سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د. عیرفان مسته‌فا:كۆمه‌ڵگای سه‌رووخیڵه‌كی‌‌ توخمی پێكهێنه‌ری نه‌ته‌وه‌یه

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د. عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێڕنیتێ

د. عیرفان مسته‌فا:كۆمه‌ڵگای سه‌رووخیڵه‌كی‌‌ توخمی پێكهێنه‌ری نه‌ته‌وه‌یه

به‌شی شانزده‌یه‌م

كاتێك باس له‌ یه‌كبوون و نه‌هێشتنی جیاوازی ده‌كه‌ین خیڵی بایلۆجی باشترین نموونه‌یه‌ بۆ نزیكه‌وتنه‌وه‌ی ته‌واو له‌ یه‌كبوون و دووركه‌وتنه‌وه‌ی ته‌واو له‌ جیاوازی. بێگومان نزیكه‌وتنه‌وه‌ ته‌واو له‌ یه‌كبوون و نه‌هێشتنی ته‌واویی جیاوازیه‌كان بوونه‌وه‌ره‌كان به‌ره‌و عه‌ده‌میه‌ت و نه‌مانێكی یه‌كجاره‌كی ده‌بات. چونكه‌ كاتێك جیاوازیه‌كان نه‌مان و ته‌نها ئه‌وه‌ مایه‌وه‌ كه‌ یه‌كه‌و جیاواز نییه،‌ ئه‌وه‌ ئه‌و یه‌كه‌ جگه‌ له‌ عه‌ده‌م هیچی تر نییه‌.
كاتیك حكایه‌تی نه‌ته‌وه‌ لای تیۆریزه‌كارانی ناسیونالیزم ده‌خوێنینه‌وه‌، باس له‌ دروستكردنی كۆمه‌ڵگایه‌ك ده‌كه‌ن كه‌ خێڵه‌ بایلۆجیه‌كانت ده‌هێنێته‌وه‌ یاد. ئه‌وه‌ی خێڵێكی بایلۆجی و ئه‌و كۆمه‌ڵگا پیشه‌سازییه‌ كه‌ گێلنه‌رو هۆبزباوم خه‌ونی پێوه‌ ده‌بینن له‌ یه‌كتر نزیك ده‌كاته‌وه‌ مه‌سه‌له‌ی یه‌كبوونه‌. كۆمه‌ڵگای نه‌ته‌وه‌یی لای ئه‌وان‌ كۆمه‌ڵگایه‌كه‌ به‌هۆی نه‌هێشتنی جیاوازییه‌ كه‌لتورییه‌كانه‌وه‌ دێته‌ئاراوه‌و دواتریش گه‌شه‌ ده‌كات بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی جیهانیی سه‌روونه‌ته‌وه‌یی و ئه‌و كاته‌ له‌سه‌رانسه‌ری دنیادا یه‌ك زمان پێویسته‌، ئه‌ویش بۆ به‌ڕێكردنی كاره‌كان كه‌ زمانێكی زۆر ساده‌یه‌ وه‌ك گێلنه‌ر ده‌ڵێت فه‌رهه‌نگێكی گیرفانی به‌سه‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ هه‌موو دنیادا قسه‌ی پێ بكه‌یت و كاروباره‌كانی خۆتی پێ جێبه‌جێ بكه‌یت.

بۆ پێكه‌وه‌ژیانی نێوان مرۆڤه‌كانه‌
به‌پێی ئه‌م خه‌ونه‌ نه‌ك كۆمه‌ڵگا نه‌ته‌وه‌ییه‌ دروستكراوه‌كان به‌ڵكو ئه‌و كۆمه‌ڵگا جیهانییه‌ پیشه‌سازییه‌ كه‌ ئه‌وان وێنای ده‌كه‌ن ئه‌وه‌ی پێویستیه‌تی ته‌نها نه‌ریته‌ پیشه‌ییه‌كانی كاركردنن و هیچ پێویستییه‌كی به‌و نه‌ریتانه‌ نامێنێ كه‌ بۆ پێكه‌وه‌ژیانی نێوان مرۆڤه‌كانه‌، وه‌ك نه‌ریته‌كانی بیركردنه‌وه‌و نه‌ریته‌ زمانییه‌كان و نه‌ریته‌ ئاینییه‌كان و نه‌ریته‌ ئه‌ده‌بییه‌كان .
ئه‌و زمانه‌ی‌ له‌و كۆمه‌ڵگا پیشه‌سازییه‌ جیهانیه‌دا به‌كارده‌هێنرێت زمانێكی ساده‌ی ته‌كنیكییه‌و زمانی كاره‌ نه‌ك زمانی شیعرو ئه‌ده‌بیات و هونه‌رو ئاین و خۆشه‌ویستی و هتد.
ژیان له‌ ناو كۆمه‌ڵگای پۆستناسیونالییستیدا ژیانێكی ته‌واو بایلۆجیانه‌یه‌و هه‌ر وه‌ك ژیانی ناو خێڵه‌ بایلۆجییه‌كان وایه‌ كه‌ هه‌موو شتێك تیایدا ساده‌و دووپاتبووه‌و نه‌گۆڕه‌و ئه‌و هێزه‌ شه‌یتانییه‌ی كه‌ له‌ ناو مرۆڤدا جیاوازی له‌ نه‌ریته‌ مرۆییه‌كاندا دروستده‌كات كراوه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆڤ و مرۆڤ گه‌یشتووه‌ به‌‌ یه‌كبوونێكی سه‌رتاسه‌ری. مرۆڤێك له‌و په‌ڕی دنیادا چۆن بیرده‌كاته‌وه‌و چۆن كار ده‌كات و چۆن ده‌دوێت له‌مپه‌ڕی دنیاش هه‌ر به‌هه‌مان شێوه‌ بیرده‌كاته‌وه‌و كارده‌كات و ده‌دوێت. به‌هۆی ئه‌مه‌شه‌وه‌ هیچ به‌ر به‌ستێك له‌به‌رده‌م مرۆڤدا بۆ په‌یوه‌ندیكردن به‌ هه‌ر مرۆڤێكی تری ئه‌م جیهانه‌ نه‌ماوه‌و ئه‌و شه‌یتانه‌ی كه‌ به‌هۆی دروستكردنی جیاوازییه‌ نه‌ریتیه‌كانه‌وه‌ وای له‌ مرۆڤه‌كان كردبوو دابه‌ش ببن به‌سه‌ر گروپی جیاجیاداو به‌هۆی جیاوازی نه‌ریته‌كانیانه‌وه‌ نه‌توانن له‌ یه‌كتر تێبگه‌ن مرۆڤ ده‌ستی پێی گه‌یشتوو كۆتایی پێهێنا.
یه‌كبوونێكی جیهانی
تیۆریزه‌كارانی ناسیونالیزم هه‌ر به‌وه‌وه‌ ناوه‌ستن كه‌ نه‌ریته‌ مرۆیه‌كان له‌ سنوری ده‌وڵه‌تدا بكه‌ن به‌ یه‌ك نه‌ریتی نه‌گۆڕ، به‌ڵكو خه‌ون به‌وه‌وه‌ ده‌بینن‌ ئه‌و نه‌ریتانه‌ش ئه‌وان به‌ نه‌ریتی نه‌ته‌وه‌ ناویان ده‌بن به‌ره‌و چونیه‌ككردنێكی سه‌رتاسه‌ری ببرێن و كۆتایی به‌ نه‌ته‌وه‌ دروستكراوه‌كانیش بهێنرێت و یه‌كبوونێكی جیهانی له‌ نه‌ریته‌ مرۆییه‌كاندا بێته‌ئاراوه‌، هه‌ر مرۆڤێك له‌ هه‌ر شوێنێك بێت خاوه‌نی تاكه‌ یه‌كناسنامه‌ی جیهانی بێت و هیچ جیاوازیه‌كی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نه‌مێنێ.
له‌ راستیدا ئه‌م بیركردنه‌وه‌ له‌ پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵگای مرۆییه‌ بیركردنه‌وه‌ له‌ سه‌ر بنه‌مای خێڵه‌ بایلۆجییه‌كان و به‌ ئایدڵكردنی خێڵه‌ بایلۆجییه‌ بچوكه‌كان و به‌رجه‌سته‌ كردنه‌وه‌یه‌تی له‌ ناوجه‌سته‌ی كۆی مرۆڤایه‌تیدا بۆ دروستكردنی ئه‌و كۆمه‌ڵگا پیشه‌سازییه‌ پۆستناسیونالیستییه‌ی ئه‌وان خه‌ونیان پێوه‌ بینییووه‌.
كاتێك باسی یه‌كبوون و نه‌هێشتنی جیاوازییه‌ نه‌ریتیه‌كانی ناو كۆمه‌ڵگا ده‌كه‌ین ده‌بێت بزانین ئه‌م ئایدیای یه‌كبوونه‌ بنچینه‌كه‌ی چییه‌و به‌ره‌و كوێش مل ده‌نێ. ئایدیای یه‌كبوون و نه‌هێشتنی جیاوازییه‌ نه‌ریتیه‌كان به‌ر له‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌یه‌كی ناسیونالیستی بێت بیركردنه‌وه‌یه‌كی ته‌وراتییه‌و ریشه‌كه‌ی له‌ناو حكایه‌تی په‌یدابوونی ته‌وراتیدایه‌ كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كات مرۆڤایه‌تی سه‌ره‌تا خاوه‌نی یه‌ك نه‌ریت بووه‌و به‌یه‌ك نه‌ریتی زمانیش دواوه‌، ئه‌م یه‌كیه‌تییه‌ نه‌ریتییه‌ هێزێكی گه‌وره‌ به‌ مرۆڤایه‌تی به‌خشیوه‌و وای لێكردووه‌‌ بیر له‌ داگیركردنی ئاسمان بكاته‌وه‌، به‌ڵام رۆژێك كه‌ خه‌به‌ریان بووه‌ته‌وه‌، جیاوازی كه‌وتووه‌ته‌‌ ناو یه‌كبوونه‌‌ زمانییه‌كه‌یانه‌وه‌، ‌ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ دابه‌شببن بۆ چه‌ند گروپێكی جیاوازی ئاوا كه‌ هیچ گروپێكی زمانی له‌ گروپه‌ زمانیه‌كانی تر تێنه‌گات، ئه‌وان ئه‌مه‌ ‌ ناچاریان ده‌كات ده‌ست له‌ كاره‌ پێكه‌وییه‌كه‌یان هه‌ڵگرن و هه‌ریه‌كه‌یان به‌لایه‌كدا بچێت. به‌ پێی حكایه‌ته‌كه‌ زمانه‌ جیاوازه‌كان به‌م شێوه‌یه‌ له‌یه‌ك زمانه‌وه‌ په‌یدابوون.

بۆ چاندنی تۆو له‌ كێڵه‌گه‌كه‌یدا
نه‌ریته‌ پیشه‌ییه‌كانی بواری كاركردن و ئامێره‌كانی كاركردن ده‌كرێت جیهانی ببنه‌وه‌و ئه‌و ئامێره‌ی كه‌ له‌و ‌په‌ری دنیا جوتیارێك به‌ نه‌ریتێكی ته‌كنیكی بۆ چاندنی تۆو له‌ كێڵه‌گه‌كه‌یدا به‌كاری ده‌هێنێ له‌مپه‌ڕی دنیاش جوتیارێكی تر به‌هه‌مان نه‌ریت هه‌مان ئامێر به‌كاربهێنێ.
یه‌كبوون له‌ نه‌ریتی پیشه‌ییه‌دا كه‌ نه‌ریتی به‌كارهێنانی ئامێره‌كانه‌ سروشتی كۆبوونه‌وه‌ی مرۆیی رێگه‌ی پێده‌دات‌. كێ ئه‌وه‌ی پێخۆش نییه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ ئه‌فریقاییه‌ی كه‌ نانێكی رۆژانه‌ی ده‌ست ناكه‌وێت بیخوات، ده‌ستی به‌و ئامێرانه‌ بگات و ئه‌و خاكه‌ی هه‌یه‌تی شیاوی بكات بۆ كشتووكاڵ وكۆتایی به‌ نه‌هه‌مه‌تیه‌كانی برسیه‌تی خۆی بهێنێ. به‌ڵام گه‌ڕاندنه‌وه‌ی نه‌هامه‌تیه‌كانی مرۆڤ بۆ جیاوازیی له‌ نه‌ریته جیاوازه‌كانی ‌كولتوره‌كان كه‌ بۆ په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ ومرۆڤ هه‌ن نه‌ك بۆ په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و ئامێر، جگه‌ له‌ گێلیه‌تییه‌كی گه‌وره‌ هیچی ترنییه‌.
ئه‌و‌ گێلیه‌تیه‌ش له‌راستیدا له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌‌ په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ به‌هه‌مان په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و ئامێر بینراوه‌و هه‌ر ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ مرۆڤه‌كان وا له‌گه‌ڵ یه‌كتردا مامه‌ڵه‌ بكه‌ن هه‌ریه‌كه‌یان ئامێره‌كه‌ به‌ ده‌ست ئه‌وی تریانه‌وه‌ تا ئه‌و كاره‌ی هه‌یه‌تی پێی بكات.
جیانه‌كردنه‌وه‌ی نه‌ریته‌كانی رێكخستنی په‌یوه‌ندی مرۆڤ و ئامێره‌ پیشه‌ییه‌كان له‌گه‌ڵ نه‌ریته‌كانی رێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌ مرۆیه‌كانی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ بووه‌ته‌ هۆی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ كه‌ چاره‌نوسی راسته‌قینه‌ی مرۆڤ تیایدا په‌نهانه‌ تا ئه‌وپه‌ڕی لاوازی ببرێت و له‌ڕیگه‌ی یه‌كبوونی نه‌ریته‌ كولتورییه‌كانه‌وه‌ كار له‌سه‌ر نه‌هێشتنی بكرێت.
كۆمه‌ڵگای سه‌رووخیڵه‌كی‌ كه‌ توخمی پێكهێنه‌ری نه‌ته‌وه‌یه،‌ به‌ نه‌ریتی پیشه‌یی پێناسه‌ ناكرێت، نه‌ته‌وه‌ش ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ نه‌ریت و وه‌سیله‌كانی كاركردنی هی كۆمه‌ڵگای كشتوكاڵین یان هی كۆمه‌ڵگای پیشه‌سازین -بۆ نموونه‌ گه‌ر هی سه‌رده‌می كشتوكاڵی بوون ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ نییه‌و گه‌ر هی سه‌رده‌می پیشه‌سازیبوون ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌- چونكه‌ نه‌ریته‌كانی كاركردن به‌ وه‌سیله‌كانی كار پێناسه‌ی ژیانی پیشه‌یی سه‌رده‌مێك ده‌كه‌ن به‌ هه‌موو كۆمه‌ڵگا جیاوازه‌كانه‌وه‌ كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا هه‌ن.

نه‌ریتی كاركردن وكارپێكردنی
كوردێك به‌ر له‌ چه‌ند سه‌ده‌یه‌ك ئاشی دروستكردووه‌و كاری پێكردووه‌ جوتیارێكی ئه‌ورپیش به‌ر له‌ چه‌ند سه‌ده‌ هه‌ر خۆی ئاشی داهێناوه‌و به‌هه‌مان نه‌ریتی جوتیاره‌ كورده‌كه‌ كاری پێكردووه‌. هه‌ردووكیشیان ئاویان به‌كارهێناوه‌ بۆ گه‌ڕانی ئاشه‌كه‌و نه‌ریتی كاركردن وكارپێكردنی هه‌ردوو ئاشه‌كه‌ش هه‌مان نه‌ریت بووه‌، چوونكه‌ جووڵه‌ی ئاشه‌كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ یاسا فیزیكیه‌كان ویاسا فیزیكیه‌كانیش ناچارین و له‌ هه‌موو شوێنێك هه‌مان یاساو هه‌مان نه‌ریتن.
به‌كارهێنانی ئه‌م ئاشه‌ له‌وسه‌رده‌مه‌دا واینه‌كردووه‌‌ ئه‌ورپییه‌ك و كوردێك یه‌ك نه‌ته‌وه‌ بن ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ردوكیان ئاشی ئاو به‌كار ده‌هێنن. بۆیه‌ نه‌ریتی پیشه‌یی نه‌ك هه‌ر پێناسه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی پێ ناكرێت به‌ڵكو هیچ په‌یوه‌ندیه‌كیشی به‌و نه‌ریتانه‌وه‌ نییه‌ كۆمه‌ڵگا سه‌روخێڵه‌كییه‌كانی پێ پێناسه‌ ده‌كرێت، واته‌ نه‌ریته‌ ناپیشه‌ییه‌كان كه‌ مرۆڤ بۆ په‌یوه‌ندی نێوان مرۆڤ و مرۆڤ دایهێناون و به‌رده‌وامیش له‌ گۆڕاندان و له‌ كۆمه‌ڵگایه‌كه‌وه ‌بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی تر ده‌گۆڕێن و ته‌نانه‌ت له‌ نێوان نه‌وه‌ یه‌ك له‌ دوای یه‌كه‌كانی یه‌ك ئیتنیكشدا گۆرانیان به‌سه‌ردا دێت و وه‌ك خۆیان نامێننه‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

عومه‌ر ئۆسێ‌: سیاسه‌تی شۆڤینی له ‌سوریا هەیە، بڵام نه‌گه‌یشتۆته‌ پاكتاوی ره‌گه‌زی

له‌چوارچێوه‌ی‌ دیداری شامدا، زنجیره‌یه‌ك چاوپێكه‌وتن و دیداری سیاسی و مێژوویی ...