سەرەکی » وتار » نەوت

هەر جارەی لاپەڕەیەك

نەوت

ئامادەكردنی: مامۆستا پێشڕەو (پێشڕەو ئیسماعیل)

نەوت چارەنووسی شەڕی داهاتوو دیاری دەكات، كێ نەوتی زۆری بەدەستەوە بێ، چارەنووسی شەڕی داهاتوو دەباتەوە.

ستالین

بۆ یەكەم جار لە سەدەی چوارەمی زاییندا یەكەم بیرە نەوت لە چین لێدرا، لەو كاتەدا نەوتی خاوی ناو بیرەكە دەسوتێنرا لەپێناوی بەهەڵمكردنی ئاوی سوێری ناو زەویەكە بۆ بەرهەمهێنانی خوێ نەك نەوت، دواتر لەسەدەی هەشتەم داری حەیزەران بەكاردەهێنرا بۆ گەیشتن بە سەرچاوەكانی نەوت و ئاوی سوێر تا لە سەدەی دەیەم بۆری دروستكرا بۆ دەرهێنانی نەوت .

نەوت شلەیەكی چڕكراوەیە كە قابیلی سووتاندن و گڕگرتنە، رەنگی قاوەیی تۆخ یان قاوەییەكی سەوز باوە و سەرچاوەكەی لەچینی سەڕەوەی توێكڵی زەویدایە، تا ئێستا (450) مادەی كیمیایی لە نەوت دەردەهێنرێ وەكو بابەتەكانی پلاستیك، بۆری ، قوماش، داوودەرمان، نایلۆن، ئاوریشمی پیشەسازی، پەینی كیمیایی، چەرمی پیشەسازی و زۆریتر. هەروەها چەند جۆرێكی مادەی كیمیایی و سوتەمەنی و وزەی لێ دەردەهێنرێ وەكو بەنزینی سوك، بەنزینی قورس، رۆنی چەور، ئەسیری پەترۆڵ، دیزڵ(گاز)، ئەسفەڵت، كیرۆسینی سوك ، كیرۆسینی قورس ، مۆم.

نزیكەی%80ی یەدەگی نەوت و غازی دنیا لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدایە و لەو رێژەیەش%62.5ی لەلایەن پێنج دەوڵەتی ناوچەكەوە خاوەندارێتی دەكرێت ( سعودیە، ئێران ، عیراق، ئیماراتی عەرەبی، كوێت) بەڵام ئەمریكا تەنها خاوەنی%3 یەدەگی نەوتی جیهانە.

ئێستا وردە وردە بەكارهێنانی نەوت كەم دەبێتەوە بەهۆی پەیدابوونی بەدیلی نەوت وەكو سەرچاوەكانی كارەبا، وزەی خۆر،با، وزەی ئەتۆم، گازی سروشتی، خەڵوزی بەردین، هەروەكو ئێستا ئۆتۆمۆبیلی كارەبایی زۆر بووەو سوتەمەنی بەكارناهێنن، هەروەها لە وڵاتی بەرازیل مادەی (ئیسانۆڵ) كە لە قامیشی شەكر دروست دەكرێ بەكاردەهێنن بۆ سوتەمەنی ئۆتۆمۆبیل لەجیاتی بەنزین .

ئەوەی شایەنی باسە بە گوێرەی هەندێک سەرچاوە هەرێمی كوردستان نزیكەی 45 ملیار بەرمیل نەوتی یەدەگ و سێ تا شەش ترلێون پێ سێجا غازی سروشتی لەژێر خاكەكەیدا هەیە. سەبارەت بە ئابووری كوردستان ئابووریەكی لاوازو دابڕاوە لە واقیعی خەڵكی كوردستان لە رووی داهات و دراو و سەرمایەوە،شەفافیەت لە دەرهێنان و فرۆشتندا نییە، نەوتەكەی وابەستەیە بە دەوڵەتانی ئیقلیمەوە، لە رووی كڕین و هێنانی كەرەستە و پێداویستیەكانی ژیانیشەوە دیسانەوە وابەستەیە بەدەوڵەتانی ئیقلیمەوە و هیچ گرنگی بە بەرهەمهێنانی ناوخۆ نادرێت، لەكاتێكدا خاوەنی سامانێکی زۆری ئاوو زەوی بەپیت و رەزو باخ و كشتوكاڵ و ژینگەیەكی لەباری گەشتوگوزارو سامانی ئاژەڵی و پیشەسازی و فڕۆكەخانە و چەندین سەرچاوەی تری ئابوورین. واتا هەرێمی كوردستان ئابووریەكەی وەک پێویست لەدەست خۆیدا نییە كە ئەوە بە رای شارەزایان و پسپۆڕانی ئابووری كۆسپێكە لەبەردەم گەشەكردنی هەرێمی كوردستان بۆ بوون بە دەوڵەت.

 82 جار بینراوە