سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » ده‌رباره‌ی هاوچه‌رخبوون، نوێخوازی، ره‌سەنا‌یه‌تی

ده‌رباره‌ی هاوچه‌رخبوون، نوێخوازی، ره‌سەنا‌یه‌تی

2-2 و کۆتایی

به‌ مانایه‌كی تر، له‌ بیری رۆژئاواییدا، ره‌سه‌نایه‌تی بریتییه‌ له‌ زانستخوازی و به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌، نوێبوونه‌وه‌ی به‌رده‌وام و داهێنان، به‌ باره‌كه‌ی تریشدا سه‌رله‌نوێ خوێندنه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌ بۆ كۆی كه‌له‌پوری فكری و شارستانیی رۆژئاوا له‌ پێناوی پێشخستنی زیاتری دنیای هاوچه‌رخ.

خوێندنه‌وه‌و راڤه‌كردنه‌وه‌ی كه‌له‌پوری فكری و زانستی و سیاسی سه‌رده‌می گریك، له‌لای رۆژئاوا، وه‌ك نموونه‌، بۆ په‌ره‌ستن و پیرۆزكردن نییه ‌و نه‌بووه‌. رۆژئاوا له‌ رێگه‌ی پرۆسه‌ی راڤه‌كردنه‌وه‌و پیاچوونه‌وه‌ی ره‌خنه‌گرانه‌‌وه‌، سه‌ری له‌‌ تێپه‌ڕاندنی ته‌ڵه‌زگه‌و شكست و چه‌قبه‌ستنه‌كانی ده‌رهێنا، بگره‌ به‌ نوێكردنه‌وه‌ی زیاترو دۆزینه‌وه‌ی رایه‌ڵی مه‌عنه‌ویی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی بیری رۆژئاوا گه‌یشت‌، بۆیه‌ كرۆكی ره‌سه‌نایه‌تی له‌م شارستانییه‌ته‌دا، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوچه‌رخ بیت!، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌رده‌م و به‌رده‌وام‌ له‌ناو مێژوودا ئاماده‌بوون و باڵاده‌ستیت هه‌بێت.

بێگومان له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وه‌دا، له‌ رۆژئاواش پێناسه‌ی زۆر هه‌ن بۆ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی كه‌ په‌یوه‌ست نین‌ به‌ هه‌مان سیستمی ماناو راڤه‌كردنه‌وه‌‌ كه‌ له‌ كولتورو شارستانییه‌ته‌كانی تردا‌ هه‌یه‌، به‌ڵكو هه‌ر پێناسه‌یه‌كیش كه‌ لای هه‌ر بیرمه‌ندو فه‌یله‌سوفێكی رۆژئاوایی ده‌بینرێت، هه‌میشه‌ پێویستی به‌ جۆرێك له‌راڤه‌و مامه‌ڵه‌ی شیتاڵگه‌رانه ‌Deconstruction‌ هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی‌ له چێوه‌ی Context كاتشوێنی خۆیدا، ئه‌ویش له‌ به‌ر رۆشنایی ئه‌زموون و مێژووی خودی رۆژئاوا خۆی‌.

بۆ نموونه‌، گه‌وره‌ فه‌یله‌سوفی ئه‌ڵمانی مارتن هایدگه‌ر(1879-1976) له‌ باره‌ی ره‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌، پێی وایه‌ كه‌: بریتییه‌ له‌و بیروباوه‌ڕو هه‌ست و سۆزانه‌ی كه‌ به‌ راستی له‌ خودی خاوه‌نه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌رده‌چن، هه‌موو كه‌سێك كه‌ بیركردنه‌وه‌ی بریتی بێ له‌ ده‌نگدانه‌وه‌ی ژینگه، یان رای گشتی و، قسه‌ی له‌ خۆیه‌وه ده‌رنه‌چوو و په‌یوه‌ست نه‌بوو به‌ واقعه‌وه‌، ئه‌وا كه‌سێكی ره‌سه‌ن نییه(1)‌.‌ بێگومان ئه‌م پێناسه‌یه‌ زیاتر له‌ راڤه‌یه‌ك هه‌ڵده‌گرێت، له‌ نێویاندا ده‌كرێ وه‌ها تێی بگه‌ین كه‌ جۆرێك بێت له‌ ره‌خنه‌و تانه‌ له‌و كولتورو شارستانییه‌تانه‌ی تر كه‌ زۆر ده‌سكه‌وتی شارستانییه‌تی رۆژئاوایان وه‌رگرتووه‌و هێشتا هه‌ر باس له‌ تایبه‌تمه‌ندی و ره‌سه‌نایه‌تی ده‌كه‌ن!.
هایدگه‌ر، كه‌ وا پێناسه‌ی ئه‌م چه‌مكه‌ ده‌كات، هیچ بنه‌چه‌یه‌كی ده‌ره‌-رۆژئاوایی له‌ دنیابینی فكری و بیری فه‌لسه‌فیی خۆیدا نابینێت تا ترسی له‌وه‌ هه‌بێت بكه‌وێته‌ داوی نا ڕه‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌، بۆیه‌ له‌دیدی ئه‌ودا، ره‌سه‌نایه‌تی وا ده‌كه‌وێته‌وه‌ كه‌ وه‌ك تایپی ئه‌وروپایی و رۆژئاوایی بیت، كه‌ له‌ناو مێژوودا ئاماده‌گییت هه‌بێت‌ و خۆت بیت، زاده‌ی سه‌رزه‌مین و كیشوه‌رێك بیت هیچ شارستانییه‌تێكی تر نه‌توانێت ره‌سه‌نایه‌تییه‌كه‌ت لێ وه‌ربگرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ ئه‌گه‌ر ناچار به‌ شوێنكه‌وتن و لاساییكردنه‌وه‌ت نه‌بووبێت!.

له‌ بیری عه‌ره‌بی و ئیسلامیدا ‌ ‌
له‌ بیری جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامیشدا، دابه‌شبوونی فكری و فه‌لسه‌فی، یان ئایدیۆلۆژی و سیاسیی به‌رچاو هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ دیاریكردنی چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی.

بیرمه‌ندانی دیاری عه‌ره‌ب له‌ بابه‌ت زه‌كی نه‌جیب مه‌حمود(1905-1993) و محه‌مه‌د عابد جابری (1935-2010) و حه‌سه‌ن حه‌نه‌فی(85 ساڵ) و فوئاد زه‌كه‌ریا (1927- 2010) و …. هتد، له‌و نموونانه‌ن كه‌ تێگه‌یشتنی هاوچه‌رخ و فراوانتریان بۆ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی هه‌یه‌، به‌ڵام ره‌وته‌ ئایدیۆلۆژییه‌ ناسیۆنالیستی و ئیسلامی و تائیفی و فه‌نده‌مینتالیسته‌كان، به‌ شێوه‌یه‌كی تر، لێی تێ ده‌گه‌ن و مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا ده‌كه‌ن.

ئێمه‌ لێره‌دا به‌ كورتی، پێناسه‌ی ره‌سه‌نایه‌تی لای بیرمه‌ندێكی وه‌ك زه‌كی نه‌جیب و پاشان حه‌سه‌ن حه‌نه‌فی ئه‌هێنینه‌وه‌ كه تێڕوانینێكی سازێنه‌ریان(توفیقی)یان هه‌یه‌ بۆ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی و پێیانوایه‌ ناكرێ وه‌ك دوالیزمێكی دژو ناكۆك له‌به‌رامبه‌ر هاوچه‌رخبووندا، وه‌ربگیرێت.

زه‌كی نه‌جیب، له‌باره‌ی ره‌سه‌نایه‌تییه‌وه‌، ده‌ڵێ: ده‌بێ له‌و كه‌له‌پووره‌‌ دێرین و كۆنانه‌مان به‌رین كه‌ وامان لێ بكه‌ن بتوانین به‌ شێوه‌یه‌كی كرده‌یی پیاده‌یان بكه‌ین و، بیانخه‌ینه‌ سه‌ر شێوازه‌‌ نوێیه تازه‌ دۆزراوه‌كان، هه‌موو رێگه‌یه‌كی نوێ بۆ كاركردن كه‌ دروستی ده‌كه‌ین كاتێك كه‌ رێگه‌ی له‌و باشتری به‌دوادا هات، ئه‌وا رێگه‌ كۆنه‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ سه‌ر ره‌فه‌ی رابردوو و چیتر كه‌س بایه‌خی پێ نادات جگه‌ له‌ مێژوونووسه‌كان!(2).

به‌ ده‌سته‌واژه‌یه‌كی تر، ئه‌م بیرمه‌نده‌ ده‌ڵێ‌: كولتور، كولتوری كۆن بێ، یان هاوچه‌رخ، بریتییه‌ له‌ رێگه‌كانی ژیان، ئه‌گه‌ر ئه‌و خه‌ڵكانه‌ی پێش ئێمه‌ رێگه‌یه‌كی به‌سوودیان هه‌یه‌ بۆ ژیانی هه‌نووكه‌ییمان، ئه‌وا وه‌ری ده‌گرین، ئه‌وه‌ش ئه‌و لایه‌نه‌یه‌ له‌ كه‌له‌پورمان كه‌ زیندووی ده‌كه‌ینه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر شتێكی به‌سوودیان نییه‌ كه‌ به‌ كرده‌یی سوودبه‌خش بێ، ئه‌وا به‌بێ ئه‌وه‌ی داوای لێ بووردن بكه‌ین، وه‌لاوه‌ی ده‌نێین، به‌هه‌مان شێوه‌ش‌ له‌ به‌رامبه‌ر كولتوری كۆمه‌ڵگه‌ هاوچه‌رخه‌كانیشمان ده‌وه‌ستین وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌كانی ئه‌وروپاو ئه‌مریكا(3).

هه‌رچی حه‌سه‌ن حه‌نه‌فی-ییه(86 ساڵ)‌، ئه‌وا له‌ زۆر به‌رهه‌می فكریی خۆیدا، چ كتێبه‌كانی بێت یان توێژینه‌وه‌و وتاره‌كانی، بایه‌خی زۆری به‌ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی و كه‌له‌پور و نوێبوونه‌وه‌ داوه‌، بۆ روونكردنه‌وه‌ی ئه‌م كۆنسێپته‌ش، له‌ چه‌ندین شوێنی جیاجیادا كۆمه‌ڵێك پێناسه‌ی بۆ ره‌سه‌نایه‌تی هێناوه‌ته‌وه‌‌.

حه‌نه‌فی له‌م باره‌یه‌وه‌ ده‌ڵێ: ره‌سه‌نایه‌تی، وه‌ك له‌باره‌یه‌وه‌ ده‌وترێ، خۆگرێدان نییه‌ به‌ مێژووه‌وه‌ كه‌ هه‌موو شتێكی له‌خۆ گرتووه‌، به‌ڵكو ره‌سه‌نایه‌تی، له‌ بنه‌ڕه‌تداو پێش هه‌موو شتێك، بریتییه‌ له‌ به‌ئاگابوون له‌ واقع و یه‌كگرتن له‌گه‌ڵیدا، مێژووش به‌شێكه‌ له‌ واقع، چونكه‌ هێشتا وه‌ك كۆمه‌ڵێك پاشماوه‌ كار له‌ناخی تاكه‌كان ده‌كات، بگره‌ تێڕوانینێكی راست و دروسته‌ بۆ واقع به‌و ئیعتیباره‌ی كه‌ قۆناغێكه‌ له‌ قۆناغه‌كانی مێژوو(4).

ساده‌ترین راڤه‌كردن بۆ ئه‌م پێناسه‌یه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بیری حه‌نه‌فی_دا، مێژوو وابه‌سته‌ی واقعه‌، واقعیش لای ئه‌م بیرمه‌نده‌، وابه‌سته‌ی واقعی لۆكاڵی نییه‌، به‌ڵكو ره‌هه‌ندێكی گه‌ردوونگه‌را Universalی هه‌يه‌. ئه‌م خاڵه‌ش كه به‌هه‌مان شێوه‌‌‌ لای زه‌كی نه‌جیب مه‌حمودیش به‌دیی ده‌كه‌ین، به‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ كه، په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ واقعی زه‌مه‌نی ئێستاو دنیای هاوچه‌رخدا گرێ بده‌یت.

حه‌نه‌فی وه‌ك جۆرێك له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ره‌وته‌ فێنده‌مینتاڵیستییه‌كانی جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامی، له‌شوێنێكی تردا راشكاوانه‌تر له‌باره‌ی ئه‌م چه‌مكه‌وه‌ ده‌دوێ و ده‌ڵێ: ره‌سه‌نایه‌تی داخران نییه‌ به‌سه‌ر خۆتدا، ره‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌ویتر نییه‌، هه‌ڵهاتن نییه‌ له‌ شتی نامۆ وه‌ك ئه‌وه‌ی ساخته‌و هاورده‌و تێچێنراو بێت و خود تیایدا ناسنامه‌ی خۆی له‌ده‌ست بدات، ره‌سه‌نایه‌تی به‌م مانایه‌ ده‌بێته‌ گۆشه‌گیری و بۆشایی و سڕكردن و چوونه‌وه‌خۆو پاشان پوكانه‌وه‌و له‌ناوچوون(5). ‌ ‌

له‌ بیری كوردیدا
ئه‌گه‌ر ده‌سته‌واژه‌ی (بیری كوردی) ده‌سته‌واژه‌یه‌كی نوێ و گریمانه‌كراویش بێ و ئیشكالییه‌تی خۆی هه‌بێت، ئه‌وا ده‌توانرێ، هیچ نه‌بێ، له‌ ئاستی تره‌وه‌ نزیككاری بۆ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تی لای نه‌ته‌وه‌ی كوردیش بكرێت. یه‌ك له‌و ئاستانه‌ش زمانی كوردی و‌ رۆشنبیریی میللییه‌.

له‌م ئاسته‌دا، ره‌نگه‌ ره‌سه‌نایه‌تی، به‌ به‌راورد به‌ دوو چه‌مكه‌كه‌ی تر، وشه‌یه‌كی باو و بڵاو و نزیكتر بێت له‌ تێگه‌یشتنی گشتی و ده‌ستاوده‌ستكردنی له‌ناو خه‌ڵكدا.‌ له‌ فه‌رهه‌نگه‌ كوردییه‌كانیشدا، به‌گشتی، له‌به‌رامبه‌ر وشه‌ی عه‌ره‌بیی(الأصالة)دا به‌كارهاتووه(6)‌.

ره‌سه‌نایه‌تی، زۆرجار، له‌م ئاسته‌ ساده‌و سه‌ره‌تاییانه‌یدا، ئاماژه‌ی په‌رۆشییه‌ بۆ تایبه‌تمه‌ندییه‌ كولتوری و كه‌له‌پورییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌، نه‌ته‌وه‌، ناوچه‌، شارستانییه‌تێكی دیاریكراو. هاوكات، پاراستنی ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌یه‌‌ له‌ هه‌ر بیروباوه‌ڕ و نۆرمێك، به‌هاو و نه‌ریتێك، ره‌فتارو گوتارێك كه‌ ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییه‌ له ڕه‌گ و ‌ڕیشه‌وه‌ ده‌ربهێنێت و ناسنامه‌ی بشێوێنێت و ون بكات و به‌ ئاسانی له‌گه‌ڵ هه‌موو دیارده‌یه‌كی بێگانه‌و بیانیدا تێكه‌ڵ و ئاوێته‌ ببێت و تا سنوری سڕانه‌وه‌، جیا نه‌كرێته‌وه‌.

بێگومان ئه‌مه‌‌ ده‌شێت ته‌نها وه‌ك نموونه‌یه‌ك له‌ پێناسه‌ بۆ چه‌مكی ره‌سه‌نایه‌تیی وه‌ربگرین، نموونه‌یه‌ك كه‌ ره‌نگه‌ پتر ده‌ربڕی دۆخی سیاسی/مێژوویی نه‌ته‌وه‌یه‌كی وه‌ك كورد بێت له‌ناوچه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا كه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌ ته‌نها هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر مێژوو و له‌سه‌ر ناسنامه‌و كولتوره‌كه‌ی نییه‌، به‌ڵكو هه‌ڕه‌شه‌ی سیاسی و وجودیشی له‌سه‌ر هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی كه‌ ئه‌م نه‌ته‌وه‌یه‌،لانیكه‌م، له‌ مێژووی نوێی دوو سه‌د ساڵی رابردووی خۆیدا، چه‌ندینجار دووچاری له‌ناوبردنی به‌كۆمه‌ڵ Genocide بۆته‌وه.‌

ئه‌مه‌ ده‌ڵێین به‌بێ ئه‌وه‌ی ئه‌و پێناسه‌یه‌ وه‌ك دوا پێناسه‌ ببینین و بیخه‌ینه‌ سه‌رو گفتوگۆوه‌وه‌‌، ئێمه‌ دڵنیاین كه‌ كۆنسێپتی ره‌سه‌نایه‌تی، زۆر له‌وه‌ فراوانتره‌و هه‌ڵده‌گرێ له‌ چه‌ندین كایه‌ی پسپۆری و له‌گۆشه‌و روانگه‌ی جیاوازه‌وه‌و‌ به‌ ره‌چاوكردنی لایه‌نی ئه‌بستراكت و واقعی لۆكاڵیی نه‌ته‌وه‌ی خۆت، پێناسه‌ی بكه‌یته‌وه‌.

ئه‌نجامگیریی
دوای گه‌ڕان و رووپێوكردنێكی سه‌ره‌تایی بۆ هه‌ر سێ چه‌مكی هاوچه‌رخبوون و نوێخوازی و ره‌سه‌نایه‌تی، ده‌كرێ به‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌نجامگیری بگه‌ین كه‌ لێره‌دا به‌ پوختی ده‌یانخه‌ینه‌ڕوو:-

پێناسه‌كردنی هه‌ر سێ چه‌مكی هاوچه‌رخبوون، نوێخوازی، ره‌سه‌نایه‌تی، وه‌ك زۆر چه‌مكی تری فكری و كولتوری، كێشه‌و ته‌مومژیی خۆیان هه‌یه‌و له‌ كولتورو شارستانییه‌تێكه‌وه‌ بۆ یه‌كێكی تر، به‌هه‌مان ده‌لاله‌ت و مانا ناكه‌ونه‌وه‌و به‌ پێی جیاوازیی ئه‌زموون و باكگراوه‌ند، جیاوازییان هه‌یه‌.

پیناسه‌كردنی هه‌ریه‌كێ له‌و چه‌مكانه‌، زۆرجار ته‌نها وه‌ك پێویستییه‌كی ئه‌كادیمییه‌و داوا ده‌كرێت كه‌ ده‌ستنیشان بكرێن، ده‌نا پێناسه‌ی كۆنكرێتی و ته‌واو، یان شیاو بۆ هه‌موو سه‌رده‌م و شوێنێك، له‌ ئارادا نییه‌.

په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانی و هۆكاری هه‌یه‌ له‌ نێوان هه‌ر سێ چه‌مكه‌كه‌دا، بگره‌ به‌بێ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنی یه‌كێكیان ئه‌ویتر به‌ ئاسانی روون نابێته‌وه‌و ماناو چێوه‌ی پێویست وه‌رناگرێت. ئێمه‌ نازانین هاوچه‌خبوون چییه‌ به‌بێ ره‌چاوكردنی كاریگه‌ریی ده‌سكه‌وته‌كانی نوێخوازی له‌سه‌ر‌ شارستانیه‌تی مرۆڤایه‌تی، وه‌كچۆن ئاسان نییه‌ كه‌ تێبگه‌ین ره‌سه‌نایه‌تی واتای چییه‌ به‌بێ گرێدانه‌وه‌ی به‌ بابه‌تی هاوچه‌رخبوونه‌وه‌.

له‌ناو جیهانی عه‌ره‌بی و ئیسلامیدا، به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیشه‌وه‌، دابه‌شبوونی گه‌وره‌و ئاشكرا هه‌یه‌ سه‌باره‌ت به‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌و سێ چه‌مكه‌و بگره‌ به‌ریه‌ككه‌وتن و ململانێش له‌ تێگه‌یشتن و راڤه‌كردنیاندا هه‌یه‌.

سه‌رچاوه‌كان:-

1)صلیبا، جمیل، (1982م)، (المعجم الفلسفي)، دار الكتاب اللبناني، بيروت، ص96.

2)محمود، زكی نجیب،(1993م)، (تجدید الفكر العربی)، دار الشروق، بیروت، ص18.

3)هه‌مان سه‌رچاوه‌، ل21.

4)حنفي، حسن، (1983م)، (قضايا معاصرة في فكرنا المعاصر)، دار التنوير للنشر، ط2، بيروت، ص51.

5)حنفي، حسن، (الأصالة والمعاصرة بأي معنى؟)، جريدة (الإتحاد) الإماراتية، عدد يوم 20 يونيو 2014، الإمارات العربية المتحدة، صفحة: وجهات الظر.

6)نیزامه‌دین، فازیل، (2003)، (فه‌رهه‌نگی ئه‌ستێره‌ گه‌شه‌، كوردی- عه‌ره‌بی)، ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس، هه‌ولێر، ل276.

 268 جار بینراوە