سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » تاكه‌ی هه‌رێمه‌كه‌مان له‌ قه‌یراندا ده‌مێنێته‌وهa‌؟

تاكه‌ی هه‌رێمه‌كه‌مان له‌ قه‌یراندا ده‌مێنێته‌وهa‌؟

هه‌ر كارێك یان كاره‌سات و قه‌یرانێك جا سروشتی بێت یان مرۆڤكرد، جه‌نگه‌كان و ئاشتییه‌كان، هه‌موویان خاڵی ده‌ستپێك و كۆتاییان هه‌یه‌، ئه‌گه‌رچی درێژه‌ش بكێشن، چونكه‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌ڵسه‌نگاندنی گۆڕانكاریی و پێشهاته‌كان و به‌ په‌ندوه‌رگرتن له‌ رووداوه‌كان و كاریگه‌رییه‌ خراپه‌كانیان، لایه‌نی په‌یوه‌ندیدار و ده‌ستڕۆیشتوو و بڕیار به‌ده‌سته‌كان له‌ حكومه‌تدا بێت یان له‌ ده‌ره‌وه‌ی حكومه‌تدا، له‌ هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌چاره‌ی گونجاودان بۆ ده‌ربازبوون له‌و قه‌یران و ئاریشانه‌ی كه‌ تێیكه‌وتوون، جا قه‌یرانه‌كان سیاسی بن یاخود ئابووریی و بازرگانی، یانیش ئه‌منی و جه‌نگ و یان ته‌ندروستی و بڵاوبوونه‌وه‌ی نه‌خۆشی بێت، یاخود هه‌ڵاوسانی دارایی و كورتهێنان له‌ بودجه‌ و بێكاریی و هه‌ژاریی و برسێتی و ..هتد بن، بۆیه‌ ناكرێت و كارێكی لۆژیكیش نییه‌ كه‌ تاسه‌ر بۆ مه‌ودای دوورودرێژ هیچ قه‌یرانێك به‌رده‌وام بێت، چونكه‌ له‌لایه‌ك سروشتی گۆڕانكارییه‌كانی ده‌وروبه‌ر و جیهان به‌تایبه‌تی له‌م سه‌رده‌مه‌دا هێنده‌ خێرا و كتوپڕن و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ سروشتی مرۆڤه‌كانیش هیچ كات قایل نابن به‌ ده‌سته‌وسانی و لاوازیی و نه‌بوونی په‌رچه‌كردارێك بۆ خۆده‌ربازكردن و رزگاركردن له‌و دۆخه‌ خراپه‌ی كه‌ تیایدان، هه‌ربۆیه‌شه‌ هه‌موو قه‌یرانه‌كان سه‌ره‌تا و كۆتاییان هه‌یه‌ چه‌نده‌ كاریگه‌ر و كه‌مه‌رشكێنیش بن.

قەیرانەکە لە وڵاتان چۆن چارەسەر کرا؟

به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م هه‌رێمی كوردستانه‌دا ده‌بینرێت، بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ نه‌ك قه‌یرانێك، به‌ڵكو ده‌یان قه‌یران به‌رۆكی گرتووه‌، كه‌چی ده‌سه‌ڵاتدارانیش بێخه‌م و بێده‌نگ و چه‌قبه‌ستوو له‌ جێگه‌ی خۆیاندا پڕكێشی ناكه‌ن بۆ چاره‌سه‌ركردنیان. ئه‌وه‌تا قه‌یرانی دارایی له‌ ساڵی 2014ه‌وه‌ به‌رۆكی به‌م هه‌رێمه‌ گرتووه‌ كه‌ توندترین بووه‌ له‌سه‌ر ئاستی ناوچه‌كه‌ و ته‌نانه‌ت جیهانیش، زۆرێك له‌ وڵاتان قه‌یرانه‌كه‌یان تێپه‌ڕكردووه‌ و ئێستا كه‌وتوونه‌ته‌ خۆ بۆ پلاندانان بۆ هه‌ستانه‌وه‌ و گه‌شه‌پێدان و ئه‌وه‌ی ده‌كرێت بۆ سڕینه‌وه‌ی شوێنه‌واره‌ خراپه‌كانی قه‌یرانه‌كه‌. به‌ڵام له‌ هه‌رێمی كوردستاندا نه‌ حكومه‌ت و نه‌ ده‌سه‌ڵات نه‌ ئۆپۆزسیۆن و نه‌ جه‌ماوه‌ر و نه‌ رێكخراوه‌ مه‌ده‌نی و دیموكراسییه‌كان كۆده‌نگییه‌كی نیشتمانییان نییه‌ و سازانێكی خه‌مخۆرانه‌یان لێ به‌دی ناكرێت بۆ هه‌وڵدان به‌مه‌به‌ستی ده‌ربازبوون له‌م قه‌یرانه‌ و هه‌مووان دوور له‌یه‌كتر و ته‌نانه‌ت دڕدۆنگ و نه‌یار به‌یه‌كتر و هه‌ریه‌كه‌یان له‌ دۆڵێكدا دۆش داماوه‌ و نه‌ توانای بزاوتی هه‌یه‌ و نه‌ توانای به‌یه‌كگه‌یشتنی ده‌نگه‌ جیاوازه‌كانیشیان هه‌یه‌، هه‌ربۆیه‌ ئه‌م قه‌یرانه‌ی له‌م هه‌رێمه‌دایه‌ بێوێنه‌یه‌ و به‌ خراپترین شێوه‌ كاریگه‌ریی خستۆته‌ سه‌ر ته‌واوی تاك و كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان و برسێتی و هه‌ژاریی و نه‌خوێنده‌واری و سه‌ره‌ڕای ئه‌مانه‌ش په‌تای كۆرۆناشی هاتۆته‌ سه‌ر، بۆیه‌ كه‌مته‌رخه‌می و بێباكی یان بێده‌سه‌ڵاتی و نه‌توانین له‌ دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌چاره‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانه‌وه‌ هێنده‌ی تر قه‌یرانه‌كانی قووڵ و كاریگه‌رتر كردووه‌.

تائێستاش ئاسۆیه‌كی روون نییه‌ بۆئه‌وه‌ی ئومێدێك ئه‌گه‌ر بچووكیش بێت به‌ ئاینده‌یه‌كی نزیك.

ئێستا له‌ زۆرێك له‌ كۆمه‌ڵگه‌ و وڵاته‌كاندا به‌ زلهێز و پێشكه‌وتووه‌كانیشه‌وه‌ به‌ده‌ست ده‌یان قه‌یرانی سروشتیی و دروستكراوه‌وه‌ ده‌ناڵێنن له‌چوارچێوه‌ی ململانی ناڕه‌واكانیان له‌سه‌ر هه‌ژموون و به‌رژه‌وه‌ندیی و هه‌ژموونی هێزه‌كانیان له‌ جیهاندا، به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا چونكه‌ خاوه‌نی حكومه‌ت و دامه‌زراوه‌ی زانستی و ته‌كنۆلۆژیا و بیركردنه‌وه‌ و پلانن، بۆئه‌وه‌ش تا بتوانن هه‌وڵی سووككردنی شوێنه‌واره‌كانی قه‌یرانه‌كان ده‌ده‌ن.

سەیرکردن لە دوورەوە چارەسەر نییە

هه‌ربۆیه‌ پێویسته‌ حكومه‌تی هه‌رێم و له‌گه‌ڵیشیدا سه‌ركرده‌ و حزبه‌ سیاسییه‌كانیش هه‌مووان پێكه‌وه‌ ده‌ست بده‌نه‌ ده‌ستی یه‌كتریی بۆ كۆتاییهێنان به‌م قه‌یران و كێشه‌ و ئاریشانه‌ كه‌ خه‌ریكه‌ بڕستی ژیان له‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان ده‌بڕێت و ناكرێت میلله‌ته‌كه‌مان بۆ قه‌ده‌ری نادیاری خۆی به‌جێ بهێڵرێت. ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی پرۆسه‌یه‌كی گشتگیر و به‌رده‌وامی چاكسازییه‌وه‌ ده‌بێت له‌هه‌موو بواره‌كانی حوكمڕانیدا هه‌ر له‌ یاسادانان و دادوه‌ریی و جێبه‌جێكردندا، ئه‌مه‌ش به‌ به‌سه‌رداچوونه‌وه‌ و نه‌هێشتنی هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕییه‌كان و به‌هه‌ده‌ردانی سه‌روه‌ت و سامان و نه‌هێشتنی گه‌نده‌ڵی كه‌ بۆته‌ مخۆركه‌ی هه‌یكه‌لی رێكخستنی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ و دواتریش دابینكردنی یه‌كسانیی و عه‌داله‌تی كۆمه‌ڵایه‌تی و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ تۆخكردنه‌وه‌ی حزبایه‌تی و هاندانی هه‌مووان به‌ تاك و كۆمه‌ڵگه‌ و گروپه‌كانه‌وه‌ بۆ خۆ به‌خاوه‌ن زانینی ئه‌م وڵاته‌، نه‌ك وه‌ك بێگانه‌یه‌ك له‌ دووره‌وه‌ سه‌یر بكه‌ن و ته‌نها بۆ حكومه‌تی به‌جێ بهێڵن.

لە ئەگەری درێژەکێشانی دۆخەکەدا

جا پڕۆسه‌ی چاكسازیش وه‌ك ده‌ڵێن پیاوی به‌هێز و كارامه‌ و بێباكی ده‌وێت كه‌ خۆی به‌شدار نه‌بێت له‌ گه‌نده‌ڵی و به‌هه‌ده‌ردانی سه‌روه‌ت و سامانی وڵاتدا، چونكه‌ چاكسازیی به‌ كه‌سانی گه‌نده‌ڵكار و بێمتمانه‌ به‌خۆ ناكرێت و سه‌رناگرێت. چونكه‌ پڕۆسه‌كه‌ گرنگ و كاریگه‌ره‌ و دوو ده‌می تیژی هه‌یه‌ كه‌ له‌كاتی سه‌رنه‌وكه‌وتنیدا به‌ دژ و به‌زیانی گه‌وره‌تر ده‌شكێته‌وه‌، جا هیچ وڵات و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك له‌سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتێكی گه‌نده‌ڵه‌وه‌ نه‌ پێشده‌كه‌وێت و نه‌ خۆشگوزه‌ران ده‌بێت. بۆیه‌ ده‌بێت هه‌رچی زووه‌ حكومه‌ت هه‌وڵی دۆزینه‌وه‌ی رێگه‌چاره‌ی عه‌قڵانی بدات و كۆتایی به‌م هه‌موو قه‌یرانانه‌ بهێنێت و له‌ پێش هه‌موواشیانه‌وه‌ قه‌یرانی دارایی و بودجه‌ و مووچه‌ی مووچه‌خۆران و به‌رنامه‌ و پلان دابڕێژێت بۆ چاكسازیی له‌هه‌موو سێكته‌ره‌كانی نه‌وت و كشتوكاڵ و پیشه‌سازیی و ته‌ندروستی و ئه‌منی و په‌روه‌رده‌ و خوێندنی باڵا و ئه‌وانی تریش.

زیاتر درێژه‌كێشانی ئه‌م قه‌یرانانه‌ بوون و به‌رده‌وامی ئه‌م قه‌واره‌یه‌ی هه‌رێمه‌كه‌مان ده‌خاته‌ به‌ر مه‌ترسیی و له‌ناوچوون و بچووكبوونه‌وه‌وه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش خه‌ونی دوژمنانه‌و بۆ ئه‌وانه‌ش كه‌ ده‌بنه‌ هۆكار، شه‌رمه‌زاریی ده‌بێت له‌به‌رده‌م خوا و خه‌ڵك و مێژووشدا.

 425 جار بینراوە