سەرەکی » وتار » نه‌وزادى موهه‌ندیس‌ » مرۆڤ، هۆكارێك بۆ لەناوبردنی ئاوەدانی گۆی زەوی و شارستانێتیی مرۆڤایەتی!

مرۆڤ، هۆكارێك بۆ لەناوبردنی ئاوەدانی گۆی زەوی و شارستانێتیی مرۆڤایەتی!

نەوزادی موهەندیس

ئەوەی ئاشكرایە كە گۆی زەوی و شارستانێتیی مرۆڤایەتی لەبەردەم دوو هەڕەشەی بەردەوام و مەترسیداردایە، كە یەكێكیان سروشتییە و مرۆڤ هیچ دەسەڵاتێكی نییە بەسەریاندا و ناتوانێت رێگرییان لێبكات، وەكو دیاردەكانی وشكەساڵی و بەبیابانبوون و سووتانی دارستانەكان و لافاو و بوومەلەرزە و گڕكانەكان و رۆچوونی زەوی و بەفر و گەردەلوول و .. هتد، بەڵام دووهەمیان بریتییە لە دیاردە دەستكردەكانی مرۆڤ خۆی، وەكو پەنگخواردنەوەی گەرما و پیسكردنی ژینگە بە خاك و هەوا و ئاوەوە و دەركردنی گازە كوشندەكان و نەخوێندەواری و برسێتی و بێكاری و نەخۆشی و پەتاكوشندەكان و .. هتد، كە مرۆڤ بۆ خۆی دروستیان دەكات ‌و زۆرجار بە ئاگاییەوە لەپێناوی دەستكەوت و بەرژەوەندیی سیاسی و ئابووری و ئەمنییەكانی و زۆرجاری تریش لە بێئاگایی و نەزانییەوە دروستیان دەكات.

بە هەردوو ئەم دیاردە سروشتی و دەستكردانەوە، گۆی زەوی و تەواوی شارستانێتیی مرۆڤایەتی كەوتوونەتە بەر هەڕەشەی لەناو چوون و بچووكبوونەوە و سەرنگومبوون و نەمانەوە.

لەم بابەتەدا باسی هەریەك لە دیاردە دەستكردەكانی مرۆڤ و كاریگەرییە خراپ و ئاسەوارە زیانبەخشەكانیان دەكەین، بۆئەوەی لە قەوارەی مەترسی و هەڕەشەكانیان تێبگەین.

یەكەم/ دیاردەی پەنگخواردنەوەی گەرما Global Warming :
پێناسە: بریتییە لە بەرزبوونەوەی تێكڕای پلەی گەرمای هەوای هەبوو لە چینی خوارەوەی نزیك لە رووی زەوی دروست دەبێت لە ئەنجامی پەنگخواردنەوەی گەرمای رۆژ لە بەرگەهەوای زەویدا دوای هاتنە ناویەوە، لە رێگەی هەڵمژینی گازەكانی بەرگەهەواوە وەك گازی CO2 بۆ وزەی خۆر و قەتیسكردنی لە نزیك زەوییەوە، كە دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمای زەوی.

ئەم دیاردەیە لە ئەنجامی چالاكییەكانی مرۆڤەوە گەشەی كردووە دوای شۆڕشی پیشەسازی، لە سەدەی رابردووەوە پلەی گەرما لە 0.3 پلەوە بەرزبۆتەوە بۆ 0.6 پلەی سەدی، ئەمەش لە ماوەی هەزار ساڵدا بەرزترینە.

گازە پەنگخواردوەكان Greenhouse Gases
وەك گازی CO2 هەڵدەستێت بە هەڵمژینی شەپۆلە درێژەكانی (تیشكی ژێر سوور) و دەركردنی بۆ بەرگەهەوا و دەبێتە هۆی گەرمكردنی زەوی. بوونی بڕی گازەكان بە ppt وppb وppm دەپێورێن. گازەكانیش بریتین لە: هەڵمی ئاو، CO2، میسان، ئۆكسید نایترۆس، ئۆزۆن، كلۆرۆ فلۆرۆ كاربۆن، گازە فلۆرییەكان.

هۆكارەكانی پەنگخواردنەوەی گەرما:

1. هۆكارە مرۆییەكان:
• بەكارهێنانی سووتەمەنیی دەرهێنراو (نەوت و گاز و خەڵوز).
• زیادبوونی رێژەی گازی CO2.
• زیادبوونی رێژەی گازی میسان.
• زیادبوونی رێژەی گازی ئۆكسیدی نیترۆس NO2.
• بەكارهێنانی پێكهاتەی كلۆرۆفلۆرۆ كاربۆن CFCs

2. هۆكارە سروشتییەكان:
• گڕكانەكان.
• چالاكی خۆری
• توانەوەی سەهۆڵبەندانەكانی سەرمەدی لە دوو جەمسەری گۆی زەویدا.
• سووتانی دارستانەكان

ئاسەوارەكانی پەنگخواردنەوەی گەرمی:

1. كاریگەریی زیانبەخشی هەیە بۆ سەر تەندروستی، وەك بڵاوبوونەوەی هەوكردن و كۆلێرا و دابەزینی بەرگریی لەش و بڵاوبوونەوەی پەتاكان.

2. كاریگەریی لەسەر كەش و هەوا:
• گۆڕانی تێكڕای باران بارین.
• توانەوەی سەهۆڵ و بەفر.
• بەرزبوونەوەی ئاستی ئاوی رووی دەریا.
• زیادبوونی ترشێتیی زەریاكان.
• كاریگەریی لەسەر رەوتە زەریاییەكان.
• گۆڕان لە كەشوهەوادا.
• زیادبوونی ژمارەی هەور.
• گۆڕانی سووڕی كاربۆن.
• گۆڕان لە سیستەمی ژیانی بایۆلۆجیدا.

3. كاریگەریی لەسەر سیستەمی زیندەگی و ژیان:
• كۆچی باڵندە و مرۆڤ و ئاژەڵەكان بۆ ناوچە كەمتر گەرمەكان.
• كاریگەریی لەسەر ماوەی كۆچكردنەكان.
• نەمانی جۆرەكانی رووەك و ئاژەڵ.

پێشبینی دەكرێت یەك لەسەر سێی ئاژەڵ و یەك لەسەر دووی رووەكەكان تا ساڵی 2080 لەناوبچن.

چارەسەرەكان:
1. بەهێزكردنی توانا بەكارهاتووەكانی وزە.
2. باشتركردنی كەرت و هۆكارەكانی گواستنەوە.
3. وازهێنانی لەسەرخۆ لە بەركارهێنانی كارەبا لە سووتەمەنی هەڵهێنجراو.
4. بەكارهێنانی وزەی ئەتۆمی.
5. گەشەپێدانی تەكنۆلۆجیای نوێ‌ بۆ بەكارهێنانی سووتەمەنی كاربۆن كەمبكرێتەوە.
6. دڵنیابوون لە گەشەی بەردەوام.
7. ئیدارەدانی دارستان و كشتوكاڵ.
8. نوێكردنەوەی سەرچاوەكانی وزەی نوێبۆوە.
9. سنوردانان بۆ رێژەی گازی CO2

دووەم/ دیاردەی پیسكردنی ژینگە (خاك و هەوا و ئاو):
پێناسە: بریتییە لە هێرشی توخمە زیانبەخشەكان بۆ سەر هەواو خاك و ئاو، یان لەسەر شێوەی شەپۆلەكانەوە دەبن كە هێرش دەكەنە سەر گوێكان (پیسبوونی بیستن و ژاوەژاو) و چاوەكانمان (پیسبوونی بینین)، یان بەهۆی گازە دەرچووەكانەوە دەبێت لە بەكارهێنانی ئۆتۆمبێل و بارهەڵگر و كارگە پیشەسازییەكان لە رێگەی دەرچوونی گازی CO2 لە 100 ساڵی رابردوودا. یان بریتییە لە كرداری تێكەڵبوونی هەر پێكهاتەیەك لە پێكهاتەكانی ناوەندی ژینگەیی لە ئاو و هەواو و خاك بە توخم یان وزە یان شەپۆلی زیانبەخش.

جۆرەكانی پیسبوونی ژینگە:

1. پیسبوونی هەوا: باوترین و مەترسیدارترینە، گازە گەرمەكان هۆكارن بۆ زیادبوونی رێژەكانیان لە بەرگەهەوادا بەهۆی چالاكییەكانی مرۆڤەوە لە سەدەی 19هەمەوە. هەروەها بەهۆی دەنكۆڵە وردەكانەوە و تێكشكاندنی چینی ئۆزۆنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی پیسبوونی هەوا و بڵاوبوونەوەی جۆرەها نەخۆشی و پەتا و …هتد. ساڵانە حەوت ملیۆن كەس بەهۆی پیسبوونی هەواوە گیان لەدەستدەدەن. واتا 11 % لەكۆی رێژەی مردن.

2. پیسبوونی خاك: زۆرباس ناكرێت رەنگە لەبەرئەوە بێت كە كەمتر دیارە، لەگەڵ ئەوەی كە زۆر مەترسیدارە لەسەر تەندروستی زیندەوەران. ئەم پیسبوونە بەهۆی چوونەناوەوەی توخمی كیمیاییەوە دەبێت (لەناوبەری مێرووەكان و پەینەكان) راستەوخۆ بۆ ناو خاك و بەهۆی بەرهەمە كشتوكاڵییەكانیشەوە روودەدات و مرۆڤ و ئاژەڵەكانیش دەیانخۆن.

3. پیسبوونی ئاو: ئەم پیسبوونە هۆكاری زۆرە، لەوانە بەهۆی پیسبوونی پیشەسازییەوە بە (بەتاڵكردنەوەی پاپۆڕەكان لەناو دەریاكاندا، رشتنی توخمە كیمیاییەكان). هەروەها پیسبوون لەكاتی كشتوكاڵكردندا (بەكارهێنانی توخمی كیمیایی كە ئاوی ژێرزەوی و سەرزەوی پیس دەكات) و بەتاڵكردنی نەوت یان سووتەمەنی بۆ ناو ئاوەڕۆكان و چارەسەركردنی ئاوی ئاوەڕۆكان.

4. پیسبوون بەهۆی پاشەڕۆ ئەتۆمی و كیمیاییەكانەوە: زۆر مەترسیدارە و راستەوخۆ دەچنە ناو هەواوە یان زەوییەوە، چونكە چالاكییان بۆ ماوەی دوور دەمێنێت و زۆر بكوژن.

5. شێوەكانی تری پیسبوون: وەك پیسبوونەكانی رووناكی و كارۆموگناتیسی و بینینی و بیستنی و تەنانەت پیسبوونی بۆشاییش.

هۆكارەكانی پیسبوون:

1. سەرچاوە مرۆییەكان: وەك (پیشەسازییەكان و تاقیكردنەوە ئەتۆمییەكان و جەنگ).

2. سەرچاوە سروشتیەكان : وەك (گڕكان و بوومەلەرزە و لافاو و … هتد).

هۆكارەكانی پیسبوونی هەوا:

لە 5 سەرچاوەی مرۆییەوە روودەدات لە دەركردنی:
گازی CO ,CO2 ,NO2 ،NO ئۆزۆنی روویی و دەنكۆڵەكانی SO2 و هایدرۆكاربۆنەكان و رەساس، كە هەمویان زیانبەخشن ‌و هەریەك لەو هۆكارانە دەبنە هۆی:

1. گازە دەرچووەكان: دەبنەهۆی كوشتنی 3.8 ملیۆن كەس بەهۆی پیسبوونی هەوای ناو ماڵەوە لە ئەنجامی بەكارهێنانی سووتەمەنی هەڵهێنجراوەوە، وەكو نەوت یان گاز یان خەڵوز.

2. پیشەسازی: بەهۆی كارگە پیشەسازییەكان و وێستگەكانی بەرهەمهێنانی وزە كە بە خەڵوز كار دەكەن، موەلیدەی گازەكان، بەكارهێنانی توێنەرەوەكان لە پیشەسازیی كیمیایی و بەكانزاكردنەكان.

3. هۆكارەكانی گواستنەوە: بەهۆی دەركردنی گازی CO2 لەلایەن فڕۆكە و پاپۆڕ و ئۆتۆمبێل و … هتد، كە دەبنەهۆی لەناوبردنی نزیکەی 400 هەزار كەس.

4. كشتوكاڵ: بەهۆی:
• پاشەڕۆ ئاژەڵییەكان لەدەركردنی گازی میسان و ئامۆنیاوە.
• سووتاندنی پاشەڕۆ كشتوكاڵییەكان.
ئەم جۆرە پیسبوونە زۆر مەترسیدارە و دەبێتە هۆی دەركردنی گازە گەرمەكان بەڕێژەی 24 %.

5. پاشەڕۆكان: سووتاندنی پاشماوەكان لە دەشتەكان وەك سووتاندنی توخمە ئۆرگانییەكان و توخمی دیوكسیناتی ژەهراوی و زیانبەخش و فیودان و میسان و كاربۆنی رەش لە بەرگەهەوادا. 40 % ی پاشەڕۆكان لەدەشتەكاندا دەسووتێنرێن و 166 وڵات لە كۆی 193 وڵات پاشەڕۆكان لە دەشتەكاندا دەسووتێنن.

6. سەرچاوەكانی تر: هۆكارە سروشتییەكانی وەكو گڕكانەكان و بوومەلەرزە و سووتانی دارستانەكانیش هۆكاری پیسبوونی ژینگەی گۆی زەوین.

چارەسەرەكان:
1. كەمكردنەوەی چالاكییە پیسكەرەكان.
2. هاندانی بەرهەمهێنانی ئۆرگانی.
3. كەمكردنەوەی پاشەڕۆكان.
4. دووبارە بەكارهێنانەوەی پاشەڕۆكان.
5. كەمكردنەوەی دەركردنی رێژەی كاربۆن بۆ ناو هەوا.
6. تێكنەدانی سروشت بۆ پاراستنی هەمەجۆری بایۆلۆجی.
7. راونەكردنی چڕی ئاژەڵەكان.
8. بەكارهێنانی وزە نوێبووەكان.
9. كەمكردنەوەی بەكارهێنانی ئاو و وزە.
10. چارەسەركردنی ئاوی ئاوەڕۆكان.
11. بەكارنەهێنانی توخمە پلاستیكییەكان.

 137 جار بینراوە