سەرەکی » دۆسێ » وڵاتانی جیهان هەوڵەكانیان چڕكردۆتەوە بۆ بەرگرتن لە قەتیسبوونی گەرمی و گۆڕانكاریی كەشوهەوا

تا كۆتایی ئەم سەدەیە گۆڕانكاریی كەشوهەوا چەندین تریلیۆن دۆلار زیان لە ئابووریی وڵاتان دەدات

وڵاتانی جیهان هەوڵەكانیان چڕكردۆتەوە بۆ بەرگرتن لە قەتیسبوونی گەرمی و گۆڕانكاریی كەشوهەوا

رێكخراوەكانی بواری ژینگە و پاراستنی سروشت و كەشوهەوای زەویی دەڵێن، گۆڕانكاریی كەشوهەوا، كەمبوونەوەی باران لە هەندێ ناوچە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی رەنگە لە ماوەیەكی دوور مەودادا گۆڕانكارییەكی تەواو بەسەر گۆی زەویدا بهێنێت و سروشتەكەی بگۆڕێت.

بەدواداچوونی رۆژنامەوانی

بریكاری وەزارەتی ژینگەی عیراق رایدەگەیەنێت، خۆیان بۆ گۆڕانكارییەكانی كەشوهەوا ئامادە دەكەن كە لەڕێكەوتننامەی پاریس ئیمزای لەسەر كراوە.

د.جاسم عەبدولعەزیز بریكاری وەزارەتی ژینگەی عیراق رایگەیاند، عیراق یەكێكە لەو وڵاتانەی لە رێكەوتننامەی پاریس بۆ پاراستنی كەشوهەوا بەشدارە، ئامانجیش لەو رێككەوتننامەیە كەمكردنەوەی یەك پلە یان دوو پلەی گەرمایە، بەتایبەتیش ئەو وڵاتانەی نەوتی و پیشەسازین.

ئاماژەی بەوەشكرد، عیراق پابەندە بەو رێكەوتننامەیە و رێكخراوی UNDP دەیەوێت پاڵپشتی عیراق بكات چۆن سوود لەو سندوقە وەربگرێت كە ساڵانە 100 ملیار دۆلاری تێدا دادەنرێت بۆ ئەوەی وڵاتان ئەوانەی پێویستییان بە هاوكارییە سوودی لێوەربگرن.

د.جاسم روونیكردەوە، ساڵانی رابردوو لانیكەم 106 رۆژ (تۆز و با) لە عیراق هەبووە و گۆڕانكاری لە كەشوهەوا هێناوەتە ئاراوە، بۆیە دەبێت بزانرێت مەترسییەكانی كەشوهەوا زۆرن و چۆن بتوانن لەو گۆڕانكارییە سوودمەند بن، هەروەها گرفتی كەمئاوی هەیە و چۆن چارەسەر بكرێن، ئەو پاشماوانەی كە بوونەهۆی دروستبوونی زیان چۆن كەمبكرێنەوە.

گۆڕانكارییەكی تەواو بەسەر گۆی زەویدا دێت
رێكخراوەكانی بواری ژینگە و پاراستنی سروشت و كەشوهەوای زەویی دەڵێن، گۆڕانكاریی كەشوهەوا، كەمبوونەوەی باران لە هەندێ ناوچە و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی رەنگە لە ماوەیەكی دوور مەودادا گۆڕانكارییەكی تەواو بەسەر گۆی زەویدا بهێنێت و سروشتەكەی بگۆڕێت.

بە گوێرەی لێدوانی زانایان، ٪13ی گۆڕانكارییەكان هۆكاری سروشتین و ٪87یش هۆكارەكەی مرۆیین و بەرپرسیارێتییەكەی دەكەوێتە سەر مرۆڤ. چەند هۆكارێك هەن بۆ گۆڕینی بەرگی زەوی و بە بیابانبوونی خاك، لەوانە بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، كەمبوونەوەی باران، كەمبوونەوەی ئاوی سەرزەوی و كەمی سەوزایی.

وڵاتانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەكی گشتی و عیراق بەتایبەتی، لەو وڵاتانەن كە هەڕەشەی بە بیابان بوونیان لەسەرە، بەگوێرەی دوایین ئامار ٪71ی زەوییە بەراوەكانی عیراق وشك بوون، هەروەها ٪13ی خاكی بەراوی توركیا، 7٪ی خاكی بەراوی لوبنان و ٪17ی خاكی بەراوی سووریا تووشی وشك بوون بوون.

هۆكارەكانی بە بیابان بوونی عیراق
هۆكارەكانی بە بیابانبوونی عیراق بۆ ئەم خاڵانە دەگەڕێتەوە، كەمبوونەوەی ئاوی سەرزەوی و گرتنەوەی سەرچاوەكانی ئاو لە لایەن ئێران، توركیا و سوریا، بەتایبەت دیجلە و فورات. كەمبوونەوەی رێژەی باران بارین، بەجۆرێك كە دوو دەیە لەمەوبەر لە ساڵێكدا 600 – 1300 ملم باران دەباری، بەڵام ئێستا لە تەڕترین ساڵدا دەگاتە 600 ملم.

هەروەها بەشێكی تر لە هۆكارەكان بریتین لە چۆڵكردنی گوندەكان و باركردنی خەڵك بۆ شار. سەركەوتنی خوێ بەهۆی پلەی گەرما و وشكەساڵییەوە، كە وا لە زەوی دەكات بە كەڵكی كشتوكاڵ نەیەت لەگەڵ بەرزبوونەوەی پلەی گەرما، كە بەراورد بە 10 ساڵی رابردوو 1بۆ1.5 پلە بەرزبووەتەوە.

رێكخراوی فاوی تایبەت بە خۆراك و كشتوكاڵی سەر بە نەتەوە یەكگرتووەكان رایگەیاندووە، لە كۆی 12 ملیۆن هێكتار زەوی كشتوكاڵی لە عیراق، ئێستا نزیكەی 3 تاوەكو 4 ملیۆن هیكتار بە كەڵكی كشتوكاڵ دێت، ئەوەش بەهۆی بەرزبوونەوەی ئاستی خوێ و بەبیابانبوونی زەوییە كشتوكاڵیەكانەوەیە.

پڕۆژەی كشتوكاڵی و ئاژەڵداری
عەلی بدێری ئەندامی لیژنەی كشتوكاڵ لە پەرلەمانی عیراق دەڵێت، بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی و گۆڕانی زەوی هەڕەشە لە عیراق دەكات، پێویستە حكومەت میكانیزمی پێویست بۆ چارەسەركردنی ئەو دیاردەیە بگرێتەبەر و رێگە لە زیاتر تەشەنەكردنی بگرێت، ئەمەش بە پێشكەشكردنی پڕۆژەی كشتوكاڵی و ئاژەڵداری دەبێت.

ئەو پەرلەمانتارەی عیراق ئاماژە بەوە دەكات، هەندێ لە هۆزەكان دەستیان بەسەر زەوییەكی زۆردا گرتووە، نە زەوییەكە بەكاردەهێنن و نە رێگە بە كەسی تریش دەدەن بەكاری بهێنێت، ئەمەش وادەكات سەرەڕای بێ سوودبوونی زەوییەكە، مەترسی وشكبوونیش زیاتر ببێت.

توركیا دەیان بەنداوی دروستكردووە
گرتنەوەی رووبار و دەریاچەكان پێشێلكردنی یاسای نێودەوڵەتییە، توركیا دەیان بەنداوی لەسەر دیجلە و فورات دروستكردووە، گەورەترینیان بەنداوەكانی ئیلیسۆ لەسەر رووباری دیجلە و ئەتاتورك لەسەر رووباری فوراتن. كە سەرجەمی ئاوی گلدراوەی بەنداوەكان زیاتر لە 650 ملیار مەتر سێجا دەبێت.

بە گوێرەی رێككەوتنی ساڵی 1987ی نێوان توركیا و سوریا، دەبێ توركیا رێگەبدات لە یەك چركەدا بڕی 500 مەتر سێجا لە ئاوی فورات بچێتە سوریاوە، هەروەها لە ساڵی 1989دا، حكومەتی سوریا لەگەڵ عیراق رێككەوتنێكی ئیمزاكرد كە دەبێت عیراق لە رووباری فورات لە 58٪ پێبدرێت، واتە زیاتر لە 9 ملیار مەتر سێجا لە ساڵێكدا و بەشی ووریاش لە 42٪، كە دەكاتە نزیكەی 6 ملیار و 700 ملیۆن مەترسێجا لە ساڵێكدا و بەشی توركیاش 15 ملیار و 700 ملیۆن مەترسێجا.

توركیا تا ئێستا دانی بەوەدا نەناوە كە دیجلە و فورات دوو رووباری نێودەوڵەتی و كیشوەربڕن، بۆیە هەر مامەڵەیەك لەگەڵ ئەو دوو رووبارە بە مافێكی خۆی دەزانێت. بۆ پڕكردنەوەی بەنداوی ئیلیسۆ دەبێ 3 ساڵ ئاو لە دیجلەوە ببات، ئەوەش بە مانای ئەوە دێت توركیا نزیكەی لە 48٪ی ئاوی رووبارەكە گل بداتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی كە 60٪ی پشكی ئاوی عیراق كەمببێتەوە كە بەشە ئاوەكەی لە 20ملیارەوە بۆ 9.7 ملیار كەمدەكات.

نیویۆرك تووشی مەترسیی ژینگەیی دەبێتەوە
زانایانی كەشناسی لە ئەمەریكا هۆشداریانداوە لە گۆڕانكاریی پلەی گەرما كە زیانی دەبێت بۆ سەر مرۆڤایەتی و ئەگەری ئەوەی هەیە ژمارەیەكی زۆری مرۆڤ لەناوبەرێت. بەو هۆیەشەوە داوا دەكەن كاری جددی بكرێت بۆ راگرتنی قەتیسبوونی گەرما كە دەبێتە مایەی زیان بۆ زەوی و كاریگەریی لەسەر ژیانی مرۆڤ نەبێت.

لێكۆڵەرەوان رایانگەیاند، بەرزبوونەوەی پلەی گەرما دەرەنجامی قەتیسبوونی گەرمایە و نزیكەی ٦٠ ساڵە دەستیپێكردوە تا ئێستاش بەردەوامە، ئەگەری ئەوەش هەیە بە هۆی گەرماوە لە شاری نیویۆركی ئەمەریكا سێ هەزار كەس گیان لە دەست بدەن.

ئایلساڤیتا بیكۆفا توێژەر لە گروپێكی گەورەی لێكۆڵەرەوانی ئەمریكا پێشبینیەكانی بڵاوكردەوە كە تیایدا دەڵێت، گەرمیی پڕوكێنەر ساڵ بەساڵ زیاتر دەبێت، پلەی گەرما تا ساڵی ٢٠٨٠سێ ئەوەندە بەرز دەبێتەوە ، حاڵەتەكانی گیان لە دەستدانیش بە هۆكاری وشكبوونەوەی زەوی و گەرمای سوتێنەر و نەخۆشییەكانی دڵ و ئامرازەكانی هەناسەدان زیاد دەكەن.

زیادبوونی دانیشتوان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی
ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری بیتۆكۆڤاوە رایگەیاندوە، ئەگەر نیویۆرك تووشی حاڵەتێكی وەها ببێت، ئەوا رووداوەكە كە گۆڕانكارییە لە دۆخی كەشوهەوادا زۆر زیانی توندی دەبێت، كاریگەرییەكانیشی كۆكوژ دەبێت.

هەر لەسەر ئەو بابەتە زانكۆكانی (كۆڵۆمبیا و كۆرنێل لە نیویۆرك، كۆلێجی لەندەن بۆ تەندروستی و پزیشكی ئیستوائی) هەڵسەنگاندنیان بۆ دۆخەكە كردوە و گەیشتونەتە ئەو دەرەنجامەی كە زیادبوونی دانیشتوان و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی زەوی و ئامرازەكانی فێنكردنەوە و پاككردنەوەی هەوا هۆكاری بەرزبوونەوەی گەرمان.

لیژنەی گۆڕانكاری كەشوهەوا لە شاری نیویۆرك پێشبینیان كردوە، پلەی گەرما لە نێوان ٢.٩ بۆ ٤.٩ پلەی سەدی بەرزببێتەوە بەبەراورد بە ساڵانی هەشتاكانی سەدەی رابردوو لەگەڵ ئەم ساڵانەی تێیدا دەژین.
بیتكۆڤا دەڵێت، بەرزبوونەوەی گیان لە دەستدانی پێشبینیكراو كۆنترۆڵ دەكرێت بە زاڵبوون بەسەر بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و كەمكردنەوەی قەتیس بوونی گاز لەسەر زەوی، بەردەست بوونی فریاگوزاریی خێرا لەو كاتەی پلەی گەرمی بەرز دەبێتەوە.

گیان لە دەستدان لە رۆژە سارد و رۆژە گەرمەكاندا
لە لایەكی ترەوە ژمارەیەك لێكۆڵەری ئەمەریكی بەراوردێكیان كردوە لە ژمارەی گیان لە دەستدان لە نێوان رۆژە ساردەكان و رۆژە گەرمە پڕوكێنەرەكان، دەركەوتووە ٧٤ ملیۆن حاڵەتی گیان لە دەستدان لە ١٣ دەوڵەت لە ساڵی ١٩٨٥ەوە بۆ ٢٠١٢ تۆمار كراوە، ٧.٤%ی مردن لە رۆژە ساردەكاندا بووە و ٠.٤%ی مردن لە رۆژە گەرمەكاندا بووە.

زاناكان گەیشتونەتە ئەنجامی ئەوەی گۆڕانكاری كەشوهەوا بەرپرسە لە مردنی ١١%ی كۆی گشتی مردن، بەرزبوونەوە و نزمبوونەوەی پلەی گەرماش كاریگەریان هەیە.

ئەم لێكۆڵینەوەیان لە ٣٨٤ شار لە وڵاتانی جیاوازی جیهان ئەنجامداوە و دەڵێن راگرتنی پلەی گەرما، مردن كەمتر دەكاتەوە. راشیانگەیاندوە، گۆڕانكاری لە پلەی گەرمادا بە رێژەی ٢.٥% گۆڕانكاری لە ژمارەی گیان لە دەستداندا دەكات. هۆشداریشیانداوە لە مەترسی شەپۆلی سەرما لە لێكۆڵینەوەكەیاندا، بەتایبەتی لە دەوڵەتانی ئەفەریقا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

تەندروستی مرۆڤ و ژێرخانی ئابوری
راپۆرتێكی ئەمریكی دەڵێت، بە كۆتایی هاتنی ئەم سەدەیە گۆڕانكاریی كەشوهەوا بە ملیارەها دۆلار زیان لە ئابووریی ئەو وڵاتە دەدات، ئەمەش زیانی بۆ تەندروستی مرۆڤ و ژێرخانی ئابوری و بەرهەمی كشتوكاڵی دەبێت.

راپۆرتەكە پوختە و كورتكراوەی راپۆرتی زیاتر لە 12 ئاژانس و بەرێوبەرایەتییەكانی ئیدارەی فیدراڵی ئەمریكایە لە بارەی ژینگە و كەشوهەوا، پێشبینیەكانی تێدا كۆكراوەتەوە دەرباری بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەوی و كاریگەرییەكانی دەخاتەڕوو.

ئەو راپۆرتە ئاماژەیداوە كە لەگەڵ بەردەوامی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی بەو رێژەیەی پێشتر تۆمار نەكراوە، پێشبینی دەكرێت زیانەكانی ساڵانە لە هەندێك كەرتی ئابووریدا بگاتە سەدان ملیار دۆلار بە هاتنی كۆتایی ئەم سەدەیە.

تێچوونی بەرهەمە كشتوكاڵییەكان و راوەماسی
ئاماژەی بەوەشداوە، بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی زەوی زیانی بۆ كەسانی كەمدەرامەت بەشێوەیەكی جیاواز دەبێت و بە بەرفراوانی كاریگەری لەسەر تەندروستی مرۆڤ و ژێرخانی ئابووری دەبێت، كێشەی ئاوی پاك دروست دەكات و هێڵی كەناردەریاكانیش گۆڕانكاری بەسەردا دێت و تێچوونی بەرهەمە كشتوكاڵییەكان و راوەماسی و بەرهەمی وزەش بەرزدەكاتەوە.

بەڵام راپۆرتەكە دەڵێت، ئەگەر قەتیسبوونی گازەكانی هۆكار بن بۆ بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی، ئەوا ئەگەر بەشێوەیەكی زۆر كەم بكرێتەوە، لەوانەیە پێشبینیە تایبەتەكان گۆڕانكاریی بەسەردابێت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی كاریگەری گۆڕانكاری كەشوهەوا لەوانە باوبۆران و لافاو وشكەساڵی توند و بەهێز لە راستیدا سەرەتاكانی دەركەتوون.

راپۆرتەكە تەواوكەری ئەو توێژینەوانەیە كە لە ساڵانی رابردوودا بڵاوكراونەتەوە كە گەیشتبوونە ئەو دەرەنجامەی مرۆڤایەتی هۆكاری سەرەكییە بۆ بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی زەوی كە كاریگەریی وێرانكەری دەبێت.

هەڵمەتی فراوانكردنی دارستانەكان
لە لایەكی ترەوە، بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی هەڵمژینی قەتیسبوونی كاربۆن و یارمەتیدان لە كەمكردنەوەی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی زەوی، پۆڵەندا داوا دەكات رێژەی دارستانەكان لە جیهاندا زیاتر بكرێت.

ئەم داوایەی پۆڵەندا لە كاتێكدا دێت كە خودی ئەو وڵاتە هاوكار و پشتیوانی ئەو مەسەلەیە نییە، بەهۆی پشتبەستنی بەخەڵوز بۆ بەرهەمهێنانی وزە بیروڕای جیاوازی هەیە لەگەڵ یەكێتی ئەوروپا لە بارەی ژینگە.

حكومەتی وارشۆ چەندین جار رایگەیاندوە، كاتی زیاتری دەوێت بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستنی بە خەڵوز و لە هەمان كاتدا هەڵمەت و بانگەشەی كردوە بۆ فراوانكردنی دارستانەكان بۆ هەڵمژینی قەتیسبوونی گەرما و كاربۆن، سەرباری بانگەشە بۆ بەكارهێنانی ئۆتۆمۆبێلی كارەبایی.

 

 205 جار بینراوە