سەرەکی » راپۆرت » هەنگاوێکی گرنگی پەرلەمانی فەرەنسا بۆ ناساندنی کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد

هەنگاوێکی گرنگی پەرلەمانی فەرەنسا بۆ ناساندنی کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد

یەکەی هەواڵ و راپۆرت 

رۆژی هەینی 26-11-2021 پەرلەمانی فەرەنسا دانیشتنێکی تایبەتی کرد، بۆ دەنگدان لەسەر ئەو پرۆژە بڕیارەی تایبەت بە ناساندنی کۆمەڵکوژی دژی گەلی کورد، لەلایەن رژێمی بەعسەوە، ئەم پڕۆژەیە لەلایەن بەشێک لە پەرلەمانتارانی فەرەنسا ئامادەکراوە. گرنگی ئەم پڕۆژەیە لەوەدایە، کە ئەمە یەکمجارە لە پەرلەمانی وڵاتێکی مەزنی جیهان وەکو فەرەنسا، کە ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتیی و ئەندامێکی گرنگی یەکێتی ئەوروپا و رێکخراوی ناتۆیە. دیارە نابێت ئەوەشـان لەیادبچێت، هەمیشە فەرەنسا دۆستێکی دڵسۆزی گەلی کورد بووە.
ئەگەر ئەم پڕۆژە یاسایەش سەرکەوتووبێت، ئەوا دەبێتە دەستکەوتێکی گرنگ بۆ هەموو گەلی کورد و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی. هەرچەندە ئەندام پەرلەمانێکی کەم ئامادەی دانیشتنەکەبوون و دەنگی کەمی هێنا، بەڵام ئەمە سەرەتایەکی زۆر باشە، بۆ ناساندنی دۆزی رەوای کورد بە جیهان. ناشبێت ئەوەمان لەیادبچێت، بۆ ناساندنی دۆسێی کۆمەڵکوژیی دژی ئەرمەنەکانیش، ماوەی چەندین ساڵی پێچوو، کە دواتر بووە سەرکەوتنێکی گەورە بۆ گەلی ئەرمینیا.
دۆستێکی دێرینی گەلی کورد
ئەم پرۆژە یاسایە لەلایەن پارتی یەکێتی دیموکراتی سەربەخۆ پێشکەشکراوە کە پارتێکی ئۆپۆزیسیۆنە و ژان کریستۆف لەگارد 54 ساڵە و سکرتێری گشتی پارتەکەیە و سەرۆکی کوتلەی پەرلەمانی حزبەکەشە لە پەرلەمانی فەرەنسا و هەر لەلایەن ئەویش پرۆژەکە پێشەشکراوە. ئەم پارتە لە مێژە پەیوەندیی لەگەڵ سەرانی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی کورد هەبووە بەتایبەتی سەرۆک مام جەلال، بەتایبەتی سکرتێری پێشووی ئەم پارتە، زۆر هاوڕێی سەرۆک مام جەلال بووە.
دەقی پڕۆژە بڕیارەکەی
پەرلەمانی فەرەنسا
ئەمەی خوارەوە دەقی ئەو پرۆژە بڕیارەیە کە ئەندام پەرلەمانەکانی فەرەنسا ئامادەیان کردووەو پێشکەشی پەرلەمانیان کردووە.
پڕۆژە – بڕیار بۆ ناساندنی جینۆسایدی کوردان لە عیراق.
دەستنیشانکردنی هۆکارەکان
دەمێکە کورد بووەتە قوربانیی توندوتیژیی و زۆرداریی سیاسیی و کولتووری. لەبەرئەوەی لە پەیماننامەی لۆزان لە ساڵی 1923 دا نکۆڵییان لێکرا و ئەو دەرفەتەیان لێسەندرا کە ببنە خاوەن دەوڵەتی کوردی، وەک لە پەیمانی سیڤەر لە ساڵی 1920دا هاتبوو، لەوکاتەوە بەردەوام لەلایەن دەوڵەتە جیاوازەکانەوە بە ئامانج گیراوە.
دوای گەیشتنی حزبی بەعس بە دەسەڵات لە ساڵی 1969، دوای ساڵێک لە وەرگرتنی پۆستی جێگری سەرۆکی عیراق لەلایەن سەدام حسێنەوە، دۆخی کورد لە عیراق زۆر خراپ بوو. لە دوای ئەوەوە سیاسەتێکی توندی بەعەرەبکردن، راگواستنی زۆرەملێ، لەسێدارەدانی پلان بۆداڕێژراو و شەڕی ناوبەناو دەستیپێکرد.
لە ئاداری ساڵی 1971دا لە دەستووری نوێی حزبی بەعسدا هاتبوو، دەبێت لەمەودوا کورد بەشداریی «یەکێتی سیاسیی و کۆمەڵایەتی وڵات» ببن و هەروەها «دەبێت عیراق لە چوارچێوەی نیشتیمانی عەرەبی دا قبوڵ بکەن». ئەو ناچارکردنە بەهێزتربوو دوای ئەوەی لەکاتی کۆنگرەی سێیەمی حزبی ناوبراو لە بەیاننامەیەکدا رایانگەیاند «خاکی کورد ناسنامەی عەرەبییە».
ساڵی 1972، ساڵی بەخۆماڵیکردنی کەرتی نەوت بووە، کە سەرچاوەی سەرەکی عیراقە، لەهەمانکاتیشدا ساڵی «بەعەرەبکردنی» پارێزگای کەرکوکیش بوو، بەتایبەت لە رێگەی دوورخستنەوەی 2 هەزار و 500 کرێکاری کورد کە لەو کەرەتەدا کاریان دەکرد.
دوای توندبوونەوەی ئاڵۆزییەکان و راگەیاندنی تاکڕەوی سەبارەت بە یاسای ئۆتۆنۆمی بۆ کوردان، کە بەڕێوەبەرییەکی هاوبەش لەژێر کۆنترۆڵی حکومەتی عیراقدا دەگرێتەوە، لە ساڵی 1974 شۆڕشی دووەمی کورد دەستیپێکرد.
با ئەوەشمان لەبیربێت، کە لە ساڵی 1970دا حزبی بەعس خۆی پابەندکرد بوو بەوەی کە عیراق لە دوو نەتەوە پێکدێت و ئۆتۆنۆمیش بۆ هەرێمی کوردستان، کورد وەکو پێکهاتەیەکە کە لە تەواوی عیراق دانابڕێت، دروستکردنی هەرێمێکی کوردی کە زمانەکەی بە فەرمی قبووڵبکرێت لە بەڕێوەبەربردنی هەرێمەکە و پەروەردەدا.
سەدام حسێن و کورد
بەڕاستی سەدام حسێن نیازی نەبوو کە دەستەکەوتێکی بەوشێوەیە بداتە کورد و ئەو دانوستاندنانە تەنیا بۆ ئەوەبوون، کە سوود لە کات وەربگرێت تاوەکو توانای عیراق بەهێز بکات.
رێکەوتنی عیراق و ئێران
لەکاتێکدا کە ئێران پشتیوانی کوردی دەکرد، ئاستەنگی لەپێش هێزە چەکدارەکانی عیراق دروست دەکرد، لە 6ی ئاداری ساڵی 1975 سەدام حسێن قبوڵیکرد، کە دەست لەهەندێک ماف لە شەتولعەرەب بۆ ئێران هەڵگرێت، لەبەرامبەردا ئێرانیش کۆتایی بە پشتیوانییکردنی کورد بێنێت. لە ئەنجامدا مستەفا بارزانی و جەنگاوەرەکانی ناچاربوون کە شەڕ راوەستێنن و پەنابەر ببن.
دواتر، لە ماوەی سێ ساڵدا سەدان هەزار کورد لە باکووری عیراقەوە گواسترانەوە بۆ پارچەکانی دیکەی وڵات، بەتایبەت بۆ باشووری عیراق. لە پرۆسەیەکی پێچەوانەدا، خێزانی عەرەب بانگهێشتکران کە بچن لەو ناوچانە نیشتەجێببن لەپێناو «عەرەبکردن»ی کوردستان.
عەلی حەسەن مەجید
لە کاتێکدا سیاسەتەکانی عیراق کە لەساڵی 1969دا بەڕێوەچووبوون و نەیانتوانیبوو «کێشەکانی کورد» چارەسەر بکەن، عەلی حەسەن مەجید ئامۆزای سەدام حسێن لە ئاداری 1987دا، وەکو سەرۆکی نووسینگەی کاروباری باکووری عیراق (کوردستان) دەستنیشانکرا و هەموو دەسەڵاتێکی پێدرا بۆ ئەوەی «چارەسەری کۆتایی» پیادەبکات.
لەکاتی ئەو دەستنیشانکردنەوە، پرۆسەی دەربەدەرکردن، وێرانکاری گوندەکان و گواستنەوەی دانیشتووانەکەی بۆ کەمپەکان چڕتربووەوە.
لە مانگی نیسان یەکەم تاقیکردنەوەی کیمیابارانکردن کرا و دەرکەوت کە کاریگەرە، لەو تاقیکردنەوەدا کە لە دۆڵی بالیسان ئەنجامدرا، بووە هۆکاری کوشتنی 400 کەس و برینداربوونی ژمارەیەکی دیکە. کە لەکاتی راکردندا رووبەڕووی کیمیاییەکە ببوونەوە.
26ی ئایاری 1987 عەلی ‌حەسەن مەجید بەرپرسانی حزبەکەی کۆکردەوە و گوتی «هەرکاتێک ئێمە پرۆسەی راگواستنمان تەواوکرد، دەستدەکەین بە هێرش لە دژی ئەوان {پێشمەرگە}، لە هەموو شوێنێک (…) ئێمە گەمارۆی ئەوان دەدەین لە رووبەڕێکی بچووکدا و بە چەکی کیمایی هێرش دەکەینە سەریان. من تەنیا یەک رۆژ بە چەکی کیمایی هێرش ناکەمە سەریان، من 15 رۆژ هێرش دژی ئەوان درێژە پێدەدەم. (…) من بە هاوڕێیانی شارەزام گوتووە، کە من پێویستیم بە تیمی تایبەتە لە ئەوروپا، بۆئەوەی تەواوی ئەو کەسانە (رکابەرە کوردەکان) کە بتوانین بگەینە ئەوان و بیانکوژین. بە پشتیوانی خودا من ئەمە دەکەم، من ئەوان تێکدەشکێنم و بەدوایان دەکەوم تاوەکو ئێران، من بە موجاهیدین {موجاهیدنی خەڵقی ئێران} دەڵێم، کە لەوێش هێرشبکەنە سەریان».
دواتر عەلی حەسەن مەجید بڕیاری راگەیاندنی ناوچەی قەدەغەکراوی دا، کە هەزار گوندی کوردی لەخۆ دەگرت و فەرمانی بە هێزە چەکدارەکانی کرد، کە هەر مرۆڤێک یان ئاژەڵێک لەو ناوچانە هەبێت بیکوژن.
نەخشەی جینۆسایدکردنی کورد ״پرۆسەی ئەنفال״
دوای ئەو بڕیارە، بڕیاری دووەم درا، کە لەناویدا «نەخشەی» جینۆساید هەبوو.
بەمەبەستی خێرا جێبەجێکردنی پرۆسەکە و سەلماندنی شێوازی خۆی، سەرۆکی نووسینگەی کاروباری باکووری عیراق دەستی بە ئۆپەراسیۆنی ئەنفال کرد (غەنیمە/ دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و موڵکی «کافران» وەک دەستکەوت) کە لە نێوان 23ی شوبات و 6ی ئەیلولی 1988 دا ئەنجام دران. ئەم ئۆپەراسیۆنە لوتکەی جینۆسایدی پلان بۆ دانراوبوو لە دژی کوردان. ئەنجامی ئەو ئۆپەراسیۆنە، کۆچەر بوون، ونکردنی بەکۆمەڵ {کۆمەڵکوژی} بۆمبارانکردن بە چەکی کیمیایی و لەسێدارەدان بەبێ دادگاییکردنی لێ هاتەئاراوە.
رۆژی 25ی مانگی ئاب 200 هەزار سەربازی عیراق لە 16 فیرقەدا کۆکرابوونەوە و فەوجێکی تایبەت بە چەکی کیمیایی بە پشتیوانی فڕۆکە «هەڵمەتی پاکتاوکردنی کۆتایی» لە دەڤەری بادینان، ناوچەیەکی کوردیی لەسەر سنووری تورکیا دەستپێکرد.
هەرچەند ئۆپەراسیۆنی ئەنفال کۆتایی هات، بەڵام پرۆسەی وێرانکردنیان درێژە پێدا، بەتایبەت لە شاری قەڵادزێ، کە دوایین پرۆسەی گەورە و کۆتایی بوو بۆ چارەسەرکردنی «پرسی کورد» کە بووە هۆکاری هەڵوەشاندنەوەی کۆمیتەی کاروباری باکووری ئەنجوومەنی سەرکردایەتی شۆڕش و هەڵوەشاندنەوەی ئەو دەسەڵاتە تایبەتانەی کە درابوونە عەلی حەسەن مەجید.
کیمیابارانکردنی هەڵەبجە
با لەبیرمان بێت، کە لە کۆمەڵکوژی هەڵەبجەدا لە ئاداری 1988، کە چەند کیلۆمەترێک لە سنووری ئێرانەوە دوورە، پێنج هەزار کورد لە چەند کاژێرێکدا لە هێرشێکی کیمیاییدا کوژران، کە لەلایەن فڕۆکە جەنگییەکانی سوپای عیراقەوە لە جۆری مێگ و میراگۆ کرابوون، لەناویاندا سێ هەزار و 200 قوربانیی بێ خێزان لە گۆڕێکی هاوبەشدا بەخاکسپێردران. سەرەڕای ئەوەی جیهان بەو کۆمەڵەکوژییەی زانیبوو، بەڵام هیچ گوشارێکی نێودەوڵەتی کاریگەر لەسەر عیراق نەکرا بۆ ئەوەی رێگری لە هێرشی نوێ بکات.
جێگەی ئاماژەیە دوای شەش مانگ لەم کۆمەڵکوژییە، ئەمریکا یەک ملیار دۆلاری پێشکێشی سەدام حسێن کرد، وەک هاوپەیمانی وڵاتانی خۆرئاوایی بەرامبەر کۆماری ئیسلامی ئێران.
راپەڕینی گەلانی عیراق
دەستتێوەردانی نێودەوڵەتی جارێکی دیکە دووبارە بووەوە، کاتێک عەرەبی شیعە و کورد، لەلایەن « جورج بوشی باوک» سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکاوە هاندرابوون بۆ کەوتنی دەسەڵاتی بەعسی سەدام حسێن سەرهەڵدان بکەن، لەناو خوێندا گەوزێندران، ناچاربوون کۆچەر ببن و بەوشێوەیە کێشەی مرۆیی لە ئێران و تورکیا دروستبوون.
هەرێمی دژەفڕین
رۆژی 5ی نیسانی ساڵی 1991، ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی، سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیاری ژمارە 688 سەپاند، کە ئامانجی دروستکردنی «هەرێمی نەفڕین» و راوەستاندنی پێشکەوتنی سوپای عیراق بوو، هەروەها رێگەدان بە ئۆپەراسیۆنی مرۆیی بە ناوی Provide Comfort بوو، کە نیشانەیەک بوو بۆ دروستکردنی هەرێمێکی نوێ- سەربەخۆ لە ناوچە کوردییەکان.
دەرەنجامەکانی کۆمەڵکوژی دژی کورد
ئەو رۆژە رەشانە بوونە هۆکاری ئەنجامی وێرانکاری، کە 90%ی گوندەکانی کورد و نزیکەی 20 شارۆچکە وێرانکران، هەروەها توانای کشتوکاڵکردن و ئاژەڵداریی لە کارکەوتن، بەهۆی دانانی 15 ملیۆن مین لە زەوییەکانی هەرێمەکە.
لەسەروو ئەوەشەوە یەک ملیۆن و 500 هەزار جووتیار لەنێو ئۆردوگا زۆرەملێکاندا نیشتەجێکران. بە گشتی لە ساڵی 1974ـەوە 400 هەزار کورد گیانیان لەدەستداوە، نیوەیان وەکو ونبوو هەژمار کران. کە 10%ی کۆی دانیشتووانی کوردبوون لە عیراق دا.
سەرەڕای ئەمە، بۆردوومانکردنی کیمایی، کاریگەیی زۆری لەسەر تەندروستی کوردان جێهشت (وەکو کوێربوون، لەبارچوونی منداڵان، نەخۆشییە زگماکییەکان).دوور لە ئۆپەراسیۆنی سادە لە دژی راپەڕینەکان، گەلی کورد بە گشتی بووە ئامانجی لەنێوبردن.
ناساندنی کۆمەڵکوژی دژی کورد
لە کانوونی یەکەمی ساڵی 2005، کۆمەڵکوژی دژی کورد وەکو جینۆساید ناسێندرا، لەلایەن دادگای لاهای و لەلایەن دادگەی تایبەتی عیراقەوە، لە حوزەیرانی ساڵی 2007 دا، عەلی حەسەن مەجید لەگەڵ دوو بەرپرسی دیکەی عیراق، بەتاوانی جینۆساید دژی کورد بە سزای لەسێدرارەدان، سزادران.
تەنانەت دوای کەوتنی سەدام حسێنیش، کوردانی عیراق بوونە قوربانی تووندوتیژیی، هەڵاواردن و کرداری دڕندانە، بەتایبەت لەسەر دەستی چەکدارانی دەوڵەتی ئیسلامی و میلیشیاکانی شیعە. «بەعەرەبکردن»ی گەلی کورد و کوردستان تاوەکو ئێستاش هەرماوە.
فەرەنسا دۆستی گەلی کوردە
فەرەنسا، دۆستی گەلی کوردە، وڵاتێک کە دەبێ لە هەموو وڵاتانی دیکە زیاتر واتای جینۆساید بزانێت، بەچاوی گەورەترەوە تاوانێکی بەوشێوەیە لە دژی مرۆڤایەتی ببینێت.
لەم رەوشەدا دەستنیشانکردن و بەکارهێنانی دەستەواژەی جینۆساید بێگومان زیادەڕۆیی نییە، لەبەرئەوەی وەکو لە راپۆرتی رێکخراوی چاودێریی مافی مرۆڤ HRW دا هاتووە، «بۆ ئەوەی ئێمە بگەڕێینەوە بۆ بڕگەی رێککەوتنی جنێڤ سەبارەت بە جینۆساید، ئامانجی رژێم لەناوبردنی گرووپێک- کوردی عیراق، بەشێوەیەک دابەشبووە، ئەمەی کردووە. نیاز و کردارەکان یەکدەگرنەوە، تاوانی جینۆساید بە تەواوی جێبەجێکراوە».
بۆیە ئەم پڕۆژە – بڕیارە داوا لە حکومەتی فەرەنسا دەکات، کە ئەم جینۆسایدە بناسێنێت و پشتیوانی قەرەبووکردنەوەی زیانی قوربانیان و خێزانەکانیان بکات.
بەندەکانی پڕۆژە بڕیارەکە
ماددەی تاک و تەنیا
-1کۆمەڵەی نیشتمانی
-2بەگوێرەی ماددەی 34-1ی دەستوور.
-3بەگوێرەی ماددەی 136ی پەیڕەوەی ناوخۆی کۆمەڵەی نیشتمانی.
-4بەگوێرەی ماددەی 6،7 و 8ی یاسای رۆمای دادگای تاوانی نێودەوڵەتی.
-5بەگوێری ماددەی 2ی رێککەوتنی رێگری و سزادان لەسەر تاوانی جینۆساید
-6بەگوێرەی پڕۆتۆکۆڵی جنێڤی ساڵی 1925 سەبارەت بە قەدەغەکردنی بەکارهێنانی گازی ژەهراوی هاوشێوەی چەکی بایۆلۆژی لە شەڕدا.
-7لەبەرچاوگرتنی بنچینە مادییەکان ئامادەکراو، پلان و رێکخستنەکانی کە لەلایەن دەسەڵاتی عیراقیی سەدام حسێنەوە جێبەجێکرابوون.
-8لەبەرچاوگرتنی کردارە چەکدارییەکان، بەشبەشکردن، بێبەشکردنی مرۆڤایەتی و دابەشکاریی چینایەتی و دەربەدەرکردن، لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ، قڕکردنێک کە کوردی عیراق قوربانییەکانی بوون.
-9لەبەرچاوگرتنی رێژەی دڕندەیی ئۆپەراسیۆنی ئەنفال، بەتایبەت بۆردومانکردنی شاری هەڵەبجە، تەواوی ئەو کۆمەڵکوژییانەی کە ئەنجام دراون.
-10لەبەرچاوگرتنی خواستێکی بەهێزی رژێمی عیراقی ئەو سەردەمە بە تەواوی یان بەشێکی لە گەلی کورد لە عیراق بۆ لەناوبردن (قڕکردن).
-11لەبەرچاوگرتنی ئەرشیفێکی زۆر کە بە وێنەی بەڵگەدار لەسەر بەرپرسانی عیراق و تاوانەکانیان لە دژی مرۆڤایەتی.
-12لەبەرچاوگرتنی ناسینی دادگای لاهای، لە 23ی کانوونی یەکەمی ساڵی 2005، ئەو کردارانەی کە بنچینەییەکانی جینۆسایدن، بەتایبەت کارکردنی لە دژی هەڵەبجە لە ساڵی 1988دا، هەروەها حوکمی دادگای تایبەتی تاوانەکان لە عیراق لەسەر ئەنجامدەرانی سەرەکی کردارەکان.

 163 جار بینراوە