سەرەکی » کەلتوور » عەڕابی قەسیدەی میللی و شاعیری هەژاران

عریان سەید خەڵەف

عەڕابی قەسیدەی میللی و شاعیری هەژاران

ئیدریس جەبار

عریان سەید خەڵەف بە یەكێك لە كۆڵەكەكانی شیعری میللی لە عیراق دادەنرێت، لە سەرەتای ساڵانی شەستی سەدەی رابردووەدا دەستی بەبڵاوكردنەوەی شیعرەكانی كرد و بووە یەكێك لە بەناوبانگترین شاعیرە میللییەكان.

ئەو شاعیرە كۆچكردووە، لە رۆژنامە و تەلەفزیۆن كاریی كردووە و چەندین خەڵات و بڕوانامەی بەدەست هێناوە، چەندین دیوانە شیعریشی لەدوای خۆیەوە بەجێهێشت.

خەڵەف لە 5 ی كانوونی یەكەمی 2018 لە (مدینە الطب) لە بەغدای پایتەخت بەهۆی خراپبوونی باری تەندروستی كۆچی دوایی كرد و هەر لەوێ بە ئامادەبوونی ژمارەیەكی زۆر لە شاعیران و رۆشنبیران، بەخاك سپێردرا.

سەرەتاكانی ژیانی
خەلدون عریان سەید خەڵەف، كوڕی شاعیری كۆچكردوو، لەبارەی ژیانی باوكییەوە دەڵێت: لە ساڵی 1945 لە ناوچەی (قلعە سكر) لە پارێزگای زیقار لە دایكبووە و منداڵی و لاوێتی لەوێ‌ بەسەربردووە، بەڵام دواتر خێزانەكەی لەبەر هۆكاری ئابووری، بەرەو بەغدا كۆچییان كردووە.

بە وتەی خەلدون»باوكی یەكەمجار لە ساڵی 1967 لە بەرنامەی بەهرەمەندە لاوەكان دەركەوتووە كە لەلایەن سالم خالس ئەبو زاری شاعیرەوە پێشكەش دەكرا، لەو قۆناغەدا لە كارگەی شابی بۆ بەرهەمهێنانی خواردنەوە غازییەكان كاریی كردووە، بەر لەوەش پەیوەندی كردبوو بە حزبی شیوعی كە لەو دەمەدا ئەستێرەی لەنێوان هێزە سیاسییە جیاجیاكاندا دەدرەوشایەوە و چین و زەحمەتكێشانی بەلای خۆیدا پەلكێش دەكرد.

لای خۆیەوە، كازم غیلانی شاعیر لەبارەی عریانەوە دەڵێت: لە ژینگەیەكی گوندنشینی سەر بە شاری ناسریە لە پارێزگای زیقاری باشووری عیراق پەروەردە بووە.

بە بۆچوونی غیلان، ئەو ژینگەیە بەڕوونی لە بەرهەمە شیعرییەكانی سەید خەڵەفدا دەردەكەوێت، ئەمەش وایكرد لە نێوان شاعیرەكانی تر و نەوە جیاجیاندا كە شیعری میللییان نووسیوە، جیاوازبێت.

كاروانی شیعری
لەبارەی سەرەتای كاروانی شیعری سەید خەڵەفەوە، نەیم ئال موسافیری رۆماننووس كە خوشكەزای شاعیری كۆچكردووە، دەڵێت، سەید خەڵەف لە منداڵییەوە دەستی بە شیعر نووسین كرد، لە زاری دكتۆر جەواد تاهیریشەوە دەڵێت:»شاعیری كۆچكردوو، شیعری میللی لە ئاستی شیعری بازاڕییەوە گەیاندە ئاستی شیعری فەسیح».

لە كۆتایی ساڵانی هەشتاكان و نەوەدەكانی سەدەی رابردوودا، سەید خەڵەف گەیشتە ئاستی پێگەیشتنی ئەدەبی و ترۆپكی شیعری، لەو ماوانەدا قەسیدە گرنگەكانی وەك «عاذرك» و لەسەر ئاستی غەزەلیش قەسیدەكانی «صیاد الهموم» و «بعد لاتظن» و «ولا جنی» و «شاهد العصر»ی نوسیوە، وەك خەلدون باسی دەكات.

خەلدون دەڵێت، بەرهەمەكانی باوكی تا ساڵی 2003 بەردەوام بوون، لەدوای هاتنەناوەوەی هێزەكانی ئەمریكا و دروستبوونی پشێوی كە تەواوی عیراقی گرتەوە، شاعیر تووشی هیوابڕانێكی گەورە بوو، بەردەوام بوو لە نووسین، بەڵام بەشێوەیەكی كەمتر.

كازم غیلان كە هاوڕێی شاعیری كۆچكردووە دەڵێت، وشەكانی سەید خەڵەف كە هونەری شیعری عیراقی چێژی لێبینیوە، لە وشە بەكارهاتووە سادەكان پێكهاتوون، بەڵام لە پڕۆسەی بەگەڕخستنیاندا زاڵ بووە و بڵاوبوونەوەی زیاتر كردووە، ئەمەش بەهۆی رێكخستنیان و داڕشتنی هونەرییان لە چوارچێوەی شیعری عامی كە وایكردووە لەنێو هەموو توێژە میللییەكاندا بڵاوببێتەوە.

عەلی مەنسوری شاعیر دەڵێت، سەید خەڵەف رەسەنایەتی بەخشییە شیعری عیراقی و گێڕانەوەیەكی جوانی خستە نێو بەرگی قەسیدەكانەوە، بەجۆرێك ئەگەر كۆپلەیەك لە قەسیدەیەكدا هەڵبگرین، دەبینین بۆشایی و كەلێنێكی گەورە دروست دەبێت.

مەنسوری پێیوایە، شاعیری كۆچكردوو لەژێر كاریگەریی چەند شاعیرێكدا بووە، لەوانەی عەلی شەبانی و شاكر سماوی و عەزیز سماوی، و شاعیرە گرنگەكانی زیقار، بەڵام لە پەرەپێدانی قەسیدەدا، بەڕووی كاریگەریی موزەفەر نەوابی پێوە دەركەوێت.

هەمەڕەنگی قەسیدە
عریان بەوە ناسراوە كە لەكاتی خوێندنەوەی قەسیدەیەكیدا، ناتوانیت بزانیت ئایا بۆ خۆشەویستەكەی نووسیوە یان وابەستەبوونی چەپایەتی یان بۆ نیشتمانەكەی یان بۆ ناوچەكانی باشوور، ئەمە وتەی ئال موسافیرە.
ئال موسافیر دەڵێت:»كاتێك عیراقی عاشق دەبێت، شیعرەكانی عریان دەخوێنێتەوە، تا بارگرانی خەمی دووری مەعشوقەكەی كەمبكاتەوە و شیعرەكانی ئەو بۆ خۆشەویستەكەی دەنێرێت، كاتێكیش دەورانی ژیان تەنگی پێهەڵدەچنێت شیعرەكانی عریان دەخوێنێتەوە، كاتێكیش دەیەوێت گوزارشت لە نیشتمان پەروەریی بكات، و كاتێكیش ئازار دایدەگرێت هەر پەنا بۆ عریان دەبات».

بە بۆچوونی ئال موسافیر»نهێنی ئەمە بۆ راستگۆیی شاعیری كۆچكردوو و خۆشەویستی بۆ خەڵك و شێلگیریی لەسەر هەڵوێستە نیشتمانیی و سیاسیی و مرۆڤایەتییەكانی دەگەڕێتەوە لە سەردەمە جیاجیاكان، بەبێ‌ ئەوەی یەك پەنجە سازشیان لەسەر بكات».

بەرهەمەكانی
لەبارەی دەركەوتووترین كارەكانی سەید خەڵەف، كازم غیلان دەڵێت، یەكەم بڵاوكراوەی شیعری «الطمر و الدیرە» بوو لە حەفتاكانی سەدەی رابردوو.

یەكێك بوو لە دەركەوتووترین شاعیرە بەشداربووەكان لە گروپی قەسیدەی «نیشتمان و خەڵك» كە لە ساڵی 1973 لەلایەن حزبی شیوعی عیراقەوە دەركرا، ئەمەش بە وتەی غیلان.

ئاماژەی بە كۆمەڵەشیعری «تل الورد» دەكات كە بەر لە كۆچكردنی بە چەند ساڵێك بڵاوكرایەوە و پێشەكیەكەی لەلایەن شاعیری گەورە موزەفەر نەوابەوە نوسراوە.

ئال موسافیر باس لە قەسیدەكانی سەید خەڵەف دەكات لەوانە: «طبل لیلە، مواسم، شفاعات الوجد»، تەئكید لەسەر جیاوازیی هەموو بەیتەكان و قەسیدەكانی شاعیری كۆكردوو دەكات، بەڵام لەنێوان ئەو قەسیدانەی كە لە ویژدانی خەڵكدا دەمێنێتەوە، «ردی ردی، و نذر، قیامە، و صیاد الهموم، والشاهد»ن.
ئال موسافیر باسی چەند بەیتێك دەكات كە بە بۆچوونی ئەو شاعیر وەك رێبازی ژیان لەسەریان رۆیشتووە:
یلتمن علیه مشتتات البال
وانفضهن نفض وانهض ولا جنی
لا غرنی المدح بشفاف المحبین
وما همنی الشامتە شما حجوا عنی
ولیت وعف ضمیری وما كسرت العود
ولسن شبه إلزام بالعن سبنی

بچووكترین زیندانی سیاسی
لەبارەی چالاكییە سیاسییەكانی، ئال موسافیر دەڵێت، شاعیری كۆچكردوو، بەهۆی پەیوەستبوونی بە رەوتی چەپەوە زیندانیكراوە و لەو دەمەشدا بچووكترین زیندانی سیاسی بووە و لەزینداندا چاوی بە شاعیری گەورە موزەفەر نەواب كەوتووە و كەوتۆتە ژێر كاریگەریی ئەوەوە، ناخۆشی ژیانی زیندان بۆتە مایەی تەقاندنەوەی وزە شیعرییەكانی.
عریان سەید خەڵەف بە یەكێك لە دەركەوتووترین كەسایەتییە چەپڕەوە رۆشنبیرەكان لە عیراق دادەنرێت، لە شیعرەكانیدا باسی سیمبولەكانی چەپڕەوی دەكات و قەسیدەی لاوانەوە شاردراوەكەشی كە ئاوێنەی گلەییە بۆ «عەبدولكەریم قاسم»، دەركەوتووترین قەسیدەكانی عریانە كە لە سەرەتادا دەڵێت:
منك.. كلهه منك.. طب حرامیها
ولعب بیها وخبطها.. وشرب صافیها
كلنالك تحذر ناوراك الذیب
تاعیت الضواری.. وأمنت بیها
عریان سەید خەڵەف، واقعی عیراقی بەشێوەیەكی نایاب دۆكۆمێنت كردووە، دەنگێكی بەهێزیشی هەبوو لە ئۆپۆزسیۆنی سیاسی لەنێو عیراق.
سیاسەت پشكێكی گەورەی لە شیعرەكانی سەید خەڵەفدا هەیە، لە دەركەوتووترین قەسیدە سیاسییەكانیشی «القیامە»یە، وێڕای چەندان قەسیدەی تر.

مردنێكی كارگەر
عیراق بە كۆچی سەید خەڵەف، خەمێكی گەورە دایگرت، بەجۆرێك كە 200 پرسەی لە نێوخۆ و دەرەوەی عیراقدا بۆدانرا و چەند مانگێك بەردەوام بوو، وێڕای ئەو پرسانەی لە ماڵەكاندا دادەنران و زۆرترین پرسەكانیش وەك ئال موسافیر دەڵێت، لەنێو دڵەكاندا بوون.
لەبارەی وردەكاری كردنەكەی، كازم غیلانی شاعیر دەڵێت، سەید خەڵەف چەند مانگێك بەر لە مردنی، تووشی رووداوێكی هاتووچۆ بوو، چارەسەری بۆ كرا، بەڵام رووداوەكە زۆر قورس بوو.
غیلان دەڵێت:»كاریگەریی رووداوەکە لەسەر شاعیر بەردەوام بوو، بەجۆرێك كە كاریگەرییەكی مەترسیداری لەسەر كۆئەندامی هەناسەی دروستكرد، ئەمەش ئاستەنگی بۆ ژیانی دروستكرد، تا ئەو كاتەی كۆچی دوایی كرد».

 47 جار بینراوە