیاتر لە 100 دۆلار بووە كەچی پاشەكەوتی نەختینەی پارەمان نییە.

print

 159 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*