سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » گەنجان و سیاسەت

گفتوگۆ لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر

گەنجان و سیاسەت

شوان ئەحمەد كردوویەتی بەكوردی

2-3

*بەڵام ئەم هۆشیارییە بەهاوكاری و یەكڕیزیی لەسەر ئاستی جیهان بە گشتی، رەنگە ببێتە باعیسی دروستكردنی هەستێك بە دەستەوستانی. ئاخر چی وادەكات بتوانین كاریگەری لەسەر ئەو رووداوانە دابنێین كە لە چین یان لە روسیا یاخود لە جیهانی سێهەمدا دەگوزەرێن؟

ئەوە تەڵەیەکەو رۆژنامەكانیش هەموو هەوڵێك دەدەن، تا تێیبكەوین. دەیانەوێت لەژێر باری رووداوگەلێكی جیهانیدا بمان پلیشێننەوە كە دەستمان بەسەریاندا راناگات. ئەوەش گەنجان هاندەدات تا بڵێین: (دەی باشە جیهان بەسەر دوو بلۆكدا دابەشبووەو جیهانی سێهەمیش لەوەدایە بێداربێتەوە، بەڵام ئەوە ئێمە نین بتوانین وابكەین خرۆشۆف بمێنێتەوە یان بڕوا.. یاخود وابكەین لە هەڵبژاردنەكاندا، جۆنسۆن یان گوڵووتر براوە بن. شوێن و پێگەی ئێمە لەنێو ئەو هەموو شتانەدا لەكوێدایە؟ هیچ شوێن و پێگەیەكمان نییە.. ئەوەی هەیەو دەتوانین بیكەین ئەوەیە، لەدووری دوورەوە چاوەڕێ بین).

هەركاتێك خەڵك و خوا ئەوە لەبیركردنەوەیاندا چەسپی كە تەنها زانین گرنگە، ئەوا بەتەنها دەبێتە ئەلتەرناتیڤی كاری نەكردە. من بۆخۆم خەڵكگەلێكی لەوجۆرە دەناسم. ئەوانە نە هیچ دەكەن و نە دەبزوێن، وەلێ بەوردی دەربارەی هەموو شتێ دەزانن و لەدڵی خۆیاندا دەڵێن: (من بۆخۆم لانی كەم ئەوە دەزانم كە بۆچی بە بۆمبی ئەتۆمی لەناوبچم!). ئەم هۆكارە بێگومان یەكێكە لە هۆكارەكانی ناسیاسی بوون. وەلێ لەئەسڵدا سیاسەت خۆی چییە؟

بە بۆچوونی من سیاسەت هەڵوێستێك نییە كە بشێت مرۆڤ وەریبگرێت یاخود تەرێزی لێبكات، بەڵكو بریتیە لە رەهەندێك لە رەهەندەكانی كارەكتەری مرۆڤایەتی. لە كۆمەڵگاكانی ئێمەدا مۆڤ كار لە سیاسەتدا بكات یان نا، ئەوا هەر بە سیاسیكراو لەدایك دەبێت. ئاخر هەر لەبنەڕەتدا ژیانی تاكەكەسی یان خانەوادەیی چێ نابێت، گەر بێتو مەرجدار نەبێت بەو گشتە كۆمەڵایەتیەی تێیدا چاو دەكەینەوەو رووناكی تێدا دەبینین. كەوابێ هەركەسەو دەتوانێت و ئەركیشی ئەوەیە – گەر تەنها بۆ بەرگریكردن لە ژیانی تایبەتی خۆشی بێت – ، كاریگەری لەسەر گروپەكانی چواردەوری جێبهێڵێت. ئەو كەسە گەر خۆی دایە دەست رووداوەكان یان هەوڵیدا بۆئەوەی ئاڕاستەی رووداوەكان بكات، ئەوا مەحكومە بەوەی لە پرۆسەیەكی كۆمەڵایەتی و بەدەستەجەمعی ئەوە ئەنجامبدات و ئەوەش دەبێتە مایەی، بەرفراوانتركردنی مافی تایبەتی خۆی و كۆمەڵگەكەی و هاوبەشەكانی. بەگشتی لەمڕۆدا گەنجان لەوە داماڵراون هەست بەوەبكەن كە توانای جێهێشتنی كاریگەری و كاركردنیان لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی هەیە، بەبێ ئەوەی كەس بۆیان رونبكاتەوە كە چۆنچۆنی دەتوانن كاربكەن و كاریگەری جێبهێڵن، ئەویش تەنها لە وڵاتەكانی خۆیاندا.

ئەوەش كاری رێكەوت و هەوانتە نییە كە دەڵێن گەنجان بایەخ بە سیاسەت نادەن، مانای وایە ئەوەی ئەو قسەیە دەكات خوازیارە گەنجان، هەر بەڕاستی گرنگی بە سیاسەت نەدەن و كاریش بۆ ئەوە دەكات هەنگاوێكی دیكە لە سیاسەت دووربكەونەوە. ئەگەرجی راستەوخۆ گەنجان تەرێز لە سیاسەت دەكەن و لەكاری سیاسی دووردەكەونەوە، وەلێ خەڵكانێك هەن ئەوە دەكەنە بیانویەك و وادەكەن گەنجان زیاتر و زۆرتر تەرێز لە سیاسەت بکەن.

بۆ ئەوەش دوو رێگە هەیە:
رێگەی یەكەم، پشت بە هونەری پڕوپاگەندە دەبەستێت. جەختكردنەوەی بەردەوام و بێ ماندووبوون لەسەر پێشكەشكردنی وێنەیەك دەربارەی گەنجان كە كەسانێكی پوچگەراو نابەرپرسن و لەرووی سیاسیەوە هیچ كەڵك و كاریگەریەكیان نییە، هاوكات وەها نیشانی دەدەن كە ئەوە وێنەیەكی خەمهێنەرە و مایەی حەسرەتە. زۆرجاریش گەنجان وا مەزەندە دەكەن، ئەوان لەو ئاوێنەیەدا كە دەخرێتە بەردەمیان، بەخۆیان ئاشنا دەبن. هەربۆیە لەدڵی خۆیاندا دەڵێن: (دەی گەر هەمووان بەبێ جیاوازی بەوجۆرەبن، ئەوا بێگومان منیش هەروەك ئەوان دەبم). ئەڵبەتە پڕوپاگەندەیەكی وەهاش، تەواو بە بەرنامە و بەوردی دانراوە.

هەرچی رێگەی دووەمیشە، ئەوا بریتیە لە چەواشەكاری. ئەویش بە پشتبەستن بە مانۆڕی ئابووری. هەوڵگەلێكی زۆر بەخەرج دەدرێت بۆئەوەی لەگەڵ گەنجاندا (گەر بكرێت)، بگەنە ئەوجێیەی كە لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەگەڵ ژناندا پێیگەشتن. ئەمریكیەكان تێبینی ئەوەیانكردووە كابانی ماڵ زۆر زیاتر لەو خانمەی كاردەكان، بەرخۆری دەكات و مەسرەفی هەیە. لێرەوە میدیا دەستی بە هەڵمەتێك كرد، بەمەبەستی گێڕانەوەی خانمان بۆ نێوماڵ. مەبەست لەوهەڵمەتەش ئەوەبوو نیشانی بدەن ئەفرێنەر و داهێنەرن، ئەویش بۆئەوەی خۆشویستنی ماڵدارییان تێدا بچێنن، واتە دروستكردنی حەزی كڕینی هەمان شت تێیاندا كە دراوسێكەیان دەیكڕێت بۆ رازاندنەوەی ماڵەكەی، لەهەمان كاتیشدا بڕوا دێنێت بەوەی کەسێکی تایبەتمەندە و خاوەنی چێژێكی تایبەتیە. لە فەرەنسا دیاردەی (یی – یی) بەكاردەهێنرێت، بە مەبەستی گۆڕینی گەنجان بۆ چینێكی بەرخۆر. وەك دەزانین لەمڕۆدا هەرزەكاران خەرجی رۆژانەیان لە كەسوكاریان وەردەگرن، ئەوەش زۆر زیاترە لەوەی كە پێشتر وەریانگرتووە. بۆقۆستنەوەی ئەم حاڵەتەش (بەتایبەتی بەرهەمگەلێكیان بۆ دروستكراوە)، تا وابزانن ئەوە ئەوان خۆیان دروستیانكردون.

شایەنی باسە ئەوەی بۆ بەرخۆریكردن دەخرێتە بەردەستی گەنجان، بەتەواوی لەژێر كۆنترۆڵ و چاودێری حكومەت و باوكان دایە. با وەك نموونەیەك گۆرانیەكان وەربگرین، بەدیاریكراویش ئەو گۆرانیەی كە دەڵێت: (تا نیوەشەو سەما دەكەین).. یان ئەمگۆرانیەی دیكە: (چاوەڕێم بە، من هێشتا منداڵم). ئاخر بۆچی تا نیوەشەو؟ بۆ نابێت تا چواری بەیانی بێت؟ ئەوەی راستی بێت هەرزەكاران خۆیان نین بڕیار لەوە دەدەن، بەڵكو ئەوە چاودێری باوكانەیە كە تەنانەت لەبواری ئەوینداریشیاندا رەنگدەداتەوە. كێ بڕیاری ئەوەیدا ئەویندارە ژیكەڵەكە گەورە نەبووە، جگە لەودایكەی رێگری لێدەكات بەتەنیا بچێتە دەرەوە؟ چاوەڕێم بە، ئاخر من هێشتا شانزە ساڵم و سەروەختێك دەبمە هەژدە ساڵ، شوت پێدەكەم و چوار منداڵت لەمن دەبێت. لەئێستادا ئەم شتانە دەبنە مایەی یاخیبوونی لاوان، یاخیبوون لەو شتانەی دایەو بابەو گۆرانیبێژە هەرزەكارەكان دەیسەپێنن بەسەریاندا، بەڵام دوای یاخیبوون و ئازادبوونیشیان هەر لەژێر چاودێری سانسۆردا دەبن، چونكە ئازادیەكەیان ئازادیەكی كۆنترۆڵكراوە. ئەڵبەتە دۆخەكە هەر بەو جۆرە ناگەڕێت كە ئارەزووی دەكەن، چونكە لەڕاستیداو لەواقیعدا گەنجان زۆر یاخیتر و ئازادیخوازترن، وەك ئەوەی لەو وێنەیەدا هەیە.

دواجار دەبێت ئاگاداری ئەوەش بین، سترانبێژە بەناوبانگەكانی ئەوروپا كە تا ئاستی (پەرستن) بەرزدەکرێنەوە، لە بەرژەوەندی و بۆ قازانجی (پاپا)، ناپاكیان لێدەكەن. لەگەڵ ئەوەشدا رەنگە ئەمجۆرە خەیاڵپڵاوە رێگە بە گەنجان بدەن تا هەندێ كورسی بشكێنن، یان لە هۆڵەكانی میوزیكدا هات و هاوار بكەن. لەوەها بارودۆخێكدا گەنجان مەزندەی ئەوەدەكەن شۆڕش بەرپادەكەن، لە كاتێكدا ئەوە جگە لەوەی خۆی دەكاتە قوربانی فێڵ و تەڵەكەبازی، شتێكی دیكە نییە.

*دەرەنجامی ئەو چەواشەكاریانە هەرچیەك بێت و ئاكامی ئەو پڕوپاگەندەو نائومێدییە چەند قوڵ و كاریگەریش بێت، بەڵام ئەو هەقیقەتەی بەڕوماندا دەتەقێت ئەوەیە كە بڕێكی زۆری لاوان لەمڕۆدا، دەربایسی كاری سیاسی نین و تەرێزی لێدەكەن. ئاخۆ دەشێت مەزندەی ئەوە بكەین كە ئەو ئاڕاستەیە پێچەوانە بێتەوە؟

پێم راگەیاندیت سیاسەت رەهەندێكی هەمیشەیی و بەردەوامە. بۆخۆشم لەوبڕوایەدام كە ناسیاسی بوونی گەنجان، هەر بەتەنها ناسیاسی بوونێكی رواڵەتیەو جگە لەگوزارشتكردن لە هەبوونی كەموكوڕییەك لە بێداربوونەوەی هزردا، شتێكی دیكە نییە. پۆل نیزانی هاوڕێم دەستەواژەیەكی هەیە دەڵێت: (من لە تەمەنی بیست ساڵیدا بووم و رێگە بەكەس نادەم بڵێت ئەوە، جوانترین ساڵەكانی تەمەنن) (3) . ئەم هەستە پڕ جۆش و خرۆشە، لە ساوپەنای سەرجەم رژێمەكان و لەتەواوی سەردەمەكاندا، ئامادەگی هەیە. هەستێكەو هەمیشە لەناخی گەنجاندایە، لەبەرئەوەی گەنجایەتی واتە ململانێ و خەبات و تێكۆشان.

دەی دەبێت پەرچەكرداری چۆن بێت؟ لەڕابردوودا ئەگەر (پاپا) جاڕسی بكردایەو ژیانی بشێواندایە، ئەوا دەبووە لایەنگری چەپ. ئەو لایەنداریەش لەیەككاتدا هەم ئارامبەخش بوو، هەم رۆمانسی. وەلێ چەپ ئەفسون و كاریگەری خۆی لەدەستدا. بەو پێیەشی راست لای خۆیەوە نە كەس كەمەندكێش دەكات و نە جێ سەرنجیشە، ئەوا گەنج هەڵدەخلیسكێتە نێو زەلكاوی سەگباوەڕی. رەنگە دەستبداتە وردوخاشكردنی جامخانەی كۆگا و دوكانە شووشەبەندەكان، یاخود شەڕكردن بە زنجیری پاسكیل و … هتد. لەڕاستیشدا ئەوە بۆخۆی ئەكتی سیاسیە، گەرچی گەنجان لەوەش بێئاگابن و پێینەزانن. ئەو ئەكت نواندنە مانای ئەوەیە: (دەمەوێت ئەو كۆمەڵگایە تێكو پێك بدەم كە پێگەو شوێن و رێی خۆمم ناداتێ و دەمەوێت ببم بە پیاو).

هاوكات لەوانەشە بچێتە ژێر سایەی خانەوادەكەیەوەو بڵێت: (ئەوەی بەلای منەوە گرنگە ئەوەیە، ماڵێك دروست بكەم و كار و پیشەیەكی تازە بەدەست بێنم). ئەم ناسیاسیبوونە ئەوە ناگەیەنێت كە ئەو گەنجە دەستبەرداری داواكارییە سیاسیەكانی بووە، بەڵكو تەنها بەو مانایە دێت كە پرۆسەی شاردنەوە و پەردەپۆشكردنی ئەو داواكاریانە، سەركەوتوو بووەو كاری خۆیكردووە.

كەوابێ گەنجان هەروەك هێزێكی سیاسی دەمێننەوە. ئەرك و بەرپرسیارێتی ئێمەشە هەوڵبدەین یارمەتیدەریان بین بۆ ئەوەی، دەرهەق بەو داواكاریانەیان هۆشیاربن. مەبەست لەوەش ئەوەنییە روبكەینە گەنجان و پێیان بڵێین: (ناسیاسیبوون مەسەلەیەكی ئێجگار خراپە)، بەڵكو دەبێت پێیان بڵێین: (بتانەوێت یان نا ئێوە سیاسین و هەڵوێستی سیاسی ئەمڕۆشتان بەدیاریكراوی تەعبیرە لە ناسیاسیبوون. واتە ئەو پاشەكشەو دەستلەكاركێشانەوەیە كە بوار لەبەردەم كەمینەیەك لە تازەپێگەیشتووان دەڕەخسێنێت، تا سیاسەتێک لەدژی ئێوە بەگەڕبخەن كە ئەوان دەیانەوێت و ئێوە ناتانەوێت. ئێوەش داوای ئەوەتان لێناكرێت بچنە سەر ستەیجەكە، چونكە ئێوە هەرچی بڵێن و هەرچی بكەن، لەوێدان و پێویستە لەسەرتان ئەو شتانە بڵێن و ئەو شتانە ئەنجام بدەن كە بەراست و دروستی ئارەزووی دەكەن و ویستتان لێیەتی). كەواتە ناسیاسیبوون پێشدراوێك نییە، بەڵكو بەرەنجامی هێرش و پەلامارێكە دەوڵەت و هێزە پیشەسازی و بازرگانیە گەورەكان لەڕێی ئەو دامودەزگای راگەیاندن و پروپاگەندەییەی شكی دەبەن، بەگەڕی دەخەن. لەئێستاشدا دەبێت رۆڵی چەپ، رێكخستن و دەسپێكردنی هێرشێكی پێچەوانە بێت.

*ئەوەی بە(مەرگی ئایدۆیلۆژیاكان) ناوزەد دەكرێت و دەبێتە باعیسی ئەوەی چەپ لە یەكێك لە هۆكارە سەرەكیەكانی یەكیەتی و یەكڕیزی بێبەش بكات، ئاسانكاریی بۆ رێكخستن و بەگەڕخستنی ئەو هێرشی پێچەوانەیە ناكات. بگرە ئەو شێواندنە دۆگماتیستانەی لەم ماوەی دوایدا بینیمان، وایكرد زۆربەی زۆری خەڵك بەچاوێكی كەم بایەخ و بەسووكی لە چەمكی (ئایدیۆلۆژیا) (4) بڕوانن.

گومانی تێدانییە تۆ مەبەستت ئایدیۆلۆژیای ماركسیزمە. ئاخر من لە ئێستادا جگە لەو ئایدیۆلۆژیایەكی دیكە بەڵەد نیم. گەر لەمڕۆشدا ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازی بدرەوشێتەوەو شەوق بداتەوە، ئەوا هۆكارەكەی پیواری ماركسیزمە نەوەك هێزی ناوەكی و تۆكمەیی تایبەتی ئایدیۆلۆژیای بۆرژوازی خۆی بێت. من لای خۆمەوە لاریم لەوە نییە زانستی ئەنسرۆپۆلۆژی (لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكاو هەروەها لە ئەوروپاش)، لەرووی میتۆدیەوە خۆی رێكخستۆتەوەو شێوازەكانی تۆكمەتر كردووەو زانست و زانیاری گرنگی بەدەستهێناوە، بەڵام با بپرسین ئایدیۆلۆژیا چییە؟

ئایدیۆلۆژیا هزرێكی ئاوێتەیە كە واقعی كۆمەڵایەتی تیاماندا بەرهەمی دێنێت و هەوڵدەدات بگەڕێتەوە نێو واقعی كۆمەڵایەتی، بەخاتری ئەوەی لەنێو یەك جیهانبینی یەكگرتوودا كۆیانبكاتەوە كە كەم تا زۆرێك خاوەنی یەكانگیری و تۆكمەیی بێت. لەمڕۆدا دەشێت هەبن بڵێن ئێمە بێزمان لە ماركسیزمی دۆگماتیستی دەبێتەوە، یاخود رەنگە خواستێك هەبێت وامان لێبكات بڕوا بەوە بهێنین كە ماركسیزم بەسەرچووەو عەیامێكە تیۆریەكانی عەمارەپۆ بوون و پێشبینی و حوكمدانەكانیشی هەڵەبوون. ئەم هەڵوێستە هەڵوێستێكی فیكریەو هەڵوێستەكانی تر پارسەنگ دەداتەوە. وەك چۆن جارێكیان چێ گیڤارا پێیوتم: (هەڵەی من نییە گەر واقیع خۆی ماركسی بێت). مەبەستی لەوە ئەوەبوو دەرفەت بۆ تێپەڕاندنی ماركسیزم و شرۆڤەكانی بۆ مێژوو لەڕێی ململانێی چینایەتیەوە لەئارەدانییە، بەتێكوپێكدان و ژێرەوژوركردنی ئەو بونیادە ئابووری و كۆمەڵایەتیانە نەبێت كەبوونەتە دروستكەری ئەو ململانێیە، هاوكات بونەتە بەرهەمهێنەری ئەو ئایدیۆلۆژیایەی شرۆڤە و تاوتوێی ئەو ململانێیە دەكات.

پەراوێزەكان:

– گفتوگۆی یەكەم:

3. ئەم رستەیە بەهۆی سارتەرەوە بەنێوبانگ بوو. رستەكە لە دەسپێكی كتێبی (عەدەن، دوورگەی عەرەب) دا هاتووە كە لە نووسنی پۆل نیزانە.

4. لە دەیەی رابردوودا هەندێ لە بیریارە بۆرژواكان خۆیان بە سەركۆنەكردنی ئایدۆلۆژیاوە گرتووە، ئەویش بەبیانووی ئەوەی كە زانست دەستبەرداری بووە. هەندێ لە ماركسیستە دۆگماتیستەكانیش هاوڕابوون لەگەڵیاندا، نموونەكانیان وەك لوی ئاڵتۆسێر.. كە ئایدۆلۆژیا وەك قۆناغێكی پێش مێژووی زانست سەیردەكات و بەوپێیەش رەتیدەكاتەوە ماركسیزم ئایدیۆلۆژیا بێت.

سەرچاوە:

الدفاع عن المثقفین، ترجمة جورج طرابیشي، دار الطلیعة بیروت

 626 جار بینراوە