سەرەکی » ئەدەب و هونەر » شیعر و ئیقاع

شیعر و ئیقاع

ته‌یب جه‌بار

7

راوبۆچوونی‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ئیقاعی ناوه‌كی له‌ شیعردا
پێش ئه‌وه‌ی‌ بچینه‌ سه‌ر وه‌ڵامدانه‌وه‌ی‌ هه‌ڵه‌ و بۆچوونه‌كانی ئه‌وان (مه‌به‌ستمان له‌ نووسه‌رانی‌ كورد و عه‌ره‌ب و بیانی)یه‌، هه‌روه‌ها شیكردنه‌وه‌ی‌ راوبۆچوونی‌ خۆمان به‌ هێنانه‌وه‌ی‌ نموونه‌ی‌ شیعری و پیاده‌كردنی‌ بۆچوونی‌ خۆمان له‌سه‌ر ئه‌و نموونانه‌، حه‌ز ده‌كه‌ین به‌ كورتی و پوختی‌ راوبۆچوونی‌ خۆمان له‌سه‌ر ئیقاعی ناوه‌كی‌ له‌ شیعردا بنوسین. بێگومان ئه‌م رابوچوونه‌ هی خۆمانه‌، له‌ هیچ كتێب و گۆڤار و رۆژنامه‌ و سایتێكی كوردی یاخود عه‌ره‌بی نه‌مانخوێندووه‌ته‌وه‌، ئه‌م بۆچوونه‌ ئه‌نجامی ساڵانێكی زۆر له‌ خوێندنه‌وه‌ و تێڕامان و به‌گه‌ڕخستنی‌ خه‌یاڵدان هاتۆته‌ ئاراوه‌ و گه‌یشتووینه‌ته‌ قه‌ناعه‌ت، پوخته‌ی‌ راوبۆچوونی‌ ئێمه‌:

1.هه‌ر ئیقاعێك، له‌ رێگای هه‌ستی‌ ده‌ره‌كییه‌وه‌، چێژت پێ ببه‌خشێ، ئیقاعی ده‌ره‌كییه‌. هه‌ر ئیقاعێك، له‌ رێگای هه‌ستی‌ ناوه‌كییه‌وه‌، چێژت پێ ببه‌خشێ، ئیقاعی ناوه‌كییه‌. ئیقاعی ده‌ره‌كی و ئیقاعی ناوه‌كی په‌یوه‌ندییان به‌ ده‌قی شیعره‌وه‌ نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندییان به‌ هه‌ستی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌، چی وه‌ك شاعیر یاخود وه‌ك وه‌رگر.

2.له‌ ده‌قی شیعردا، دوو ئیقاع هه‌ن، ئه‌ویش (ئیقاعی كاتانه‌) و (ئیقاعی شوێنانه‌)یه‌، ئه‌م دوو ئیقاعه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ ده‌قی شیعره‌وه‌ هه‌یه‌، له‌ رێگای شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكی شیعره‌وه‌ دروست ده‌بن. له‌ رێگای هه‌ستی ده‌ره‌كی و هه‌ستی ناوه‌كی مرۆڤه‌وه‌ هه‌ستیان پێده‌كرێن.

له‌ وه‌ڵامی بۆچوونه‌كانی‌ ئه‌واندا ده‌ڵێین:

1- ئه‌وان تا ئێستا، زاراوه‌ی‌ (مۆسیقا و ئاواز و ئیقاع و كێش) تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن و لێكیان جیا ناكه‌نه‌وه‌. وادیاره‌ هیچ كه‌سێكیان به‌ وردی له‌ بنج و بناوانی‌ ئه‌و زاراوانه‌ نه‌كۆڵیونه‌ته‌وه‌، تاكو له‌ یه‌كچوون و جیاوازی و نزیكبوونیان له‌ یه‌كتر دیاری بكات.

مۆسیقا: مۆسیقا هونه‌رێكی سه‌ربه‌خۆیه‌، چوار ره‌گه‌زی‌ هه‌یه‌، باوكی هونه‌ره‌كانه‌.

ئاواز: ئاواز ره‌گه‌زێكی په‌تیی مۆسیقایه‌، په‌یوه‌ندی به‌ شیعر و هونه‌ری‌ تره‌وه‌ نییه‌، وه‌ك ره‌گه‌زێكی په‌تی‌ مۆسیقا نایه‌ته‌ ناو هونه‌ره‌كانی تره‌وه‌، جگه‌ له‌ هونه‌ری‌ گۆرانی، گۆرانیش سه‌ر به‌ گروپی مۆسیقایه‌.

ئیقاع: ئیقاع ره‌گه‌زێكی په‌تیی‌ مۆسیقایه‌، وه‌ك ره‌گه‌زی‌ په‌تیی مۆسیقا نایه‌ته‌ ناو شیعر و هونه‌ره‌كانی تره‌وه‌، به‌ڵكو وه‌ك چه‌مكی ئیقاع دێته‌ ناویانه‌وه‌، هه‌ر هونه‌رێك به‌ پێی ئامراز و خه‌سڵه‌تی‌ خۆی‌ سوودی لێده‌بینێ، ته‌نها له‌ هونه‌ری شیعردا، توخمی كێش و سه‌روا و توخمی دووباره‌، نزیكن له‌ ئیقاعی مۆسیقاوه‌، ئه‌گینا ئیقاع له‌ هونه‌ری چیرۆك یاخود له‌ هونه‌ری ره‌سمدا، نزیك نییه‌ له‌ مۆسیقا چونكه‌ دابه‌شی ده‌نگییان نییه‌

كێش: كێش توخمێكی گرنگی ئیقاعی ده‌ره‌كی شیعره‌.

بۆیه‌ ده‌بینین ئه‌وان ئه‌م چوار زاراوه‌یه‌ به‌ تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی به‌كارده‌هێنن و سه‌ریان له‌ خۆیان و له‌ خوێنه‌ریش شێواندووه‌ و ناگه‌نه‌ هیچ ئه‌نجامێك.

2- له‌ وتاری (هونه‌ر و پۆلینی هونه‌ر)دا وتمان شیعر هونه‌رێكی كاتشوێنه‌، دوو ئیقاعی هه‌یه‌، (ئیقاعی ده‌ره‌كی) و (ئیقاعی ناوه‌كی)، ئه‌م دوو ئیقاعه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ هه‌ستی مرۆڤه‌وه‌ هه‌یه‌، هه‌ستی ده‌ره‌كی و هه‌ستی ناوه‌كی، چی وه‌ك شاعیر چی وه‌ك وه‌رگر. به‌ڵام له‌ شیعردا دوو ئیقاع هه‌ن، (ئیقاعی كاتانه‌) و (ئیقاعی شوێنانه‌)، ئه‌م دوو ئیقاعه‌ په‌یوه‌ندییان به‌ شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكی ده‌قی شیعره‌وه‌ هه‌یه‌. ئه‌وان ئه‌م چوار ئیقاعه‌یان بۆ جیانه‌كراوه‌ته‌وه‌ و زۆر به‌ تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی باسیان ده‌كه‌ن و به‌لای ئیقاعی شوێنانه‌دا نه‌چوون. ئه‌وان هه‌میشه‌ كار له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ گوایه‌ شیعر هونه‌رێكی كاتانه‌ی‌ په‌تییه‌، كه‌ ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌یه‌، چونكه‌ شیعر هونه‌رێكی كاتانه‌ی په‌تی نییه‌، ته‌نها مۆسیقا هونه‌رێكی كاتانه‌ی‌ په‌تییه‌، شیعر هونه‌رێكی كاتشوێنه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ هیچ ئه‌نجامێكی بنبڕ.

3- له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ زاراوه‌ی‌ ئیقاع له‌ ئه‌سڵدا سه‌ر به‌ هونه‌ری‌ مۆسیقایه‌ و ره‌گه‌زێكی سه‌ره‌كی مۆسیقایه‌، ئه‌وان هه‌ر بیریان له‌وه‌ كردۆته‌وه‌ چۆن توخمه‌كانی (ئیقاعی ده‌ره‌كی)، له‌ ده‌نگ و زه‌نگی پیت (فۆنیم) و وشه‌ (مۆرفیم) و رسته‌، دووباره‌ (تكرار)، به‌دوایه‌كدا هاتن (تعاقب)، هاوپه‌یوه‌ند (ترابط)، هاوته‌ریب (توازی)، سوڕانه‌وه‌ (تدویر)، به‌كارهێنانی دووكێش، سه‌روای ناوه‌كی، كۆمه‌ڵه‌ ده‌نگی پیت، رێژه‌ی ژماره‌ی پیتی بزوێن له‌گه‌ڵ ژماره‌ی پیتی نه‌بزوێن…هتد، بكه‌ن به‌ (ئیقاعی ناوه‌كی)، به‌ڵام ئه‌م توخمانه‌ هه‌موویان به‌چاوی ده‌ره‌كی ده‌بینرێن و به‌ گوێی ده‌ره‌كیش ده‌بیسترێن، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی ئیقاعی ده‌ره‌كییه‌وه‌. ئیتر چه‌ندین شیكردنه‌وه‌ و ئه‌مسه‌ر و ئه‌وسه‌ریان بۆ ئه‌م توخمانه‌ كردووه‌، به‌ڵام نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ئه‌نجامێك كه‌ قه‌ناعه‌تی‌ ته‌واو به‌ خوێنه‌ر بكه‌ن، ئه‌مه‌ش ده‌لاله‌ت له‌وه‌ ده‌كات كه‌ به‌ قووڵی له‌ بابه‌ته‌كه‌ وردنه‌بوونه‌ته‌وه‌.

4- ئیقاعی ناوه‌كی سه‌ر به‌ ئیقاعی شوێنه‌ (وێنه‌ی واتادار)، كه‌ ئه‌وان هیچیان بیریان لێ نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك زاراوه‌ی‌ (ئیقاعی شوێنانه‌) به‌كار ناهێنن.

5- ئه‌وان به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك به‌لای‌ ئیقاعی شوێنانه‌دا (وێنه‌ی واتادار) نه‌چوون، كه‌ ئه‌مه‌ كرۆكی بابه‌ته‌كه‌یه‌. چونكه‌ وێنه‌ی‌ خه‌یاڵی ناواقعی، به‌ هاوكاری خه‌یاڵدان و هه‌ستی‌ ناوه‌كییه‌وه‌ له‌ زهنی شاعیردا له‌ دایك ده‌بێ، هه‌روه‌ها له‌ زه‌ینی وه‌رگردا له‌ رێگای هه‌ستی‌ ناوه‌كییه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێ و چێژ ده‌به‌خشێ، نه‌ك له‌ رێگای هه‌ستی‌ ده‌ره‌كییه‌وه‌.

6- كه‌ ده‌ڵێی په‌خشانه‌شیعر، لای هه‌موو نووسه‌رانی‌ دنیا، واته‌ نه‌مانی كێش و سه‌روا. كێش و سه‌روا توخمی سه‌ره‌كی ئیقاعی ده‌ره‌كی شیعرن، له‌گه‌ڵ توخمی دووباره‌دا، نزیكن له‌ ئیقاعی هونه‌ری‌ مۆسیقا. كه‌واته‌ به‌ نه‌مانی كێش و سه‌روا، دابه‌شی كاتانه‌ی ده‌نگی پیت له‌ شیعردا نامێنێت، واتا ئیقاعی ده‌ره‌كی نزیك له‌ ئیقاعی هونه‌ری‌ مۆسیقا نامێنێ، ئه‌و كات شاعیری داهێنه‌ر ده‌بێت چی بكات بۆ ئه‌وه‌ی چه‌شنه‌ ئیقاعێكی تر بۆ شیعره‌كه‌ی بدۆزێته‌وه‌؟ له‌ شێوه‌ (شیعری ئازاد)دا، شاعیر له‌ رێگه‌ی خه‌یاڵ و یادگه‌ و ره‌وانبێژییه‌وه‌، وێنه‌ی شیعری‌ دروست ده‌كات، هه‌ندێ جار سه‌رواشی تیاده‌رده‌كه‌وێ. ئه‌گه‌ر وێنه‌، واقیعی و فۆتۆگرافی بوو، له‌ رێگه‌ی هه‌ستی ده‌ره‌كییه‌وه‌ چێژ ده‌به‌خشێت، ئه‌وه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی ئیقاعی ده‌ره‌كییه‌وه‌. ئه‌گه‌ر وێنه‌، خه‌یاڵی و ناواقیعی بوو، له‌ڕێگه‌ی هه‌ستی ناوه‌كییه‌وه‌ چێژ ده‌به‌خشێت، ئه‌وه‌ ده‌چێته‌ خانه‌ی ئیقاعی ناوه‌كییه‌وه‌. له‌ شێوه‌ شیعری ئازاددا، كه‌ (كێش)ی نییه‌، به‌ڵام هه‌ندێ جار سه‌روای هه‌یه‌، سه‌روا رۆڵی دابه‌شی كاتانه‌ی ده‌نگ نابینێت، به‌ڵكو ده‌بێته‌ نه‌غمه‌یه‌كی ده‌نگی (نغمة صوتیة‌)، له‌ كۆتایی چه‌ند دێڕێكی شیعره‌كه‌دا بوونی ده‌بێت. له‌ په‌خشانه‌شیعردا، شاعیر دیسان په‌نا ده‌باته‌ به‌ر خه‌یاڵ و یادگه‌ و ره‌وانبێژی بۆ دروستكردنی وێنه‌ی خه‌یاڵی و ناواقیعی و رووداوی سه‌یر و ناباو، كه‌ له‌ رێگای هه‌ستی ناوه‌كییه‌وه‌ دركی پێده‌كرێت، له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، سه‌رسامی دروست ده‌كات و چێژ ده‌به‌خشێت، چونكه‌ ئه‌و وێنه‌ و رووداوانه‌، نه‌ به‌ چاوی ده‌ره‌كی ده‌بینرێن نه‌ به‌گوێی ده‌ره‌كیش ده‌بیسترێن، به‌مه‌ ده‌وترێت (ئیقاعی ناوه‌كی).

له‌دروستكردنی وێنه‌ی خه‌یاڵی و ناواقیعیدا به‌تایبه‌ت له‌ په‌خشانه‌شیعردا، زۆركه‌م په‌نا ده‌برێته‌ به‌ر ره‌وانبێژی زمان بۆ دروستكردنی وێنه‌ی خه‌یاڵی و ناواقیعی. به‌ڵكو په‌نا ده‌برێته‌ به‌ر تێكشكاندنی په‌یوه‌ندی (ا‌صرة‌-بۆند)ی نێوان شتی هه‌ستپێكراوی سروشت و ژیانی مرۆڤ، هه‌روه‌ها دروستكردنی بۆندی تازه‌ له‌ نێوانیاندا و دروستكردنی وێنه‌ی شیعری تازه‌، كه‌ له‌ بووندا نییه‌ و بوونی نابێت، به‌ مه‌رجێك له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ببێت و بتوانێت وێنای بكات. وه‌ك سۆزان بێرنار ده‌ڵێت (له‌ په‌خشانه‌شیعردا هێزێكی فه‌وزای تێكده‌ر هه‌یه‌، هه‌موو شت و شێوه‌یه‌كی باو ره‌تده‌كاته‌وه‌. له‌ هه‌مان كاتدا، هێزێكی ڕێكخه‌ر هه‌یه‌ یه‌كینه‌یه‌كی شیعری‌ دروست ده‌كات)(1). كه‌واته‌ په‌خشانه‌شیعر، هه‌م تێكدانه‌، هه‌م دروستكردن (داهێنان).

7- لای نووسه‌ران و شاعیرانی رۆژئاوا، خه‌سڵه‌تی شیعرییان له‌ ده‌قدا بۆ دوو ئاست دابه‌ش كردووه‌، ئاستی (ده‌نگانه‌) و ئاستی (ده‌لاله‌ت)، ئاستی ده‌نگانه‌ په‌یوه‌ندی به‌ كێش و سه‌رواوه‌ هه‌یه‌، له‌گه‌ڵ دووباره‌ و ده‌نگ و زه‌نگی پیت و وشه‌. ئاستی ده‌لاله‌ت په‌یوه‌ندی به‌ ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ هه‌یه‌ چی وه‌ك مانا، چی وه‌ك ره‌وانبێژی و وێنه‌…هتد، ئه‌وان هه‌موویان به‌ تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی باسكردووه‌، بۆ نموونه‌ وێنه‌ی خه‌یاڵی و ناخه‌یاڵی، ره‌وانبێژی ساده‌ و ره‌وانبێژی تۆكمه‌، خه‌یاڵی ته‌نك و خه‌یاڵی قووڵ…هتد. ئه‌و بابه‌تانه‌یان به‌ وردی جیا نه‌كردووه‌ته‌وه‌ و لێی نه‌كۆڵیونه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وانیش نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ ئه‌نجامێكی دیار و روون له‌ مه‌سه‌له‌ی ئیقاعی ده‌ره‌كی و ناوه‌كیدا، به‌تایبه‌ت له‌ كتێبه‌ ناوداره‌كه‌ی نووسه‌ری فه‌ره‌نسی جان كۆهین (1919-1994) (بنیة اللغة‌ الشعریة‌- بونیادی زمانی شیعری‌)(2)هه‌روه‌ها كتێبه‌كه‌ی نووسه‌ری روس رۆمان یاكۆبسن (1896-1982) (قضایا الشعریة‌- مه‌سه‌له‌ی شیعرییه‌ت)(3). زۆربه‌ی نووسه‌رانی كورد و عه‌ره‌ب كه‌ لێكۆڵینه‌وه‌یان له‌سه‌ر ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی كردووه‌، ئه‌م دوو كتێبه‌یان وه‌ك سه‌رچاوه‌ به‌كارهێناوه‌ و چه‌ند رسته‌یه‌كیان له‌كتێبه‌كان وه‌رگرتووه‌، بۆ پاڵپشتی را و بۆچوونی خۆیان. به‌ڵام ئه‌م دوو كتێبه‌، زیاتر هه‌وڵێكن له‌لایه‌ن نووسه‌ره‌كانیانه‌وه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ و روونكردنه‌وه‌ی گه‌یشتن به‌ مه‌رامی(شیعرانه‌ی ده‌ق) به‌ پیاده‌كردنی پێوه‌ر و بنه‌ماكانی (زوبانناسی-اللسانیات)، نه‌ك كۆڵینه‌وه‌ له‌ بابه‌تی ئیقاع و ئیقاعی ناوه‌كی، له‌به‌ر ئه‌وه‌ نووسه‌رانی كورد و عه‌ره‌ب نه‌گه‌یشتونه‌ته‌ ئامانج و مه‌به‌ستی خۆیان.

8- هه‌ر كه‌ ده‌ڵێی (ئیقاع)، زۆربه‌ی‌ هه‌ره‌ زۆری‌ نووسه‌رانی كورد و عه‌ره‌ب و بیانی بیر له‌وه‌ ده‌كه‌نه‌وه‌ چۆن خه‌سڵه‌تی ده‌نگ و زه‌نگ له‌ ناو ده‌قدا بدۆزنه‌وه‌ بیكه‌ن به‌ ئیقاعی ناوه‌كی، واده‌زانن ده‌ق مۆسیقایه‌، كه‌ ئه‌مه‌ غه‌ڵه‌ته‌ گه‌وره‌كه‌یه‌، چونكه‌ ئیقاعی ده‌ره‌كی و ناوه‌كی له‌ ناو ده‌قدا نییه‌، به‌ڵكو لای هه‌ستی شاعیر و هه‌ستی وه‌رگره‌، ئیقاعی كاتانه‌ و شوێنانه‌ له‌ناو ده‌قدان، ده‌بێت شاعیر و ره‌خنه‌گر شاره‌زای جۆره‌كانیان بن، چۆن ده‌ست نیشان و جیایان ده‌كه‌نه‌وه‌، كامیان كار له‌ هه‌ستی ده‌ره‌كی وكامیان كار له‌ هه‌ستی ناوه‌كی شاعیر و وه‌رگر ده‌كه‌ن، كام خه‌سڵه‌تی ئیقاع ده‌بێته‌ ده‌ره‌كی و كامیان ده‌بێته‌ ناوه‌كی، ئه‌گینا ناگه‌نه‌ هیچ ئه‌نجام و مه‌به‌ستێك
****
شاعیری یۆنانی هۆراس (65-8 پ.ز.) ده‌ڵێت (هونه‌ر وێنه‌یه‌)، شیعریش هونه‌ره‌، كه‌واته‌ شیعر دروستكردنی وێنه‌یه‌، ئه‌گه‌ر له‌ شیعردا وێنه‌ دروست نه‌بێت، ده‌بێته‌ قسه‌ی سه‌روادار، واتا هۆنین (نظم)، ئێمه‌ش ده‌ڵێین ئه‌ندازه‌ش وێنه‌یه‌، شیعر به‌ وشه‌ وێنه‌ دروستده‌كات، ئه‌ندازه‌ش به‌ كه‌ره‌سته‌ی بیناسازی.

ئیقاعی ناوه‌كی، له‌ رێگای ئه‌م توخمانه‌وه‌ دروست ده‌بێت: دروستكردنی وێنه‌ی خه‌یاڵی و ناواقیعی، گۆڕینی باو بۆ ناباو و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌سروشت كردنی مرۆڤ و به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، خزانی زمان و وێنه‌، ره‌وانبێژی تۆكمه‌ و به‌هێز و گۆرینی سیفه‌ت و ئه‌ركی شت و هه‌ست…هتد، ئه‌م توخمانه‌ پێویستییان به‌ خه‌یاڵدانی كارا و خه‌یاڵی قووڵ و یادگه‌ی تیژ و زمانی تۆكمه‌ و واتای دیار و شاعیری داهێنه‌ر و شاره‌زا هه‌یه‌، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ شاعیر وێنه‌یه‌كی تازه‌ دابهێنێت، كه‌ له‌ بووندا بوونی نه‌بووه‌ و نییه‌ و نابێت، پێشتر كه‌س داینه‌هێناوه‌ و بیری لێنه‌كردووه‌ته‌وه‌ و دروستینه‌كردووه‌، یه‌كسه‌ر سه‌رسوڕمان دروست ده‌كات و له‌ زه‌ینی وه‌رگردا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت و چێژ ده‌به‌خشێت و له‌بیرناچێته‌وه‌.

ئیقاعی كاتانه‌ و ئیقاعی شوێنانه‌، له‌ هه‌ر چوار جۆره‌كه‌ی شیعری تازه‌دا (شیعری عه‌مودی، شیعری ته‌فعیله‌، شیعری ئازاد، په‌خشانه‌شیعر) بوونیان هه‌یه‌. له‌ شیعری عه‌مودی و ته‌فعیله‌دا ئیقاعی ده‌ره‌كی (كاتانه‌) زاڵه‌، له‌ شیعری ئازاد و په‌خشانه‌ شیعردا ئیقاعی ناوه‌كی (شوێنانه‌) زاڵه‌. له‌ شیعری كۆندا، له‌به‌ر ئه‌وه‌ی كه‌متر خه‌یاڵی قووڵ به‌كارهێنراوه‌ و وێنه‌ی خه‌یاڵی ناواقیعی دروستنه‌كراوه‌ و په‌نا براوه‌ته‌ به‌ر ره‌وانبێژی ئاسان و له‌گه‌ڵ خه‌یاڵێكی ته‌نك و دروستكردنی وێنه‌ی واقیعی فۆتۆگرافی، بۆیه‌ ئیقاعی ناوه‌كی (شوێنانه‌) كه‌متر بوونی هه‌یه‌.

هه‌ندێك له‌ نووسه‌ران و شاعیرانی عه‌ره‌ب، كه‌ ناگه‌نه‌ هیچ ئه‌نجامێك له‌ گه‌ڕان به‌دوای دۆزینه‌وه‌ی فاكته‌ر و سه‌رچاوه‌ی ئیقاعی ناوه‌كیدا، ده‌ڵێن ئیقاعی ناوه‌كی (موسیقی‌ الافكار-مۆسیقای بیروبۆچوون)ه‌، یاخود ده‌ڵێن (موسیقی‌ المعنی‌-مۆسیقای واتا)یه‌، یاخود ده‌ڵێن (موسیقی‌ معنی‌ المعنی‌- مۆسیقای واتای واتا)یه‌، من فارسی نازانم، له‌ عه‌بدوڵڵا تاهیر به‌رزنجیم پرسی، نووسه‌رانی فارس به‌ ئیقاعی ناوه‌كی چی ده‌ڵێن، وتی پێی ده‌ڵێن (مۆسیقای ده‌روونی).

به‌كارهێنانی ئه‌و زاراوانه‌ تا راده‌یه‌ك نزیكه‌ له‌ راوبیروبۆچوونی ئێمه‌ له‌سه‌ر ئیقاعی ناوه‌كی، به‌ڵام ئه‌وان له‌ شیكردنه‌وه‌دا نه‌گه‌یشتوونه‌ته‌ مه‌به‌ست و ده‌زانن شتێكی ناوه‌كی هه‌یه‌، شاراوه‌یه‌، به‌ڵام نازانن چییه‌ و چۆنه‌ و نه‌یاندۆزیوه‌ته‌وه‌، ئه‌و زاراوه‌ گشتییانه‌ به‌كاردێنن. به‌كارهێنانی وشه‌ی مۆسیقا له‌و زاراوانه‌دا به‌ راست نازانین، ده‌بوایه‌ بیانگوتایه‌ ئیقاعی بیروبۆچوون، ئیقاعی واتا، ئیقاعی ده‌روونی. له‌ شیكردنه‌وه‌كه‌ی (د. علوی الهاشمی)دا، له‌ سه‌ره‌وه‌، له‌ باره‌ی خاڵی سێیه‌می ئه‌وه‌وه‌ وتوومانه‌ (خاڵی سێیه‌م تروسكاییه‌كی تیایه‌ بۆ نزیكبوونه‌وه‌ له‌ مه‌به‌ست، به‌ڵام نه‌یپێكاوه‌). ئه‌و له‌ خاڵی سێیه‌مدا ده‌ڵێت (3. ئاستی نادیار، گه‌ر هه‌بێت، كارتێكردنی زیاتره‌، له‌وانه‌یه‌ زۆر ئاڵۆزكاوتر بێت له‌ دیار، چونكه‌ به‌ شاراوه‌یی پێكدێت، واتا له‌ ناهۆشی هونه‌رمه‌ند و وه‌رگردا پێكدێت). وادیاره‌ لای (د. علوی الهاشمی) شتێكی شاراوه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام نه‌یدۆزیوه‌ته‌وه‌، روون نییه‌ و بۆی شینه‌كراوه‌ته‌وه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌و رسته‌ ئاڵۆزانه‌ ته‌عبیری لێده‌كات، به‌ڵام خوێنه‌ر لێی تێناگات. مه‌سه‌له‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، ئه‌ویش وه‌كو ئه‌وانی تر هه‌ر چوار زاراوه‌ی (مۆسیقا، ئاواز، ئیقاع، كێش) تێكه‌ڵ كردووه‌، تا ئێستا لای روون نییه‌ كه‌ له‌ شیكردنه‌وه‌ی‌ ئیقاعدا له‌ شیعری تازه‌دا، چوار زاراوه‌ به‌كاردێت (ئیقاعی ده‌ره‌كی، ئیقاعی ناوه‌كی‌، ئیقاعی كاتانه‌، ئیقاعی شوێنانه‌، دووانیان سه‌ر به‌ هه‌ستی شاعیر و وه‌رگرن (ئیقاعی ده‌ره‌كی و ئیقاعی ناوه‌كی)، دووانیشیان سه‌ر به‌ شێوه‌ و ناوه‌ڕۆكی ده‌قی شیعرن (ئیقاعی كاتانه‌ و ئیقاعی شوێنانه‌)، ئه‌م چوار ئیقاعه‌شی به‌ تێكه‌ڵ و پێكه‌ڵی باسكردووه‌ و لێكیانی جیا نه‌كردووه‌ته‌وه‌، چۆن وه‌زیفه‌ی هه‌ر چوار ئیقاعه‌كه‌ جیا ده‌كرێته‌وه‌ و دابه‌ش ده‌كرێت. بۆیه‌ به‌و رسته‌ ئاڵۆزانه‌ راوبۆچوونی خۆی ده‌ربڕیوه‌ و نه‌گه‌یشتووه‌ته‌ مه‌به‌ست.

پەراوێزەکان:

(1) سوزان بيرنار/ قصيدة النثر من بودلير الى ايامنا/ ترجمة: د. زهير مجيد مغامس/ دار المأمون للترجمة و النشر-بغداد/ الطبعة الاولى-1993/ ص 157.

(2) جان كوهين/ بنية اللغة الشعرية/ دار توبقال للنشر-الدار البيضاء/ الطبعة الاولى-1988.

(3) رومان ياكوبسن/ قضايا الشعرية/ دار توبقال للنشر- الدار البيضاء/ الطبعة الاولى-1988.

 201 جار بینراوە