سەرەکی » کەلتوور » تراژیدیای نووسەرانی رووس یان دیوە شاراوەكەی شۆڕش؟

تراژیدیای نووسەرانی رووس یان دیوە شاراوەكەی شۆڕش؟

سەدیق سەعید رواندزی

رەنگە هیچ چركەساتێك بۆ مرۆڤەكان، بەقەد ئەو چركە ساتانە پر ئازار و خەفەت ‌و تراژیدیای گەورە نەبێت، كە تیایدا هەست دەكەن شۆڕش نائومێدی كردوون. ئەم چركەساتانە، چركەساتی بیركردنەوەیە لە هەزاران خەونی نەزۆك ‌و خۆزگەی بێ ئاكام، كە تا ئەوكات لە هزری خۆیان بۆ شۆڕش هەیان بووە. لێ‌ شۆڕش نەك هەر ئەوە ناكات، بەڵكو دۆزەخێك دێنێتە ئاراوە كە تیایدا مرۆڤەكان، هەست بە نادادپەروەری‌و نایەكسانی ‌وچەوسانەوە و بێ بەشبوون لە هەموو مافێكیان بكەن. ئەمەش سەرەتای ئەو نائومێدییە گەورەیە، كە دەبێتە بەشێك لە دنیابینی مرۆڤ ‌و بەردەوام ئازاری دەدات. گەلێك جار شۆڕش نەك هەر واقیعێك ناگۆڕێت، بەڵكو هەمان ئەزموونی پێشووتر، لە فۆڕمێكی جیاوازتردا درێژە پێدەدات. دیارترین ئەو هۆكارانەی مرۆڤەكان نائومێد دەكات لە شۆڕش ئەوەیە، كە ناتوانێت واقیعی پێشوو بگۆڕێت بەواقیعێكی نوێتر. كاتێكیش شۆڕش نەیتوانی، ئەو گۆڕانكارییە بكات، بەلای هەمووانەوە ماناكانی تەنها لەگۆڕینی چەند دەموچاوێك، بێ گۆڕینی عەقڵیەتەكە، كورت دەبێتەوە. لێرەوەش گەر سەرنج بدەین دەبینین بەشێك لە بەناو شۆڕشی ئەو وڵاتانە، لەبری گۆڕانكاریی، نەهامەتی گەورەی هێناوەتە ئاراوە. مرۆڤەكان بەو خەیاڵەوە بەشداری شۆڕش دەكەن، كە دواجار شۆڕش دنیای پێشوویان بۆ بڕوخێنێت و دنیایەكی دیكەیان بۆ بونیاد بنێ. بەڵام نازانم كامە بیرمەندە دەڵێت:(شۆڕشەكان زیندانێك دەڕوخێنن بۆئەوەی زیندانێكی دیكە بونیادبنێن). لەو روانگەیەوە، شۆڕشی ئۆكتۆبەر بەرووداوێكی سیاسی و مێژوویی و مرۆڤایەتی گەورەدا دەنرێت لەمێژووی مرۆڤایەتیدا، كە تیایدا كۆتایی بە دەسەڵاتی بنەماڵەی فەرمانڕەوایی قەیسەر هێناو بۆ یەكەمجار لەمێژوودا، ماف بۆ چینی چەوساوە و هەژارەكان گەڕایەوە. ئەم شۆڕشە یەكێك بوو لەو گۆڕانكارییە گرنگانەی، هەموو مرۆڤایەتی بە ئومێدەوە لە چاوەڕوانی دابوون، بەڵام دوای مردنی لینین و هاتنی ستالین بۆ سەرتەختی فەرمانڕەوایەتی، هەموو مانا و پیرۆزییەكانی ئەوشۆڕشەی خستەژێر پرسیارەوە و قۆناغێك لە ستەمی سیاسی و چەوسانەوە و كپكردنی دەنگ و وشەی ئازاد و سەربەخۆ دەست پێ دەكات. ساڵانی حوكمڕانییەتی ستالین لەمێژووی سۆڤییەت، بە رەشترین ساڵانی مێژووی ئەو وڵاتە و شۆڕشەكەشی دادەنرێت. ستالین نەك هەر لە دروشم و بنەماكانی شۆڕشی ئۆكتۆبەر هەڵگەرایەوە، بەڵكو لەسەردەمی ئەودا، سۆڤییەت بووە زیندانێكی گەورە، بە تایبەتیش بۆ نووسەران و ئازادیخوازان.

كتێبی (تراژیدیای نووسەرانی رووس) نموونەیەكە، كە تەنها لە ناونیشانەكەی، روویەكی شاراوەی شۆڕشی ئۆكتۆبەرمان بۆ دەردەخات. روویەك كە دوای كەوتنی دەسەڵاتەكەی ستالین و هەڵوەشانەوەی یەكێتی سۆڤییەت، باشتر دەركەوت. ئەم كتێبە، سەرگوزشتەی ژیانی چەندین نووسەر و ئەدیبی گەورەی سۆڤیەت باس دەكات، كە لەسەردەمی ئەو شۆڕشە و لەسەرو بەندی دەسەڵاتی ستالین و دواتریشدا، نەهامەتی گەورە و راوەدوونان و تراژیدیا و ئەشكەنجەی زۆریان بینیوە. كتێبەكە، باس لەو نووسەرانە دەكات، كە باجی وشەی ئازاد و دەنگی ئازادیان داوە و نەبوونەتە دەسكەلای شۆڕش و بوقی ستالین. بۆیە ژیانییان رووبەڕووی هەڕەشە و مەترسی گەورە بۆتەوە. لە سەردەمی ستالیندا، دروشمێك هەبوو، كە هەمووشتێك لە پێناو شۆڕشدایە. بۆیە ئەگەر نووسەرێك بە شانوباڵی ستالین و دەسەڵاتەكەی هەڵنەدابا، ئەوا سۆڤییەت بۆ ئەو شوێنی ژیان و مانەوە نەبوو. دەیان نووسەری بەتوانا، لەسۆنگەی ئەوەی نەبوونە نووسەری دەربار و رەخنەیان لە ستالین و كردەوەكانی گرت، دوورخرانەوە و زیندانی كران و دەیانیشیان خۆیان كوشت و بەرگەی ئەو دەسەڵاتە تۆتالیتاریەیان نەگرت. هاوكات كەم نەبوون ئەو نووسەرانەشی، خۆیان و قەڵەمەكەیان، خستە خزمەت ستالین و كردەوەكانی و كاتێكیش پەردە لەسەر ئەو تۆمارە رەشە لادراو دنیای دەرەوە پێیزانی، بەرگەی ئەو شەرمەزاریەیان نەگرت و خۆیان كوشت وەك (ئەلیكساندەر ڤاتیڤی) ئەم نووسەرە، بۆ ساڵانێكی زۆر و لەسەروبەندی دەسەڵاتی ستالیندا، بڕوای وابوو هەموو كارەكانی ئەو سەركردەیە بۆ ئایندەی سۆسیالیزمە و دەبێ ئەدەبیات و نووسین لەخزمەت دروشمەكانی شۆڕش دابێت، بەڵام كاتێ ستالین دەمرێت، بەرگەی ئەو دەربارەیەی خۆی ناگرێت و خۆی دەكوژێت. نووسەرانی سۆڤییەت، لە سەردەمی ستالین، ئەگەر لەبەرەی شۆڕش نەبوونایە و رەوایەتییان بەكردەوە سیاسی و نامرۆییەكانی ستالین نەدابووایە، ئەوا لە بچووكترین مافی سەرەتاییانەی ژیان بێ بەش دەكران. لەو سۆنگەیەوە، چەندان نووسەر بەهۆی چارەسەرنەكردنییان لە نێوەندە تەندروستییەكان و رێگەندانییان بۆ سەفەر و چوونە دەرەوە و هاوكات ریكردنییان لە وەرگرتنی خەڵات، خۆیان كوشت و ئەوانەشی یاخیبوون، دوورخرانەوە بۆ بەستەڵەكی سیبریا و كاری گەورە و تاقەت پروكێنییان پێدەكراو دەیان ساڵیان لە زیندان بردەسەر، كە هەرگیز شایەن بە نووسەرانێك نەبوو، كە سیمبولی مرۆڤدۆستی و ئەدەبیاتی جیهانی بوون.

دنیای دەرەوەی فریو دەدا
لە كتێبەكەدا، نووسەر چەندین نموونەی بەرجەستە لەبارەی ژیانی پڕ لە نەبوونی و نەهامەتی نووسەران لەسەردەمی ستالین دێنێتەوە. ئەو دەسەڵاتە، لەكاتێكدا لافی دادپەروەری كۆمەڵایەتی و نەبوونی جیاوازی چینایەتی لێ دەدا و دنیای دەرەوەی فریو دەدا، بەڵام هەرچی لەنێو وڵاتدا نادادپەروەری لەنێوان مرۆڤەكان دەكرد. دەسەڵات چەندین كۆشكی بۆ (گۆڕكێ) تەرخان كردبوو، بەڵام كاتێ بڕیار دەدرێت (باسترناك) بەشداری كۆنگرەی بەرگریی رۆشنبیری لەپاریس، لەساڵی 1935 بكات، قاتێكی شیاوی نییە لەبەری بكات و رووی ئەوەی هەبێت بچێتە بەردەم ئاپۆڕای جەماوەر. باسترناك، چونكە رەخنەی لە شۆڕشی ئۆكتۆبەر دەگرت و شاكارە مەزنەكەی دكتۆر ژیڤاگۆ گەواهیدەری ئەو رەخنانەیە، ئیدی وەك نووسەرێكی پەراوێزخراو و بێ ماف، لەلایەن دەسەڵاتی ستالینەوە مامەڵەی لەگەڵ دەكرا و بەرهەمەكانی قەدەغە و سانسۆر دەكران. یەكێكی دیكە لەو نووسەرانەی باجی نووسینی وشە رەخنەگرتن لە ستالین دەدات(ماندلشتام) ە. ئەو شاعیرە لە سیییەكاندا شیعرێك بە ناوی ( شاخنشینەكەی كرملین) دەنووسێت و رەخنە لە ستالین و دەسەڵاتەكەی بەشێوەیەكی تەنز ئامێز دەگرێت. لە شیعرەكەیدا، قامكەكانی ستالین بە كرم و سمێڵەكانی بە سیسرك دەچوێنێت و گاڵتە بەباوكی هەژاران دەكات، رووبەرڕووی فشارێكی سیاسی گەورە و سەركێشی بەژیانی خۆی دەبێتەوە و ناچارە، ئەو كاغەزە بدڕێنێت كە شیعرەكەی تیدا نووسیوە و ئەزبەری كردووە، بۆ ئەوەی لەبیری نەچێتەوە. سەرەنجام دووردەخرێتەوەو كاتێ ماوەی دوورخرانەوەكەشی تەواو دەبێت، یەكێتی نووسەران، نامە بۆ وەزیری ناوخۆ دەنووسێت و داوا دەكات، سزای توندتری بدەن. بۆیە جارێكی تر زیندانی دەكرێتەوە و ئازارو ئەشكەنجەی زۆری دەدەن و بەو هۆیەوە دوای ساڵانێكی كەم لەنووسینی ئەو دەقە دەمرێت. ئەمە چارەنووسی زۆربەی ئەو نووسەرو شاعیرە ئازادیخوزانە بوو، كە رەخنەیان لەباوكی میللەت ستالین دەگرت، كە رەوایەتی بەهەموو گرتن و كوشتنێك دەدا، بە پاساوی شەڕی نازییەكان و هیتلەر. سەردەمی دوای شۆرشی ئۆكتۆبەرو بەتایبەتیش ساڵانی فەرمانرەوایی ستالین، سانسۆرو نەبوونی ئازادی و چەوسانەوەی نووسەران، زۆر لە سەردەمی تزاری قەیسەرو پێش شۆرشی ئۆكتۆبەر، تراژیدی ترو پڕ ئازار تر بوو.

نۆبڵی ئەدەب و گومانەكان
نكۆڵی لەوە ناكرێت، كە نۆبڵی ئەدەب، گەورەترین و بەهادارترین خەڵاتی ئەدەبییە، كە تا ئێستاش دەیان نووسەری دنیا، خەونی پێوە دەبینن، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، زۆرجار ئەو خەڵاتە و وەرگرەكانیشی، بەدەرنەبوونە لەرەخنەگرتن. چونكە زۆرجار خەڵاتەكە بە نووسەرانێك بەخشراوە، رەنگە نووسەری دیكەی زۆرداهێنەرتر لەو هەبووبن. لەو كتێبەدا، تا رادەیەكی زۆر ئەو گومانانە دەبنە یەقین و نموونەی بەرجەستە دەبینین، بەوەی چۆن لیژنەی پێدانی ئەو خەڵاتە، كەوتۆتە ژێركاریگەریەتی سیاسەت و ئایدۆلۆژیاو نەیتوانیوە، پێگەو هێزو توانا ئەدەبییەكانی خۆی بپارێزێت. لەساڵی 1965 دا، هەموو ئاماژەكان ئەوەیان دەردەخست كە نۆبڵی ئەو ساڵەی ئەدەبیات، بدرێتە (پاوستۆڤسكی) بەڵام دەسەڵاتدارانی سۆڤییەت، فشاری ئابووری و دیبلۆماسی لە سوید دەكەن و بەوهۆیەشەوە، لیژنەكە خەڵاتەكە دەبەخشتە (میخائیل شۆلۆخۆف) كەبەربژێری دەوڵەت بووە.

بێگومان بەربژێری دەوڵەتیش، بەمانای نووسەری دەسەڵاتە. لە سەنگەری سەرانی دەوڵەت دابێت. ئەم رووداوە، بەبڕوای من، دەرخستنی نهێنییەكی شاراوەی گەورەیە، كە گومانمان لادروست بكات، لیژنەی نۆبڵ، لەژێر كاریگەریەتی سیاسەتدایە و ئەدەب دەكاتە قوربانی سیاسەت، وەك چۆن گەلێك جار دەگوترێت (نەجیب مەحفوز) نزیك بوو لە ئیسرائیلییەكان، بۆیە ئەو خەڵاتەی پێدرا. ئەم كتێبە، گەلێك زانیاری شاراوەی لەبارەی نووسەرانی سۆڤیەت و هەڵومەرجی ژیانییان لەسەردەمی ستالین تێدایە، كۆمەكێكی باشی خوێنەر دەكات، دیوێكی شاراوەی شۆڕشی ئۆكتۆبەر ببینێت و بناسێت، بەتایبەتیش لەسەردەمی ستالیندا، كە خۆی بە باوكی میللەت دەناساند. سوپاسس بۆ (سەباح ئیسماعیل) ی وەرگێڕی كتێبەكە، كە جارێكی دیكەش، لەڕێی وەرگێڕانە جوانەكانییەوە، بە كتێبێكی دیكەی بە پێزی ئاشناكردم. وەرگێڕێك، كە ساڵانێكە لەكەركوكی ژێر تەعریبی زمان و خاكدا، بەبێدەنگی سەرقاڵی بەرز ڕاگرتن و جوان نیشاندانی زمانی كوردییە، لەڕێی وەرگێڕانەكانییەوە.

پەراوێز: ناوی كتێب، تراژیدیای نووسەرانی ڕووس، نووسینی: د- جەودەت هوشیار، وەرگێڕانی: سەباح ئیسماعیل، بڵاوكراوەی: دەزگای سەردەم_2020.

 440 جار بینراوە