سەرەکی » ئاراستە » سەنتەری توێژینەوەی رەند لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا:روسیا و چین کاریگه‌ریی خۆیان له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا په‌ره‌پێده‌ده‌ن

سەنتەری توێژینەوەی رەند لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا:روسیا و چین کاریگه‌ریی خۆیان له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا په‌ره‌پێده‌ده‌ن

عه‌لی واینی و کۆلین کلارک

لە ئینگلیزییەوە: سیامەند موهتەدی

هه‌واڵه‌کانی ئه‌م دواییانه‌ باس له‌ نزیک بوونه‌وه‌ی ئێران و چین بۆ پێکهێنانی شەراکەتێک له‌ بواری ئابووری و ته‌ناهی ده‌که‌ن. ئه‌م شەراکەته‌ بۆ یه‌که‌مین جار له‌لایه‌ن «بیجینگ»ـه‌وه‌ له‌ ساڵی 2016دا ئاراسته‌ کرا و نیگه‌رانییه‌کی له‌نێوان چاودێرانی ئه‌مریکیدا ساز کردووه‌ و له‌سه‌ر ئه‌م بڕوایه‌ن کە واشێنتۆن هێدی هێدی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستی ته‌سلیمی سه‌ره‌کیترین ڕکابه‌ریی ستراتجیکی خۆی واته‌ «چین» کردووه‌. توێژه‌ران نیگه‌رانییه‌کی هاوشێوه‌یان پاش تیرۆری جەنەرال قاسم سوله‌یمانی فه‌رمانده‌ی سپای پاسداران؛ لقی سپای قودس له‌ کانوونی دووهەمی 2020دا ده‌ربڕی. کردنه‌ ئامانجی سوله‌یمانی نه‌ته‌نیا پەیوەندییه‌کانی له‌گه‌ڵ ئێران لاواز کرد به‌ڵکوو له‌گه‌ڵ عیراقیش پەیوەندییه‌کان تووشی کێشه‌ هاتن چونکه‌ هێرشی فڕۆکه‌ بێفڕۆکروانه‌که‌ له‌ فڕۆکه‌خانه‌ی نێوده‌وڵه‌تی به‌غدا ئەنجام‌درا و هه‌روه‌ها له‌و هێرشه‌دا فه‌رمانده‌یه‌کی ملیشیایی شێعه‌ی عیراقیش کوژرا.

کاریگه‌رترین ئه‌کته‌ری ده‌ره‌که‌ییە
ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا نیگه‌رانی دووبارە زیندوو بوونه‌وه‌ی کاریگه‌رییه‌ نه‌رێنییه‌کانی چین له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌. هه‌روه‌ها ئه‌وان نیگه‌رانی کرده‌وه‌ تۆڵەئە‌ستێنه‌وه‌کانی روسیان که‌ له‌ ئێستادا کاریگه‌رترین ئه‌کته‌ری ده‌ره‌که‌ییە له‌ هه‌ر دوو وڵاتی سوریا و لیبیا‌. ستراتێجی ته‌ناهیی نه‌ته‌وه‌یی کۆشکی سپی له‌ ساڵی 2017 و ستراتێجی به‌رگریی نه‌ته‌وه‌یی پێنتاگۆن له‌ ساڵی 2018دا نیگه‌رانی سه‌ره‌کیی خۆی سه‌باره‌ت به‌ زیندوو بوونه‌وه‌ی ڕکابەرایەتی زلهێزه‌کان واته‌ بیجینگ و مۆسکۆ ده‌ربڕیوه‌. ئه‌وه‌ له‌ کاتێکدایه‌ زۆربه‌ی باسه‌کان سه‌باره‌ت به‌ ئاسیا-پەسیفیک، ناوچه‌کانی باڵتیک‌ و رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌م دواییانه‌ گرینگ بۆ‌ته‌وه‌. له‌ مانگی حوزەیرانی ئه‌و ساڵدا فه‌رمانده‌ی ناوه‌ندی فه‌رمانده‌یی ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کان جەنەرال «کێنس مه‌ککینزی» ئه‌م ناوه‌چه‌یه‌ی وه‌کوو ناوچه‌ی رکابه‌رایەتی «رۆژئاوای وه‌حشی» پێناسه‌ کرد که‌ له‌وێدا چین زۆربه‌ی هێزی ئابووریی خۆی بۆ دامه‌زراندنی ناوچه‌یه‌کی درێژماوه‌ی ستراتجیک ته‌رخان ده‌کات و روسیاش گه‌رچی به‌ شێوه‌یه‌کی که‌متر به‌ڵام به‌ هێزێکی زۆرتر، هێزی سەربازی خۆی دەخاتە گەڕ بۆ به‌ربه‌ست سازکردن له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌مریکا و واپێده‌چێ کاتێک دێته‌ نێو کێشه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاسته‌وه‌ ده‌خوازێ خۆی وه‌کوو ئه‌کته‌رێک له‌ ئاستی جیهانییدا نیشان بدات.

هه‌وڵه‌کانی خۆی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سنووردار بکاته‌وه‌
لەوانەیە که‌م بوونه‌وه‌ی ئاستی کاریگه‌ری ئه‌مریکا له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بێ ئه‌ملاولا بێت. سه‌روه‌ریی رێژه‌یی ئه‌مریکا له‌مه‌ڕ پرسه‌ جیهانییه‌کان له‌چاو کاتی هه‌ڵوه‌شانی یه‌کیه‌تی سۆڤییه‌ت دابەزیوە. ئه‌وه‌ له‌کاتێکدایه‌ چین وروسیا توانایی ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ گله‌یی و گازەنده‌ی خۆیان له‌ ته‌کوزی پاش شه‌ڕی سارد به‌ره‌و ئاقاری دژایه‌تی کردن به‌رن و ئه‌و دژایه‌تییه‌ مانداره‌ بۆ وڵاتانی دەورووپشتی خۆیان و هه‌روه‌ها ناوچه‌کانی دیکه‌ی وه‌کوو رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بگوازنه‌وه‌. سیاسه‌ت‌داڕێژەرانی ئه‌مریکا و کۆمه‌ڵانی خه‌ڵکی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ئاستێکی زۆردا خوازیاری پێداچوونه‌وه‌ی ڕۆڵی وڵاته‌که‌یان له‌ ناوچه‌که‌ دان؛ ئه‌وه‌ له‌به‌ر بێ‌هیوایه‌کی قووڵ سه‌باره‌ت به‌ دوو ده‌یه‌ تێوه‌گلانی تاڵی سه‌ربازی له‌ ئه‌فغانستان و عیراق نییه‌ به‌ڵکوو له‌به‌ر هه‌ستێکی ڕوو له‌ زۆر بوونه‌ که‌ ده‌خوازێ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا هه‌وڵه‌کانی خۆی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست سنووردار بکاته‌وه‌ و خۆی له‌ دۆخی سه‌ربازی بهێنەتە دەر. گه‌رچی له‌سه‌ر ئه‌و بڕیاره‌ هاوڕاییه‌ک بوونی نییه‌ به‌ڵام سه‌رنجی لایه‌نگرانێکی زۆری به‌ خۆیه‌وه‌ ڕاکێشاوه‌: وتارێک له‌لایه‌ن جۆنز هاپکینز له‌ زانکۆی «مارا کارلین» و تارما کافمه‌ن ویتس له‌ ناوه‌ندی «بروکینز»ـه‌وه‌ له‌ کانوونی دووهەم/شوباتی 2019دا نووسراوه‌ و له‌ «فارێن ئه‌فێرز»ـدا بڵاو بۆ‌ته‌وه، وتارێکی دیکه‌ مارتین ئیندایک له‌لایان ناوه‌ندی ئەنجومەنی ده‌ره‌کییه‌وه‌ نووسیویه‌تی و له‌ «والستریت ژورناڵدا» بڵاو کراوه‌ته‌وه‌‌ و هه‌روه‌ها وتارێک له‌لایه‌ن ناوه‌ندی «ته‌ناهیی ئه‌مریکای نوێ»ـه‌وه‌ و به‌ نووسینی ئیلان گۆڵدێنبێرگ و کالئی تۆماس که‌ له‌ مانگی تەمووزدا نووسراوه‌، سێ نموونەی دیار و جێگه‌‌ی سه‌رنجن له‌و باسه‌دا. له‌و وتارانه‌دا ده‌گوترێ که‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست به‌قه‌را دوو ده‌یه‌ی ڕابردوو بۆ به‌رژوه‌ندییه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌کانی ئه‌مریکا گرینگ به‌ئه‌ژمار نایه‌ت. شۆڕشی گه‌وره‌ و ناباوی وزه‌ له‌ ویلایه‌ته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مریکا به‌ڕێوه‌یه‌ و ئاستی وابەستەیی به‌ هاورده‌کردنی نه‌وتی خاو و گازی سرووشتیی ناوچه‌که‌ زۆر که‌م ده‌کاته‌وه‌ و هەروەها ئوپراسیونه‌کانی ئه‌مریکا دژ به‌ تێرۆریزم واته‌ ئه‌و جیهادییه‌ جیهانییانه‌ کەوا‌ مه‌ترسین بۆ سه‌ر ئه‌مریکا، به‌ شێوازێکی به‌رچاوه‌ که‌م بۆتەوە.

گه‌وره‌ترین ئه‌کته‌ر له‌ شه‌ڕی ناوخۆیی
کاتێک واشنگتۆن بۆ جارێکی دیکه‌ له‌ پانتایی ستراتجیکی خۆیدا باڵانس ساز بکاته‌وه‌ و ئینجا سه‌رچاوه‌کانی به‌ره‌و ئاسیا-پەسیفیک په‌ره‌ پێ‌بدات، ئه‌وه‌ بێ‌ئەملاولایە که‌ بیجینگ و «مۆسکۆ» تراتێنێکی ئازادانه‌ بۆ کاریگه‌ری دانان له‌سه‌ر رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئەنجام دەدەن. چین شه‌ریکی بازه‌رگانی ئێران و 10 وڵاتی کۆمکاری عه‌ره‌بییه‌ و له‌ ساڵی 2016 گه‌وره‌ترین سه‌رچاوه‌ی سه‌رمایه‌گوزاری ڕاسته‌وخۆ له‌ ناوچه‌که‌دا بووه‌ و هێزی ده‌ریاییه‌که‌ی له ساڵی‌ 2017 له‌ جیبووتی یه‌که‌مین بنکەی سه‌ربازیی ده‌ره‌که‌یی دامه‌زراندووە. هه‌ر به‌و شێوازه‌ی پێشتر ئاماژه‌ی پێدرا روسیا گه‌وره‌ترین ئه‌کته‌ر له‌ شه‌ڕی ناوخۆیی سوریا و لیبیایه‌ و پێشکه‌وتووترین چه‌کوچۆڵه‌کانی بۆ وێنه‌ سیسته‌می به‌رگریی S400ی به‌ تورکیا فرۆشتووە کە یه‌کێکە له‌ ئه‌ندامانی ناتۆ.

هه‌ر دوو وڵاتی روسیا و چین له‌ ده‌رفه‌تەکان بۆ قووڵ کردنەوەی ئاستی کاریگه‌ری له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که‌ڵک وه‌رده‌گرن به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر هه‌نگاوه‌ هه‌ڵه‌کانی ئه‌مریکا ئه‌و دوو وڵاته‌ هان بدات هه‌وڵه‌ که‌م یا زۆره‌کانی خۆیان که‌ ئاکامێکی ئه‌رێنی ئابووری هه‌یه‌ بخەنه‌ گه‌ڕ. بۆ وێنه‌ گوشاری زۆری ئه‌مریکا له‌سه‌ر ئێران؛ ئه‌و وڵاته‌ ناچار ده‌کات تا پەیوەندیگه‌لێکی قووڵ له‌گه‌ڵ بیجینگ ساز بکات.
ئه‌وه‌ ڕوون نییه‌ چین و روسیا ده‌یانهه‌وێ ببنه‌ هێزێکی ته‌ناهییانه‌ی ناوچه‌یی. ئه‌وان دیتوویانه‌ که‌ ئه‌مریکا له‌ دوو ده‌یه‌ی ڕابردوودا له‌ ئه‌فغانستان و عیراق چلۆن له‌ بواری ئابووری و ستراتجیک تووشی کێشه‌ هاتووە و ئه‌وان ده‌خوازن بەر بە دووبارە بوونەوەی ئه‌و هه‌ڵانه‌ بگرن. لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ وته‌ی سیاسه‌توانی ئاڵمانی «ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک» بکه‌ین که‌ ده‌ڵێ: ته‌نیا مرۆڤه‌ گه‌مژه‌کان له‌ هه‌ڵه‌کانی خۆیان ده‌رس وه‌رده‌گرن؛ مرۆڤه‌ عاقڵه‌کان له‌ هه‌ڵه‌ی که‌سانی دیکه‌ ده‌رس وه‌رده‌گرن.

به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مریکا
ئه‌گه‌ر وڵاتێک بیهه‌وێ به‌چه‌شنێک خۆی وه‌کوو هێزێکی سه‌ره‌کی ناوچه‌یی پێناسه‌ بکات ئه‌وه‌ ڕوون نییه‌ که‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مریکا ده‌توانێ خۆی له‌به‌رانبه‌ر بشێوییه‌ چه‌ندتوێژییه‌کانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ڕابگرێ و سه‌رکه‌وتوو بێت. ڕۆبین ڕایت له‌م دوواییانه‌دا له‌ «نیویورکێر» سه‌باره‌ت به‌ شۆێنی پێکگه‌یشتنی قه‌یرانه‌کان که‌ له‌ ناوچه‌که‌دا بوونیان هه‌یه‌ نووسیویه‌تی:
«قه‌یرانه‌ دووانه‌کانی ناوچەکە‌ واتە نەخۆشیی و دابەزینی زۆری نرخی نەوت له‌گه‌ڵ ناسه‌قامیگیرییەکی به‌رده‌وام هاوکاته‌: سێ شه‌ڕی ناوخۆیی-شه‌ڕی پێنج ساڵه‌ له‌ یه‌مه‌ن، شه‌ش ساڵه‌ له‌ لیبیا و نۆ ساڵه‌ له‌ سوریا- و له‌گه‌ڵ چه‌ندین مانگ ناڕه‌زایه‌تییه‌کانی عیراق، تێکچوونی سیسه‌تمی پاره‌یی لوبنان، سێهه‌مین هه‌ڵبژاردنی ئیسرائیل له‌ ساڵێکدا، زەق بوونەوەی میلیۆنان ئاواره‌ و خه‌ڵکانی بێ ماڵ و حاڵ له‌ که‌مپه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان له‌ ئوردۆن، عیراق و لوبنان و زیندوو بوونه‌وه‌ی هێرشه‌ خۆکوژی و تێرۆریستییه‌کانی داعش.»

لایه‌نه‌ سیاسییه‌کانی ئێران
پێده‌چێ چین هیواداربێ شه‌ریکایه‌تی له‌گه‌ڵ ئێران گه‌شه‌ سه‌ندنیی پلانی نوێی چین واته‌ جاده‌ی هاوریشمی نوێ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ئاسان بکاته‌وه‌. جێگای ئاماژه‌یه‌ له‌ باشترین دۆخدا پێشوازی تاران له‌م دیارده‌یه‌ زۆر گه‌رم نییه‌. نیویورک تایمز ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌کات که‌ «ڕه‌خنه‌گران له‌ ناو سەرجەم لایه‌نه‌ سیاسیه‌کانی ئێران، نیگه‌رانی خۆیان سه‌باره‌ت به‌وه‌ ده‌ربڕیوه‌ که‌ حوکمه‌ت له‌ دۆخی لاوازی ئابووری و ته‌ریک که‌وتنه‌وه‌ی نێوده‌وڵه‌تی ئێستای ئێران و به‌ شێوازێکی شاراوه‌ وڵاتی به‌ چین فرۆشتووه‌«. بیجینگ ده‌بێ له‌گه‌ڵ وه‌ها ئه‌گه‌رێک سه‌باره‌ت به‌و گرێبه‌سته‌ دژایه‌تی بکات و خۆی له‌ تووڕه‌یی زۆریه‌ک له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست که هاوکات‌ ده‌خوازن پەیوەندییه‌که‌یان له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌ پته‌وه‌تر بکه‌نه‌وه‌ ده‌رباز بکات.

ئه‌و ساڵ له‌ ماوه‌ی که‌متر له‌ هه‌فته‌یه‌ک پاش ئه‌وه‌ی «تایمز» ڕاپۆرتێکی سه‌باره‌ت به‌ شه‌راکه‌تی ئێران و چین بڵاو کرده‌وه‌ له‌ ڕۆژی 6ی تەمووزدا کۆبوونه‌وه‌ی ناوه‌ندی هاوکاری ده‌وڵه‌تانی عه‌ره‌بی له‌گه‌ڵ چین که‌ هه‌ر دوو ساڵ جارێک پێکدێ، گیرا و وتووێژ له‌ نێوان ئه‌ندامه‌کانی کۆمکاری عه‌ره‌بی و وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ی چین هاته‌ ئاراوه‌.

دوو وڵات که‌ چین سه‌رنجیان پێده‌دا سعوودیا و عیراقه‌ که‌ یه‌کیان گه‌وره‌ترین و ئه‌وه‌ی دیکه‌ش سێهه‌مین به‌رهه‌مهێنه‌ری نه‌وتی خاو له‌ جیهاندان. هه‌رچه‌ند پێگه‌ی ئابووری چین له‌ ناوچه‌که‌دا گه‌شه‌ بکات و هه‌رچه‌نده‌ پشتبه‌ستوو به‌ نه‌وتی ناوچه‌که‌ بێ زیاتر له‌ پرسه‌کانی پەیوەندیدار به‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست تێوه‌ده‌گلێ ئه‌وه‌ش له‌ کاتێکدایه‌ چین پێداگری له‌سه‌ر ده‌ستێوه‌رنه‌دان له‌ کاروباری سیاسی نێوخۆیی له‌به‌ر ڕێز گرتن له‌ مافی ده‌سه‌ڵاتی وڵاته‌کان ده‌کات.

گه‌وره‌ترین گرفت و شێوان بوو
زۆر به‌ ڕوونی، دوژمنایه‌تی قووڵی نێوان ئێران و وڵاتانی عه‌ره‌بی هاوسێی ده‌توانێ پێش له‌ سه‌قامگیری هه‌نارده‌ کردنی نه‌وت بۆ چین بگرێ. هه‌ر به‌و چه‌شنه‌ی هێرشی فڕۆکه‌ بێ فڕۆکه‌وانه‌کان له‌ سێپتامبری 2019دا بۆ سه‌ر داموده‌زگای پاڵاوتنی نه‌وت له‌ به‌قیق و کێڵگه‌ی به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌ خه‌ریس له‌ سعوودیا ئه‌و ناسه‌قامگیرییه‌ی نیشانیدا. فڕانک ڤاڕه‌ستۆر له‌ ناوه‌ندی «خۆێندنه‌وه‌ ستراتجیک و نێوده‌وڵه‌تییه‌کان» سه‌باره‌ت به‌و باسه‌ ده‌ڵێ: گه‌وره‌ترین گرفت و شێوان بوو له‌ به‌رهه‌مهێنانی نه‌وتی ڕۆژانه‌ له‌ مێژوودا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی بازاڕه‌کانی نه‌وت زۆر به‌ خێرایی چاک بوونه‌وه‌ به‌ڵام تێکنۆلۆجیای ئاڵۆزی فڕۆکه‌ بێ فڕۆکه‌وانه‌کان و بڵاو بوونه‌وه‌یان ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو که‌ ئه‌و ڕووداوه‌ ده‌توانێ بانگه‌وازێک بێ تائەوەی چه‌شنێک له‌ لادان.

مشتومڕه‌ ناوچه‌ییه‌کان ده‌بنه‌ هۆکارێک بۆ ئه‌وه‌ی بیجینگ به‌ وردبینییه‌وه‌ هه‌نگاوه‌کانی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست هه‌ڵبهێنێته‌وه‌. ئه‌گه‌ر چین کاریگه‌ری خۆی به‌ شێوه‌یه‌کی بێسنوور و ئاگایانه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست په‌ره‌پێبدات و بچێته‌ ناو دپڵۆماسییه‌کی پڕ له‌ مشتومڕ وئاڵۆزه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی گوشاری شه‌ریکه‌ ناوچه‌ییه‌کانیشی له‌سه‌ر بێ؛ ئه‌وه‌ ده‌ستکه‌وتێکی دیپڵۆماتیکی گه‌وره‌ و شوێنداره‌. مێژووی واشنتۆن و مۆسکۆ له‌ ناوچه‌که‌دا ده‌بێ ئه‌و ئاگادارییه‌ بداته‌ بیجینگ که‌ باوه‌ڕی وانه‌بێ له‌ ڕکابه‌رییه‌ ناوچه‌ییه‌کاندا بێ زیان ده‌مێنێته‌وه‌. ئاکامی که‌وتنه‌ ناو گێژاوی جیوپۆلتیکی پڕ له‌ ئاژاوه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوەڕاست ده‌توانێ بەربەست بێ لەحاست به‌رژه‌وه‌ند و به‌رپرسیاره‌تییه‌ جیوئیکونۆمیکه‌کان.

روسیای خستووه‌ته‌ ناو
له‌ هه‌مان کاتدا روسیا چالاکی و کارامه‌یی تاکتیکی خۆی له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا نیشانده‌دا به‌ڵام ئه‌وه‌ ڕێک به‌ مانای چه‌شنێک پاشه‌ڕۆژ بینی ستراتجیک نییه‌. پێش ئه‌وه‌ی کۆرۆنا ڤایروس ده‌رکه‌وێ گه‌مارۆکانی ئه‌مریکا و ئەوروپا له‌سه‌ر مۆسکۆ تێچووی ده‌ستێوه‌ردانه‌کانی بۆ روسیا بەرز کردبۆوه‌. له‌ ئێستادا په‌ره‌گرتنی کۆرۆنا روسیای خستووه‌ته‌ ناو بێ که‌ساسی ئابووری و بازاڕه‌ جیهانییه‌کانی نه‌وتی له‌گەڕ خستووه‌ و ئه‌وه‌ش هێرشێکی هه‌لخوازانه‌یه‌ بۆ روسیا که‌ پێده‌چێ که‌متر به‌رده‌وام بێت. له‌ سوریا رژێمی به‌شار ئه‌سه‌د سێبه‌رێکی له‌ خۆی جێهێشتووه‌و بۆتە که‌سایه‌تییه‌کی ناخۆشه‌ویست له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا که‌ به‌رپرسیارێتی داکه‌وتنی ئابووری ئه‌و وڵاته‌شی له‌ ئه‌ستۆ دایه‌. کێشەی کوشتوکوشتار لە لیبیا به‌رده‌وام ڕوو له‌ زیاد بوونه‌ و ئاڵۆزتر ده‌بێته‌وه‌ و هه‌وڵه‌کانی روسیا له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خه‌لیفه‌ حه‌‌فته‌ر بێ ئاکام ماوه‌ ئه‌وه‌ش بۆ پشتیوانی تورکیا له‌ ڕکابه‌ره‌کانی حه‌فته‌ر واته‌ ڕێککه‌وتنی نه‌ته‌وه‌یی حکومه‌ت له‌ ترابلۆس ده‌گه‌ڕێته‌وه‌. پێشکه‌وتنی مسکۆ له‌ واشنگتۆن ده‌توانێ له‌ کۆتاییدا سه‌رکه‌وتنێکی مه‌زن بۆ روسیا ده‌سته‌به‌ر بکات. چاڕلز لیستێر له‌ «ئه‌نستیتۆی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست» له‌م دوواییانه‌ به‌و ئاکامه‌ گه‌یشتووه‌ که‌ لەوانەیە ده‌ستێوه‌ردانه‌ دژه‌-ده‌ستێوه‌ردانه‌کانی روسیا ئاڵۆزی و تێچووی هەبێ، هه‌ر به‌و جۆره‌ی ئه‌مریکا پێشتر بەرەوڕووی وه‌ها ده‌ستێوه‌ردانگه‌ڵێک بۆوه‌.

هه‌ڵسه‌نگاندی ئه‌مریکا له‌مه‌ڕ چین و روسیا
به‌م چه‌شنه‌ی ده‌ڕواته‌ پێشەوە؛ سیاسه‌ت‌داڕێژانی ئه‌مریکا ده‌بێ پێنج پێشگریمانه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵسه‌نگاندی ئه‌مریکا له‌مه‌ڕ چین و روسیا له‌ مێشکدا ڕابگرن. یه‌که‌م: هه‌ڵسوکه‌وته‌کانی ئه‌و سێ وڵاته‌ نابێ به‌رده‌وام یارییەکی بێ‌ئاکام بێت ئه‌وان به‌رژوه‌ندی نه‌ته‌وه‌ییان له‌مه‌ڕ سه‌قامگیری به‌رهه‌مهێنانی نه‌وت له‌ ناوچه‌دا و دژایه‌تی تیرۆریزم هه‌یه‌. دووهه‌م: ئەگه‌رچی گرێبه‌ستی ناوه‌کی نێوان ئێران و وڵاتانی پێنج کۆی یه‌ک ناسراو به‌ «به‌رجام» له‌کار که‌وتووه‌ به‌ڵام ئه‌و گرێبه‌سته‌ نیشانیدا که‌ وڵاتانی زلهێز ده‌توانن سه‌باره‌ت به‌ ئامانج و خولیا دیپڵوماتیکه‌کانیان بەیەکەوە هاوکاری بکه‌ن. سێهه‌م: هه‌نگاوه‌ هه‌ڵه‌کان یان دووبارە داڕشتنەوەی نه‌خشه‌ ڕێگای چۆنێتی به‌کارهێنانی هێز به‌ شێوه‌یه‌کی کرده‌وه‌یی له‌لایه‌ن واشنگتۆنه‌وه،‌ یارمه‌تیی به‌رژه‌وه‌ندییه‌کانی بیجینگ و مسکۆ نادات؛ چین به‌ شێوه‌یه‌کی ڕوو له‌ زیادبوون ده‌خوازێ خۆی بخاته‌ ناوه‌ندی ڕکابەرایەتییە ناوچه‌ییه‌کان و هێرشه‌ سه‌ربازییه‌کانی روسیاش تێچووی ئابووری بۆ ئه‌و وڵاته‌ هه‌یه‌. چواره‌م: گه‌رچی ئه‌مریکا خه‌ریکه‌ ڕوانگه‌ی خۆی به‌ره‌وه‌ ئاسیا-پەسیفیک په‌روه‌رده‌ ده‌کات، به‌ڵام ئه‌و داراییه‌ سه‌ربازی و تۆڕه‌ دیپڵۆماتیکانه‌ی که‌ له‌ سه‌رده‌می پاش شه‌ڕ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا دایمه‌زراندووه‌ ئه‌وە نیشان ده‌دا که‌ نه‌بوون و جێگۆڕکێی ئه‌و وڵاته‌ نا ئارامی ساز ده‌کات. پێنجه‌م و له‌ کۆتاییدا سه‌باره‌ت به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی کرده‌وه‌کانی بیجینگ و مۆسکۆ له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست، واشنگتۆن له‌ ئه‌گه‌ری پێکهێنانی شه‌راکه‌تێکی درێژ ماوه‌، چه‌ند ڕه‌هه‌ندی و ستراتجیک و یه‌کیه‌تییکی کاتی و سنوورداری تاکتیکی په‌رچه‌ کردار نیشان ده‌دات. به‌و شێوه‌یه‌ ئه‌مریکا بڕیارده‌دا چۆن و له‌ چ کاتێکدا له‌ ده‌ره‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ به‌رانبه‌ر چین و روسیادا ڕاوه‌ستێ و ده‌بێ له‌به‌رانبه‌ر هۆژداره‌کان به‌واتای چه‌شنێک له‌ هێز و له‌خۆ ڕازی بوون ڕاوه‌ستێ.

https://www.rand.org/blog/2020/09/in-the-middle-east-russia-and-china-expand-their-influence.html

print

 159 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*