سەرەکی » وتار » سه‌رتیپ جه‌وهه‌ر‌ » ئه‌و گازه‌ی‌ مه‌زنده‌ ده‌كرێت له‌ رۆژهه‌ڵاتی فوراتدا هه‌بێت، سوریا ده‌كاته‌ 3 یه‌م وڵات له‌سه‌ر ئاستی جیهان

ئه‌و گازه‌ی‌ مه‌زنده‌ ده‌كرێت له‌ رۆژهه‌ڵاتی فوراتدا هه‌بێت، سوریا ده‌كاته‌ 3 یه‌م وڵات له‌سه‌ر ئاستی جیهان

خاكی ره‌ش
نزیكه‌ی‌ له ‌%90ی نه‌وتی سوریا ده‌كه‌وێته‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات

به‌شی – 14

یه‌كێك له‌وانه‌ی‌ له‌پرسی نه‌وت نزیك بوو له‌ رۆژئاوای كوردستان بینیم. پیاوێكی شاره‌زا و ئاگاداربوو، حه‌زی نه‌ده‌كرد خه‌ڵك بزانێت ئێمه‌ یه‌كترمان بینیوه‌ قسه‌ی‌ بۆمن كردووه‌.
هه‌ركه‌ پێده‌نێیته‌ ناو خاكی رۆژئاوای كوردستان له‌ سێمالكاوه‌، دیمه‌نی هاتوچۆی تانكه‌ری‌ نه‌وت و ئامێره‌كانی ده‌رهێنانی نه‌وت له‌سه‌ر سنوره‌وه‌ ده‌بینی تا ده‌گاته‌ رۆژئاوای رمێلان. بێگومان نه‌وت ته‌نها له‌ رمێلان نییه‌، به‌ڵكو له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كی جیاواز هه‌یه‌. ئیداره‌ی‌ رۆژئاوای كوردستان به‌توانای ساكار و ته‌كنیكی كۆن به‌شێك له‌و نه‌وته‌ ده‌رده‌هێنێت، به‌شێكی ده‌فرۆشێت و به‌شه‌كه‌ی‌ دیكه‌شی بۆ مه‌به‌ستی جیاواز به‌كاردێت، بۆنمونه‌ به‌كارهێنانی بۆ كارگه‌ی‌ قیر و به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با و هاوكات به‌شێكیشی ده‌پاڵێون ده‌یكه‌ن به‌سوته‌مه‌نی جیاواز.
به‌پێی‌ ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ و زانیارییانه‌ی‌ به‌رده‌ستن، به‌تایبه‌ت دوایین زانیاریی كه‌ له‌لایه‌ن ماڵپه‌ڕی (ئۆیڵ پرایس) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ و تایبه‌تمه‌ند وزه‌و به‌ نه‌وت باره‌گای له‌ بریتانیایه‌، ده‌ڵێت یه‌ده‌گی نه‌وتی سوریا به‌ دوو ملیار و 500 ملیۆن به‌رمیل مه‌زنده‌ ده‌كرێت، له‌و بڕه‌ لانیكه‌م له‌ %75 ده‌كه‌وێته‌ سنوری شاری دێره‌ زۆر! واته‌ لانیكه‌م كۆی نه‌وتی سوریا له‌سه‌روو له‌ %90 ئه‌و بڕه‌ نه‌وته‌ی‌ دۆزراوه‌ته‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ سنوری رۆژهه‌ڵاتی فورات.
ئه‌و ناوچانه‌ی‌ كه‌ نه‌وتی لێیه‌ له‌سنوری‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات به‌شاره‌ كوردستانییه‌كانیشه‌وه‌، بریتین له‌ كێڵگه‌كانی ته‌نه‌ك و عومه‌ر له‌ دێره‌زۆر، ژماره‌یه‌ك كێلگه‌ و بیری جیاواز له‌ رمێلان، له‌سنوری‌ شاری‌ حه‌سه‌كه‌، چه‌ند بیرێكیش له‌سنوری پارێزگای‌ ره‌ققه‌ هه‌یه‌. به‌شێوه‌یه‌كی گشتیی ئه‌و نه‌وته‌ی‌ له‌سوریا هه‌یه‌ ده‌گاته‌ له‌ %0.16 بۆ %0.18 رێژه‌ی‌ یه‌ده‌گی نه‌وت له‌جیهان. ئه‌وه‌ی‌ ده‌مێنێته‌وه‌ باسی بكه‌ین و بزانین چه‌ند له‌و نه‌وته‌ ده‌رده‌هێنرێت و سودی لێده‌بینرێت.
تائێستا ئه‌و ژمارانه‌ی‌ به‌رده‌ستن سه‌باره‌ی‌ به‌ده‌رهێنانی نه‌وت چ له‌سه‌رده‌می بوونی ئیداره‌ی‌ رژێمی سوریا له‌و ناوچانه‌ و چ ئێستا به‌ته‌واوی روون نییه‌. به‌پێی‌ ئه‌و ژمارانه‌ی‌ به‌رده‌ستن پێش رووداوه‌كانی 2011 رێژه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌سوریا له‌رۆژێكدا گه‌یشتۆته‌ 400 هه‌زار به‌رمیل له‌رۆژێكدا. له‌و رێژه‌یه‌ 250 هه‌زار بۆ پێویستی ناوخۆ به‌كارهێنراوه‌ و ئه‌وی دیكه‌ی‌ فرۆشراوه‌. هه‌ندێ‌ سه‌رچاوه‌ دوپاتی ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌و رێژه‌یه‌ زۆر زیاتر به‌رهه‌مهاتووه‌ و به‌رهه‌مهێنان گه‌یشتۆته‌ سه‌ر و یه‌ك ملیۆن به‌رمیل له‌رۆژێكدا، به‌ڵام رژێم به‌جیا فرۆشتویه‌تی و ته‌نها 400 هه‌زار به‌رمیلی له‌داهات كردووه‌ و راگه‌یاندووه‌، ئه‌وی دیكه‌ بۆ مه‌به‌ستی تایبه‌تی حزبی به‌عسی عه‌ره‌بی له‌ سوریا فرۆشراوه‌.
سه‌باره‌ت به‌رێژه‌ی‌ به‌رهه‌می نه‌وت له‌رۆژهه‌ڵاتی فورات، له‌ئێستادا رێژه‌ی‌ به‌رهه‌م یان ژماره‌یه‌كی ره‌سمیی به‌رده‌ست نییه‌. میدیاكانی سوریا و جیهان ژماره‌ی‌ جیاواز له‌وباره‌یه‌وه‌ بڵاوده‌كه‌نه‌وه‌، به‌ڵام وردوو پشتڕاستكراوه‌ و ره‌سمیی نییه‌.
به‌پێی‌ هه‌ندێ سه‌رچاوه‌ ئه‌و رێژه‌یه‌ی‌ ئێستا به‌رهه‌مده‌هێنرێت 100 به‌رمیل زیاتره‌، پێگه‌ی‌ (ئۆیڵ پڕایس) له‌راپۆرتیكی كۆتایی ساڵی 2019 ده‌ڵێت رۆژانه‌ ده‌یان هه‌زار به‌رمیل له‌ كێلگه‌ جیاوازه‌كانی نه‌وت له‌رۆژهه‌ڵاتی فورات له‌لایه‌ن رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر ده‌رده‌هێنرێت.
ئه‌و نه‌وته‌ی‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات یان رۆژئاوای كوردستان ده‌رده‌هێنرێت رێژه‌ی‌ هه‌ره‌ گه‌وره‌ی‌ له‌ناوچه‌كانی دێره‌زۆر به‌رهه‌مده‌هێنرێت، ئه‌وی دیكه‌ له‌ رمێلان سه‌دان بیری نه‌وتی لێیه‌، له‌گه‌ڵ حه‌سه‌كه‌ و چه‌ند شوێنێكی دیكه‌ به‌رهه‌مده‌هێنرێت. ئه‌و قه‌باره‌یه‌ی‌ به‌رهه‌مده‌هێنرێت زۆر نییه‌ به‌راورد به‌بوونی رێژه‌ی‌ یه‌ده‌گی نه‌وت له‌ سوریا، به‌ڵام توانای به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌لایه‌ن رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر سنورداره‌ و له‌ئێستادا توانای به‌ره‌وپێشبردنی نه‌وتیان نییه‌.
سه‌رباری‌ كه‌می به‌رهه‌م له‌ئێستادا، به‌ڵام به‌پێی‌ لێدوانی شاره‌زایه‌ك بۆ پێگه‌ی‌ تایبه‌تمه‌ند (گلۆباڵ دیفیلوبمێنت GDC) رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر ده‌توانێت ئه‌و رێژه‌یه‌ په‌ره‌پێبدات بۆ 400 هه‌زار به‌رمیل له‌رۆژێكدا! ئه‌مه‌ش به‌ڵگه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ژمارانه‌ی‌ پێشتر له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی نه‌وتی سوریا بڵاوكراونه‌ته‌وه‌ راست نین.
سه‌باره‌ت به‌و نه‌وته‌ی‌ به‌رهه‌مده‌هێنرێت، به‌پێی‌ زانیاریی پشتڕاستكراوه‌ له‌چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ ئه‌وكاته‌ ده‌ستمكه‌وت، به‌شێكی بۆ ناوخۆ له‌رۆژئاوای كوردستان به‌كارده‌هێنرێت و ئه‌ویدیكه‌ له‌ڕێگه‌ی‌ جیاوازه‌وه‌ ده‌فرۆشرێت. له‌وانه‌یه‌ به‌شی هه‌ره‌ گه‌وره‌ی‌ بفرۆشرێته‌ رژێمی سوریا، به‌شێكیشی بفرۆشرێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌ك له‌ پارتی دیموكراتی كوردستان له‌باشوری كوردسان، به‌شێكی كه‌میشی له‌ڕێگه‌ی‌ جیاوازه‌وه‌ ده‌فرۆشرا به‌و گروپه‌ چه‌كدارانه‌ی‌ كه‌ ناویان له‌خۆناوه‌ ئۆپۆزسیۆن له‌سوریا و له‌ده‌وروبه‌ری‌ شاری‌ حه‌له‌ب بوونیان هه‌بوو.
سه‌رچاوه‌كه‌ رونیكرده‌وه‌ له‌ رۆژئاوای كوردستان كه‌سێك به‌ناوی (عه‌لی شێر) سه‌روكاری‌ فرۆشتنی نه‌وت له‌رۆژهه‌ڵاتی فورات یان له‌لای رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر ده‌كات و ئه‌و پیاوه‌ نه‌وت ده‌فرۆشێته‌ لایه‌نه‌ جیاوازه‌كان. هه‌روه‌ك ئه‌وبه‌شه‌ زۆره‌ی‌ نه‌وت كه‌ ره‌وانه‌ی‌ ناوچه‌كانی رژێمی سوریا ده‌كرێت له‌ڕێی تانكه‌ره‌وه‌یه‌ و رۆژانه‌ ده‌گوێزنه‌وه‌. ئه‌و نه‌وته‌ له‌لایه‌ن بازرگانێكی نزیك رژێمی سوریا كه‌ له‌ دیمه‌شق داده‌نیشێت به‌ناوی (به‌ڕا قاترچی) ده‌كڕدرێته‌وه‌ و گرێبه‌ستی بۆكراوه‌ و ته‌نها ده‌فرۆشرێته‌ ئه‌و بازرگانه‌.
دیارنییه‌ ئه‌و نه‌وته‌ به‌چه‌ند ده‌فرۆشرێت و مانگانه‌ رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر چه‌ندی ده‌ستده‌كه‌وێت، به‌ڵام به‌پێی‌ سه‌رچاوه‌كان ئه‌وكاته‌ كه‌ نه‌وت له‌سه‌روو 60 دۆلار بوو له‌بازاڕی جیهانیی، مانگانه‌ به‌ڕا قاترچی له‌نێوان 50 بۆ 60 ملیۆن دۆلار نه‌وتی له‌رۆژئاوای كوردستان ده‌كڕیه‌وه‌.
سه‌باره‌ت به‌و نه‌وته‌ی‌ به‌قاچاخ ره‌وانه‌ی‌ باشوری كوردستانیش ده‌كرێت، به‌پێی‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ناڕه‌سمیی كه‌ ئه‌وكاته‌ ئاشكرایكرد و رونیكرده‌وه‌ كه‌ مانگانه‌ بایی سه‌روو 10 ملیۆن دۆلارێك ده‌فرۆشرێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌پارتی دیموكراتی كوردستان و به‌رمیلی به‌ 30 دۆلارێك ده‌یكڕێته‌وه‌. له‌وباره‌یه‌وه‌ ناوی چه‌ند لێپرسراوێك ده‌هێنرێت، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ زانیارییه‌كان ره‌سمیی نین بۆیه‌ ئاماژه‌پێكردنیان زه‌حمه‌ته‌.
به‌پێی‌ راپۆرتی‌ پێگه‌ی‌ ئۆیڵ پرایس-یش كه‌ له‌كۆتایی 2019 بڵاوكراوه‌ته‌وه‌ مانگانه‌ هێزه‌كانی سوریای‌ دیموكرات بایی 10 ملیۆن دۆلار نه‌وت ده‌فرۆشن و هه‌ر به‌رمیلێكیش به‌ 30 دۆلار.
له‌باره‌ی‌ بڕی ئه‌و نه‌وته‌ی‌ ده‌فرۆشرێته‌ سوپای ئازاد، زانیارییه‌كی ئه‌وتۆ به‌رده‌ست نییه‌ ته‌نها ئه‌وه‌ نه‌بێت به‌پێی‌ سه‌رچاوه‌كه‌ ئه‌و نه‌وته‌ بۆیه‌ ده‌فرۆشرا ئه‌و هێزانه‌، تاوه‌كو له‌هه‌ندێ ناوچه‌ په‌لاماری‌ هێزه‌ كوردییه‌كان نه‌ده‌ن به‌تایبه‌ت له‌نزیك حه‌له‌ب.
عه‌لی شێر پیاوێكی ناسراوه‌ له‌رۆژئاوای كوردستان، وه‌ك ئاشتی هه‌ورامیی باشوری كوردستان ئاگاداری ورده‌كاری نه‌وتی رۆژهه‌ڵاتی فوراته‌. به‌پێی‌ سه‌رچاوه‌كان ماڵێكی له‌ ناوچه‌ی‌ جه‌ره‌مانه‌ی‌ دیمه‌شقه‌ و ئێستا بووه‌ به‌ده‌وڵه‌مه‌ندێكی گه‌وره‌. سه‌رچاوه‌یه‌ك له‌دیمه‌شق پێی وتم له‌ئاهه‌نگێكی تایبه‌ت كاتژمێره‌كه‌ی‌ ده‌ستی پێشانداوه‌ كه‌ به‌ 150 هه‌زار دۆلار كڕیویه‌تی.
وه‌ك باشوری كوردستان پرسی نه‌وت له‌رۆژئاوای كوردستان ته‌مومژێكی زۆری له‌سه‌ره‌، دیار نییه‌ چه‌ند به‌رهه‌مده‌هێنرێت و چۆن ده‌فرۆشرێت و پاره‌كه‌یشی چی به‌سه‌ردێت. ئه‌وه‌ی‌ روونه‌ داهاته‌كه‌ی‌ بۆ رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ره‌ كه‌ له‌ژێر هه‌ژموونی پارتی یه‌كێتی دیموكرات (په‌یه‌ده‌)یه‌.
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ رۆژئاوای كوردستان له‌ژێر بارودۆخێكی ناله‌باری ئابوریی و شه‌ڕدایه‌، به‌ڵام خه‌ڵك هه‌یه‌ گله‌یی ده‌كات له‌وه‌ی‌ مانگانه‌ پاره‌یه‌كی زۆری نه‌وت دێته‌ ده‌ست كه‌چی ئاوه‌دانییه‌كی ئه‌وتۆ به‌ رۆژئاوای كوردستانه‌وه‌ دیار نییه‌.
له‌رۆژئاوای كوردستان یان به‌ری‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات ته‌نها نه‌وت نییه‌، به‌ڵكو سامانێكی سروشتی زۆر گرنگتر و به‌ڕێژه‌ و قه‌باره‌یه‌كی زۆر گه‌وره‌تر هه‌یه‌ ئه‌ویش گازی سروشتییه‌.
له‌باره‌ی‌ بوونی گازه‌وه‌، هێشتا روون نییه‌ قه‌باره‌كه‌ چه‌نده‌، مه‌زنده‌ ده‌كرێت یه‌ده‌گی گاز بگاته‌ 250 ملیار مه‌تر سێجا. ده‌سته‌ی‌ جیۆلۆجی ئه‌مریكا به‌ 700 ملیار مه‌تر سێجا مه‌زنده‌ی‌ ده‌كات، به‌ڵام به‌ پێی دوایین لێكۆڵینه‌وه‌ و پێشبینی ناوه‌ندی فێرێڵ بۆ توێژینه‌وه‌ له‌به‌رلینی پایته‌ختی ئه‌ڵمانیا رێژه‌ی‌ گازی سروشتی سوریا ده‌گاته‌ 28 تریلیۆن مه‌تر سێجا، زۆربه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌ رۆژهه‌ڵاتی دێره‌زۆر و ته‌ریب له‌گه‌ڵ سنوری عیراق، هه‌روه‌ك رێژه‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی‌ نه‌وت له‌دیوی عیراق دۆزراوه‌ته‌وه‌ و ده‌كه‌وێته‌ ناوچه‌ سوننه‌ نشینه‌كان. ئه‌گه‌ر ئه‌و توێژینه‌وه‌ی‌ ناوه‌ندی فێرێڵ وه‌كوخۆی ده‌ربچێت ئه‌وا سوریا بازێكی گه‌وره‌ ده‌دات له‌پرسی وزه‌و ده‌بێته‌ وڵاتی سێیه‌م له‌سه‌ر ئاستی جیهان.
هێشتا روون نییه‌ به‌ته‌واوی ئه‌و گازه‌ی‌ ده‌كه‌وێته‌ سنوری قه‌ڵه‌مڕه‌وی رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر چه‌نده‌، به‌ڵام ململانێی‌ نێوده‌وڵه‌تی به‌تایبه‌ت له‌نێوان ئه‌مریكا و روسیا و پێداگری توركیا بۆ شه‌ریك بوون له‌سامانی سروشتی ناوچه‌، ئاماژه‌ن بۆ بوونی قه‌باره‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی‌ گازی سروشتی له‌ناوچه‌كه‌. پێشبینی ده‌كرێت له‌چه‌ند ساڵی داهاتوو ئه‌گه‌ر ناوچه‌كه‌ به‌ره‌و ئارامیی بڕوات، ده‌یان كۆمپانیای‌ گه‌وره‌ی جیهانیی رووبكه‌نه‌ رۆژئاوای كوردستان بۆ ده‌رهێنانی گازی سروشتیی.
له‌ 2011 رۆژانه‌ نزیكه‌ی‌ 30 ملیۆن مه‌تر سێجا گاز له‌سوریا به‌رهه‌مده‌هێنرا، ئێستا روون نییه‌ چه‌ندن، به‌ڵام نزیكه‌ی‌ له‌ %50 به‌رهه‌می گازی سروشتیی ئێستا ده‌كه‌وێته‌ سنوری‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات به‌تایبه‌ت له‌ناوچه‌كانی حه‌سه‌كه‌ و درێره‌زۆر به‌رهه‌مده‌هێنرێت و بۆ پێویستی ناوخۆ به‌كارده‌هێنرێت.
له‌ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵی دوایی، ژماره‌یه‌ك لێكۆڵینه‌وه‌ی‌ ئابوریی نوێ هه‌ن كه‌ باس له‌دروستبوونی ململانێیه‌كی توندی نوێی‌ نێوان وڵاتانی زلهێز ده‌كه‌ن له‌سه‌ر گازی سروشتیی له‌عیراق و سوریا. ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌ندی به‌سوریاوه‌ هه‌یه‌ توركیا زۆر لێی‌ نیگه‌رانه‌ و ترسێكی زۆری هه‌یه‌ كه‌ ببێته‌هۆی زیاتر گه‌شه‌كردنی رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر و به‌هۆی ئه‌و سامانه‌ سروشتییه‌وه‌ ئه‌مریكا گرنگی زیاتر به‌ناوچه‌كه‌ بدات و ببێته‌هۆی بووژانه‌وه‌و به‌هێزكردنی ئابوری رێڤه‌به‌ری‌ خۆسه‌ر له‌ رۆژهه‌ڵاتی فورات كه‌ توركیا قه‌ڵه‌مڕه‌وی كورد هه‌ژماری‌ ده‌كات و پێی وایه‌ كاریگه‌ری‌ له‌سه‌ر بوون و گه‌شه‌ی‌ كورد له‌باكوری كوردستان ده‌بێت.
له‌عیراقیش پێشبینی ده‌كرێت قه‌باره‌یه‌كی ئێجگار گه‌وره‌ی‌ گاز له‌سنوری‌ پارێزگای‌ ئه‌نبار و باشوری موسڵ له‌ناوچه‌ی‌ سوننه‌ نشینه‌كان هه‌بێت كه‌ زۆرینه‌ی‌ سوننه‌ن، هه‌روه‌ك رێژه‌یه‌كی ئێجگار زۆری گازی سروشتی له‌ناوچه‌كانی هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌ت گه‌رمیان هه‌بێت كه‌ ئێستا چه‌ند كۆمپانیایه‌ك كاری‌ لێده‌كه‌ن.
له‌و چه‌ند چه‌ند ساڵه‌ی‌ دوایی، له‌میدیاكان باس له‌پلانێكی گشتگیر ده‌كرا له‌رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بۆ گوێزانه‌وه‌ی‌ گازی سروشتی كوردستان بۆ هێڵی نابۆكۆ له‌ده‌ریای‌ قه‌زوین له‌وێوه‌ بۆ ئه‌وروپا كه‌ درێژیه‌كه‌ی‌ 330 كیلۆمه‌تره‌.

print

 583 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*