سەرەکی » دۆسێ » عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

نەیارەكان یەكتری لەناودەبەن

عیراق وڵاتی كودەتا سەربازییەكان

بەشی پێنجەم و كۆتایی

عیراق لە ساڵی 1921 لە دوای ململانێیەكی دوورودرێژ لەنێوان دەوڵەتی عوسمانی لەبەریەكهەڵوەشاو و بەریتانیا كە درروشمی (وەك ڕزگاركەر هاتووین نەك داگیركەر» سەربەخۆیی وەرگرت، لەو دەمەدا جەنەراڵی ئینگلیز «مۆد»لە بەسرەوە خۆی كرد بە وڵاتی نێوان دوو رووبارەكە و عیراقی داگیركرد، بەو شێوەیە مێژوویەكی جیاواز لەدوای سەردەمی عوسمانی دەستیپێكرد كە وڵاتی كردبووە سێ‌ ولایەت، بەغدا و بەسرە و موسڵ، و سوڵتانەكانی بۆ ماوەیەكی زۆر و بە نۆرە حوكمڕانی مەمالیكەكانی ناوچەكەیان دەكرد و دواكەوتوویی و شوێنكەوتەییان بە ناوی ئاینەوە بەسەر خەڵكدا سەپاندبوو.

لەم نوسینەدا، تیشك دەخرێتە سەر ئەو كودەتا سەربازییانەی كە عیراق بەخۆوەی بینی لەدوای دامەزراندنی دەوڵەتی هاوچەرخ كە سیمایەكی توندوتیژی و خوێناوی و كوشتن و بڕین و سوكایەتی بە تەرمی یەكتری تێدا ڕویدا و بووە مایەی ئەوەی پرۆژەی دەوڵەتی مەدەنی لەناوبچێت و وڵات بەرەو عەسەسكەرتاریی ببرێت، مێژووەكەشی بەشێوەیەك وێنا بكرێت كە وەك بێشكەی كوتاكان لە ناوچەكەدا دەربكەوێت.

17ی تەمموز

لە سەرلەبەیانی 17ی تەمموزی ساڵی 1968، رژێمەكەی سەرۆك فەریق عەبدولڕەحمان عارف روخێنرا و خزبی بەعسی عەرەبی ئیشتیراكی، بەسەرۆكایەتی فەریق ئەحمەد حەسەن بەكر و جێگرە مەدەنییەكەی سەداح حسێن، دەسەڵاتیان لە عیراقدا گرتەدەست كە هاوبەشییەكی تكریتی روونی پێوەدیاربوو لە گرتنەدەستی دەسەڵات لە عیراق.

بەعسییەكان لەو دەمەدا پەیتا پەیتا لە پارێزگەكانەوە بەرەو بەغدا دەڕۆیشتن، تا گەورەترین هەڵمەتی دەستگیركردن لە مێژووی وڵاتدا دەستپێبكەن و «كۆشكی نیهایە» لە بەغدا (ریحابی پێشوو» بكەنە گرتوخانە كە لەلایەن نازم كزار پیاوە ئەمنییە توقێنەرەكەوە كە دەستكردی سەدام حسێن بوو، سەرپەرشتی دەكرا.

نازم كزار زیادەڕۆیی دەكرد لە ئەشكەنجەدان و كوشتنی نەیارەكان بەو پێیەی «دووژمنی شۆڕشن»، ئەو دووژمنە شیوعییەكان دەخستە زیندانەكان و بەزۆر دانپێدانانی لێوەردەگرتن، تا زانیاریی لەبارەی حەشارگە و چاپخانە و بڵاوكراوەكانی حزبەكەوە بدركێنن.

ئەو ماوەیە بە قورسترین و خراپترین رەوشی سیاسی بۆ شیوعییەكان و حزبەكەیان دادەنرێت.

شۆڕشی سپی یان كودەتای رەش؟

لەكاتێكدا بەكر «كودەتای تەمموز»ی وەك شۆڕشی سپی راگەیاند كە ئامانج لێی گۆڕینی كۆمەڵگە و گەشەپێدان و پێخستنی عیراق بوو بۆ ئاستی وڵاتە پێشكەوتووەكان وەك باسیان دەكرد، دەزگای شۆڕش كە لەلایەن سەدام حسێنەوە سەرۆكایەتی دەكرا، لە جێبەجێكردنی ئەركی دەستگیركردنەكاندا بوو كە رانەدەوەستا، لەو رێگەیەشەوە كوشتن و بڕینێكی زۆر لە ریزی نەیارە سیاسییەكان، لە دوای وەرگرتنی دەسەڵات لەلایەن بەعسەوە، ئەنجام دەدرا.

لەناوبردن گەیشتە هاوبەشەكانی لە كودەتاكەدا كە سەربازییەكانی وەك ئیبراهیم داود و عەبدولڕەزاق نایف گرتەوە كە یارمەتی بەعسیاندا بۆ دەسەڵات گرتنەدەست و حوكم وەرگرتن لە سوپا كە لەو دەمەدا لەلایەن عەبدولڕەحمان عارفەوە سەرۆكایەتی دەكرا (1964-1968) كە دواتر بەرەو توركیا نەفی كرا، ئەمەش رووداوێكی بێ‌ پێشینە بوو و دەگمەن بوو، بەو پێیەی تاكە سەرۆك بوو كە كودەتاچییەكان ، وەك ئەوانی پێشوو نەیانكوشت و لە مەرگ قوتاریی بوو.

سەردەمی بەعش لە عیراق كە لە 1968وە تا 2003 درێژەی كێشا لەدوای داگیركردنی ئەمریكایی بۆ عیراق، بە درێژترین ماوە و قۆناغی حوكمڕانی كۆماریی چوارەم دادەنرێت كە زیاتر لە 35 ساڵ بەردەوام بوو.

لەو ماوەیەدا عیراق چەندان جەنگی ناوخۆیی و دەرەكی خوێناوی ئەنجامدا، بە تایبەتیش لەئەستۆگرتنی پاراستنی دەروازی خۆرهەڵاتی عیراق، وەك سەدام حێسن ناوی دەبات، جەنگی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێران ئەنجامدا (1980-1988)، لەو جەنگەدا عیراق سەدان هەزار سەرباز و مەدەنی لەدەستدا و پشتی ئابوری عیراق شكا، ئەم جەنگە كاریگەریی مەترسیداری لەسەر بونیادی كۆمەڵگە دروستكرد و كۆمەڵگەی كردە كۆمەڵگەیەكی عەسكەرتایی، وێڕای لەدەستدانی جڵەوی دەسەڵات لە كوردستان لە باكوورەوە.

دەسەڵاتی حزبی بەعس لە عیراق، رێكەوتنی جەزائیری ئیمزا كرد كە لێوەی عیراق نیوەی شەتولعەرەبی لەدەستدا، وێڕای لەناوبردنی هەموو بزوتنەوە سیاسییە هاوبەشەكان كە لە بەرەی نیشتمانیدا بوون، و لەناوبردنی نەیارەكانی لە بزوتنەوەی ئیسلامییەكان و دانانیان لە خانەی دووژمن و پاشان لەسێدارەدانیان.

بەڵام رەوشی نالەباری عیراق لە دوای كۆتایی هاتنی جەنگی عیراق- ئێران، و داڕمانی ئابوری، بوونە مایەی داگیركردنی كوێت، بەو هۆیەشەوە سزا نێودەوڵەتییەكان بەسەر وڵاتدا سەپێنران و سوپاكەشی لە جەنگی كەنداوی دووەمدا تێكشكێنرا و هێزەكانی ئەمریكا هاتنە عیراقەوە.

لە دوای رزگاركردنی كوێت، گەمارۆی هەمەلایەنە بەسەر عیراقدا سەپێنرا كە 13 ساڵ بەردەوام بوو، بەهۆی ئەو گارۆیەوە گەشەكردن لە وڵاتدا راوەستا و بونیادی كۆمەڵایەتی توشی داڕمان هات و رەوشێكی وەها هاتەپێش كە بزوتنەوەكانی ئۆپۆزسیۆنی عیراقی لە دەرەوە گەشەیان كرد، بە تایبەتیش بزوتنەوە ئیسلامییەكان، ئەمەش وای لە ئەمریكاییەكان كرد عیراق داگیربكات، بەو پێیەی دەوڵەتێكی لەدەستدرچووە و زۆربەی دەستكەوتە نیشتمانییەكانی وڵاتەكەی لەناوبردووە.

عیراق بۆ ماوەی هەشت ساڵ لەژێر داگیركاریی سەربازیدا مایەوە (2008-2011)، تا ئەو دەمەی باراك ئۆباما سەرۆكی پێشووتری ئەمریكا بڕیاریدا هێزەكانی وڵاتەكەی پاشەكشەپێبكات و رێكەوتنی ستراتیژی لەگەڵ عیراقییەكان ئیمزابكات كە تائێستاش كاریی پێدەكرێت.

هۆكاریی سەرەكی كودەتا سەربازییەكان لە عیراق

هۆكارەكانی پشت ئەو پێنج كودەتا گەورەی عیراق بەخۆوەی بینی لە ژماردن نایەن كە سەراپا ژیانی خەڵكیان گۆڕی و زۆربەی قوربانییەكانیشیان لە مەدەنییەكان بوون.

لە هۆكارە سەرەكییەكان، پێكهاتەی ئەتینی هەمەرەنگی كۆمەڵگەی عیراقی و جیاوازیی خواست و یستی ئەو پێكهاتانە بوو كە بڕوداران لەنێو ئیسلامییەكان و مەسیحییەكان و جولەكە و سابیئە، تا ئەوپەڕی بێبڕواكان لەخۆدەگرێت كە لە ناوچە نیمچە دابڕاوەكاندا دەژیان.

هەروەها جیاوازیی ئەو دید و خواستانەی كە هەڵسوكەوتی كۆمەڵگەیان دیاریی دەكرد، بە تایبەت لەڕووی مەزهەب و رێڕەوە جیاجیاكانی تر كە نەبوونە مایەی دۆزینەوەی سیستمێكی حوكمڕانی كارامە،تا بتوانێت لە دەوڵەتێكدا هەموویان كۆبكاتەوە و دەستورێكی جێگیر و یاساكانی لەئاستی خواست و پێداویستییەكانی كۆمەڵگەدابن و ببنە مایەی دروستكردنی تەوافوقێكی كۆمەڵایەتی و لەسەر و ململانێ‌ لاوەكییەكانەوە خۆیان ببینەوە.

وێڕای ئەو رەوشە فەرهەنگییەی عیراقی تێدا ژیاوە كە كەوتۆتە نێوان شارستانییە هەمەڕەنگ و جیاوازەكان كە تێیدا ئیقلیمی لەگەڵ نێودەوڵەتی لە ململانێدا بوون لەسەر وڵاتێك كە لە دەوڵمەندترینەكانی وڵاتانی جیهانە بە سەرچاوە سروشتییەكان و هەمەڕەنگی ژینگە و بەروبومەكانی، گەر رەوشێكی سەقامگیریی بۆ فەراهەمبوایە، دەبووە دەوڵەمەنترین وڵاتانی ناوچەكە، بە تایبەتیش لە بوارەكانی هەناردەكردنی وزە، و ساغكردنەوەی كاڵاكانی.

 

 154 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*