سەرەکی » مانشێت » رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان لە یادی 39 ساڵەی تەمەنیدا

بەفریش گڕیگرت، ئیزگەكە وتی، 7ی مانگ زەماوەند بكەن... سیـحری ئەو وشانەی هێشتا لە بیرەوەریی خەڵكیدا زیندوون

رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان لە یادی 39 ساڵەی تەمەنیدا

ئاوات كۆكەیی

رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان واتا رادیۆی یەكێتیی نیشتمانی كوردستان، لە 39 ساڵی تەمەنیدا، خاوەنی سەدان شانازیی شۆڕشگێڕی و كۆمەڵایەتی و بیروەباوەڕی نەتەوەیی و نیشتمانی و هەروەها خاوەنی شانازیی میدیای بە میسداقیەت و بەرپرسیارێتییە، بۆیە هێشتاش سەرەڕای دۆخی نەخوازراو و قەیرانەكان و لێشاوی كەناڵەكان و هەژموونی سۆشیال میدیا، (ئیزگەكە) هەر لەبیرەوەریی خەڵكیدا زیندووە و ستافەكەی ئێستاشی، لە هەوڵی پاراستنی ناوبانگ و شانازییەكەیدان.

مانیفێستەكەی مام جەلال
بۆ ئەم یادە، لەگەڵ ئەنوەر حسێن (بازگر)ی بەڕێوەبەری ئێستای رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان، سەرەتای باسوخواسەكەمان ئاوا دەستپێكرد.
من پێم وت ( رادیۆكەتان چۆن رووبەرووی ئەم دۆخە نەخوازراوەی ئابووری و خراپی رەوشی میدیا لەئێستادا، دەبێتەوە؟) پێشم وت ( دەنگی گەلی كوردستان ناوێكە تائێستا لە بیرەوەریی خەڵكیدا ماوەتەوە، شتێك هەبوو لەكۆندا ئەگەر هەواڵێكی گرنگ و جێی بایەخ بڵاودەبۆوە، خەڵك جەختی لەسەرچاوەكەی دەكردەوە تا بزانن راستە یان نا، هەر كە دەیانوت ( ئیزگەكە وای وت)، ئیتر ئەوە راستییەكە بوو، ئێوە چۆن كارتان كردووە تا ئەم میسداقیەتە زیندوو رابگرن؟).
ئەویش بەگشتی وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە، سەرەتاش وتی: ئەوە راستە، ئێمە رێزمان بۆ ئەو مێژووە پڕسەروەرییە داناوە، كەپڕ سەروەری و تێكۆشان و نەتەوەییە، ئەو میدیا تەندروست و نیشتمانی و نەتەوەیی و چینایەتییەی كە لە رابردوو لەم رادیۆیەوە بانگەشەی بۆ كراوە، پاراستوومانە.
رەنگە رادیۆكەی ئێمە نەتوانێ بەسەدان هەزار كەس گوێی لێبگرێت، بەڵام گوێگری خۆی هەر هەیە و رێزی بیسەران و مێژووی خۆمان ئەو سەروەرییەی جەنابت باست كرد گرتومانە، میدیای ئێمە بەشێكە لەمیدیای تەندرووست، لەسێ ساڵی رابردوودا یەك سكاڵای یاسایی لەسەر ئێمە نەبووە و كەمترین گلەیی خەڵكیشی لەسەر بووە.
وتیشی: پێمان وابووە دەنگی گەلی كوردستان داینەمۆی بەرهەمهێانی ئازادییە، بۆیە هەمیشە هەوڵمانداوە سنوورەكان و پانتایی ئازادی لەناو رادیۆكەدا زۆرتر و زیاتر بكەین.
هەروەها گرنگی دان بەسیاسەتی نیشتمانی و نەتەوەیی، ئێمە بۆمان گرنگ بووە چۆن داكۆكی لە عەفرین دەكەین ئاوا داكۆكی لە سنە، ئامەد و كەركوك، دەكەین.
ئاماژەی بۆئەوەش كرد كە گوتاری هەموو پارچەكانی كوردستان لەناو رادیۆكەدا رەنگدانەوەی هەیە، بەرنامەكانی (لەرۆژهەڵاتەوە، لەرۆژئاواوە، لەباشوورەوە، لەباكوورەوە) كردە بەڵگەی قسەكانی.
ئەسڵی گوتاری رادیۆی ئێمە لەدامەزراندنییەوە لەسەر ئەو مانیفێستە دانراوە كە جەنابی مام جەلال دایڕشتەوە، كە مانیفێستێك بووە مەسەلەكانی نیشتمانی، نەتەوەیی، چینایەتی، مافی ژنان، ئازادی، ئینسانی، چینوتوێژەكانی كۆمەڵگە، پێكهاتەكان، تائیفەو ئیتیكە جیاوازەكان، پارچەكانی كورستان، راستگۆیی و تەندرووستبوونی لەخۆگرتووە، ئێمە لەسەر ئەوە بەردەوامین.
لەهەمانكاتیشدا هەوڵمانداوە خەڵك لەم رادیۆیەوە تەعبیر لەبۆچوون و ئایدیاو فكری خۆی بكات، شوێنێك بێت بۆ ئەوكەسانەی شوێنێكیان نییە بۆ قسەكردن، بڵنگۆیەك تا بەئازادی قسەبكەن، بۆنموونە: زۆر بۆچوون كە پێچەوانەی سیاسەتی یەكێتی و رادیۆكەو خۆشم بووبێت، لێرەوە پەخش كراوە، هەر خۆشمان رەخنە لە ی.ن.ك و لە حكومەتیش دەگرین.

میدیای بەرپرسیار و راپرسییەكەی Ipsos
هەر ی.ن.ك خۆی ئاڵاهەڵگری دابینكردنی ئازادی و ئازادی بیروباوەڕو میدیاو مافەكانی مرۆڤ بووە، بۆیە كەباسی رادیۆی گەلی كوردستان ئەكرێت باسی میدیای تەندرووست و بەرپرسیار، شۆڕشگێڕ، مێژووی میدیا، سەروەرییەكانی ی.ن.ك و هەموو ئەوخەڵكانە ئەكرێت كە لەم پێناوەدا گیانیان لەدەستداوە، باسی ئەوانە دەكەیت كە بەكۆڵە پشت و بەوڵاخێكەوە ئەم رادیۆیەیان شاخەوشاخ دەگواستەوەو گەیاندیانە ئەمڕۆ و نەیانهێشت بكەویت، بۆیە لەم یادەدا سوپاسی هەمووئەوانە دەكەین كە ئەم رادیۆیەیان بنیات نا، ئەوانەی گیانیان بەخت كردو شەهید بوون.
ئەمەی سەرەوەش بەشێكی تر بوو لە قسەكانی بەڕێوەبەری ئێستای رادیۆكە.
بازگر وتیشی: كاری ئێمە درێژە پێدەری رێبازی ئەوانە، لەسەرووی هەموویانەوە جەنابی مام جەلال، خۆشمان بە قەرزداری هەموویان دەزانین، ئەشوانم بڵێم تاكە كەناڵێك كەتائێستا لە بیرەوەری خەڵكی كوردستاندا مابێت، سەرەڕای كە گلەیی و رەخنە هەیە لەمیدیا، رادیۆی گەلی كوردستانە، بەردەوامیشمان زۆری بەهۆی ئەو سەروەریانەی لە رابرددوو هەیەتی و بەهۆی ئەو رێزو خۆشەویستییەی خەڵكەوەیە كە بۆ رادیۆكە هەیەتی.
كاتێكیش داوای ئەوەم كرد چۆن رێژەی گوێگرەكانیان و ئاستی كارەكانیان هەڵدەسەنگێنێت، بەڕێوەبەر بەڵگەیەكی بەشی میدیای دەزگای (Ipsos) ئیپسۆسی فەڕەنسی خستە بەردەستم، كە ئەو دەزگایە تایبەتە بە راپرسی و لێكۆڵینەوە لەمیدیا، دەزگاكە لە كوردستان راپرسییەكی كردووە و بەپێی ئەوە رۆژانە 80 هەزار كەس گوێی لەرادیۆی گەلی كوردستان گرتووە، هەروەها لە سەر ئاستی كوردستان یەكەم رادیۆی حزبییە و دووەم پڕ بیسەرترین رادیۆشە لە رووی هەواڵەوە لە دوای رادیۆ (نەوا)وە.
هەروەها نزیكەی 25 بەرنامەی هەفتانەیان هەیە كە تەعبیر لە خواست و فكرو ئایدیای خەڵك دەكات، دابەشكراون بەسەر چینوتوێژەكاندا، وەك: ژنان، لاوان، خوێندكاران، مامۆستیان و ئەندازیاران و زۆری تر، بەسەر هێزە سیاسییەكانی پارچەكانی كوردستاندا، بەسەر فكری جیاوازی چەپ و رادیكاڵ و كۆمۆنیست تا ئیسلامی و گروپی ناسیۆنالیست و سۆسیال دیموكرات، بەشێكیشی پەیوەندی بەگێڕانەوەكانی سەروەری و مێژووی شەهیدانەوە هەیە كە مێژووی ی.ن.ك و خەڵكی كوردستانە.
لەكۆتایی قسەكانیشیدا وتی: ئەو بەرنامانەی هەمانە، ئەوستافەی ئێستا پێكەوە كاردەكەین، ئەو هەوڵ و تواناو ئەجێنداو تێڕوانین و هەواڵانەی ئێمە هەمانە، ئەگەر لە تەلەفزیۆنێك بوایە، رەنگدانەوەو سەدای زۆر باشتری دەبوو، چونكە رادیۆ گوێگری كەمترە بەرامبەر سۆسیال میدیا و تەلەفزیۆن، تەكنەلۆژیاكەشمان رەنگە زۆر پێشكەوتوو نەبێت.

راپەڕینی بە سەركەوتن گەیاند
دەنگی گەلی كوردستان یەكەم ئێزەگەی شۆڕشە لە دوای هەرەسی شۆڕشی ئەیلول لە 1975دا، ئەگەرچی ئامێری رادیۆكە ساڵی 1976 لە سوید پەیداكرابوو و گەیەندرابووە سوریا و توركیا و ئینجا بۆ ناو خاكی هەرێمی كوردستان، بەڵام هەلومەرجی دامەزراندنی نەبوو، تا رۆژی 21/3/1979 یەكەم پەخشی خۆی دەستپێكرد بەناوی ( دەنگی شۆڕشی عیراق).
یەكەم بارەگای لە گوندی (نۆكان)ی سەرسنووری ئێران بوو، یەكەم بەڕێوەبەریشی فازیل كەریم ئەحمەد (مامۆستا جەعفەر) بوو.
رادیۆكە بەو جۆرە دەستی پێكرد و قۆناغ بەقۆناغ لە گەشەكردندا بوو و بووە زمانحاڵی هەموو خەڵكی شۆڕشگێڕی كوردستان.
هێرش جەمال، بێژەرێكی رادیۆكە و هاوكات لێپرسراوی بەشی هەواڵیشە، دەڵێت: رادیۆی گەلی كوردستان هۆكاری سەرەكی سەركەوتنی راپەڕینی 1991ە، چونكە رۆڵی خۆی لەو سەردەمەدا گێڕا و هەمووكەس لەماڵەكەی خۆیەوە دەیتوانی ئاگای لە هەواڵەكانی سەركەوتنی هێزی پێشمەرگە بێت.
سەبارەت بە شێوازی چنگەوتنی هەواڵ و سەرچاوەكانیان وتیشی: هەواڵەكانی ئێمە زیاتر لێدوانی بەرپرسان، هەواڵی پەیامنێرانمان لە شارو شارۆچكەكانی كوردستان و لە دەرەوە، سایتەكان بەتایبەت PUK media.
لەوەڵامی پرسیارێكدا كە ئێستا بەهۆی سۆشیال میدیاوە هەواڵ زووكۆن دەبێت، ئایا لەم رووەوە چیانكردووە، هێرش وتی: ئێمە هەم هەواڵ و هەم راپۆرتیشمان هەیە و گرنگییان پێدەدەین، هەواڵ بەشێوەی لێدوان و راپۆرت ئامادە دەكەین، وامانكردووە بیسەران هەم هەواڵ و هەم زانیاری وردیشیان لەبارەوە دەستبكەوێت.
وەك لێپرسراوی بەشی هەواڵ باسیكرد ئەگەرچی قەیرانی دارایی سەختە و رێگەی لە زۆر پێشكەوتن گرتووە، بەڵام بەڕێوەبەرو كارمەندەكانی رادیۆ تەسلیمی ئەو واقیعە نەبوون و دڵسۆزانەتر بەئەركەكان هەڵدەستن.
وتیشی: لە ماوەی 24 سەعاتدا چەندین گەشتی هەواڵ، كورتەی هەواڵ، كۆبەندی هەواڵ، سەردێڕی هەواڵ، كۆبەندی رۆژ و كۆبەندی هەفتە، بەزمانەكانی كوردی (سۆرانی و كرمانجی)، عەرەبی فارسی، بڵاو دەبێتەوە.

لێرەوە فێردەبین
ئەوین ئەبوبەكر، جگە لەوەی هەندێكجار وەك بێژەر بەزمانی فارسی و كوردی هەواڵ دەخوێنێتەوە، زیاتر وەك پێشكەشكاری بەرنامەو ئامادەكار كاردەكات، ئەو وتی: بەرنامەكان هەموو تەوەرەكانی وەك: سیاسی، فەرهەنگی، ئابووری، كۆمەڵایەتی لەخۆ دەگرێت و میوانیشی بۆ وەردەگرین و رووماڵی رۆژنامەكان و سۆشیال میدیاش دەكەین.
ئەوین باسی لەوكرد كە ماویەكی كەمە لەو رادیۆیە كاردەكات، بەڵام هەستی بەتایبتمەندییكی گرنگ كردووە لەوێ، بۆیە وتی: لێرە كەسێك زۆر زوو رادێت كە راپۆرت و هەواڵ بخوێنێتەوە، كارەكان باش دێنە بەردەست، تەنانەت ئەگەر شتێكی لەناكاویش بێتە پێشەوە ئەوا بێژەر ئامادەیی ئەنجامدانی كارەكەی دەبێت، لێرە جۆرێك كارلێك هەیە واتلێدەكات زوو خۆت ئامادەبكەیت، ئەو تایبەتمەندییە زۆر باشە چونكە هیچ دڵەراوكێ و ترسێك نامێنێت بۆ پێشكەشكردنی هەواڵەكە
رۆژانە لەگەڵ هەموو هەواڵەكانی هەر چوارپارچەی كوردستان و جیهان و ناوچەكە سەروكارمان هەیە و ئاگاری بارودۆخەكەین، بۆیە بێژەر لێرە باكگراوندێكی باشی بۆ درووست دەبێت كە لە ئیشێكی كتوپڕدا دانەمێنێت، ئەگەر هەفتەی یەك بەرنامە پێشكەش بكەیت یان كەمتر بەرنامەت هەبێت ئەوا پێویستی بەخوێندنەوەو چاودێری زیاتر هەیە، بەڵام لێرە سروشتی ئیشەكان وایە بێژەر یان هەر كەسێكی دیكە رۆشنبیرییەكی باشی بۆ درووست دەبێت.
ئەو بێژەرە ئەو سەرنجەشی لەسەر میدیای كوردی هەبوو كە سەرقاڵی گەیاندنی كلتورێكی مەترسیدارن، بۆیە وتی: هەندێك كەناڵ بەردەوام سەرقاڵی پەخشكردنی درامای توركین و هەندێك بەرنامەی لاوەكی و ناپێویستی تەرفیهی، خەڵكیان خستۆتە سەر حەزی ئەو كلتوورە، ئەو میدیایانە دەتوانن كارێك بكەن ئەم رایەی ئێستای گوێگران و بینەران بگۆڕن بۆ شتی جدی و پێویست، لەراستیدا ئەو جۆرە كارەش پێویستە، بەڵام بەو لێشاوە نا كە كاریگەریی خراپی كردۆتە سەر كلتووری ئێمە، پێشم وایە كاریگەرییەكەی كورتخایەن دەرنەكەوێت بۆئێمە، بەڵام تۆ دەبێت هەم سیاسەتكارییەكەت روون بێت و هەم ئاگاداربیت كە بەرنامەت لە مەودای درێژخایەندا لەسەرت نەكەوێت لە بواری كلتوری و پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی و كۆمەڵایەتی، تا ئەو خاڵە نەیاتە سەرت كە تۆ گرنگیت نەداوە بە بارودۆخی خۆت و نەتەوەكەت، ئەگەر خەڵكێكی كەمیش بەلای خۆتدا رابكێشیت گرنگە كە درووست كاربكەیت، لەو رووەوە من ئاسایشی كۆمەڵایەتیم زۆر بەلاوە گرنگە، گرنگە رەچاوی ئەو كلتورە بكەیت كە بەرهەمی دێنیت كاریگەری خراپی نەبێت لەسەر خەڵك و كۆمەڵگە.
وتیشی: خۆشبەختانە لە رادیۆی دەنگی گەلی كوردستان بەوجۆرە بەرپرسیارانەیە كاركراوە بۆ ئێستاو بۆ ئایندەش.

رۆڵی تەكنیككاران لە ئیزگەكەدا
دوای ئەوەی كە لە ئازاری 1979دا دەستكرا بە پەخشی ئیزگەكە، لە ئەیلولی هەمان ساڵ لەكاركردن كەوت و گوێزرایەوە بۆ گوندی ( زەڵێ)ی سەرسنوور، سەرەتای حوزەیرانی 1980 بەهەوڵی زۆری ئەندازیارێك بەناوی تەڵعەت گەلی (ئاشتی)، كەموكوڕییەكان چارەسەر كران و لە 25ی تەممموزی هەمان ساڵ دەستی بە پەخشكردن كردەوە.
لە ئێستادا شیروان حەسەن حەمەساڵح لێپرسراوی بەشی تەكنیكی رادیۆی دەنگی گەلی كوردستانە و باسی لەوەكرد لەسەر هەردوو مانگی دەستكردی هۆتبێرد و نایلسات بەنامەكانیان دەگەیەننە هەموو دنیا، لەناوخۆشدا بۆ هەمووشارو شارۆچكەكان fmیان هەیە، بورجی پەخشیان لەسەرتاسەری كوردستان هەیە كە لە چەند ویستگەیەكی سەرەكی و ناوەندی پێكهاتووە.
لێپرسراوی بەشی تەكنیكی وتیشی: لەهەنگاوێكی تازەشدا ساڵی رابردوو رادیۆیەكی دیكەمان وەك پاشكۆ بۆ گەلی كوردستان درووستكردووە بەناوی ( گەلی كوردستان موزیك)، بەڵام هەر لەناو سەنتەری شاری سلێمانییەو بەنیازیشین پەرەی پێبدەین.
شیروان باسی لەوەكرد كە ئەگەرچی لایەنی تەكنیكی كۆڵەكەی سەرەكی رادیۆكەیە، بەڵام كێشەی گەورەشیان هەیە، بۆیە وتی: كارمەندمان زۆركەمە، راستییەكەی تەنیا دوو ویستگەمان كارمەندی خۆمانی لێیە، دەنا ئەوانی تر دراونەتە دەست برادەرانی كوردسات و ئاسیاسێڵ.
هەروەها كێشەی هاتووچۆی سەردانی ویستگەكان و چاككردنەوە و باقی كێشەكانی دیكە كە بەهۆی قەیرانەكانی هەرێمەوە دووچاری بووینەتەوە.
وتیشی: بەشی تەكنیكی زۆر گرنگەو پێویستی بە كارمەندو سیانەی بەردەوامەو ئێمەش زۆربەی كاتەكان بەوەوە سەرقاڵین، بەڵام لەم كەمتوانایی دارایی و قەیرانەدا، توانراوە بە پێی خواستی ئێمە كارەكان بڕواتە پێشەوە.

بەشی عەرەبی
لەسەرەتای دامەزراندنی ئیزگەكەوە، گرنگی زۆر دراوە بە پڕۆگرام بەزمانی عەرەبی و بە درێژایی 39 ساڵی تەمەنیشی، بەشی عەرەبی هەبووەو چەندان كادری بەتوانا كاریان تێدا كردووە، یەكەم بێژەر و مۆنتێری بەشی عەرەبیش لەو ئیزگەیە (پشكۆ سەعید ناكەم) بووە لەساڵی 1979دا.
لەئێستاشدا ئەو بەشە هەر چالاكەو بەشی خۆی گوێگرانی لەنەتەوەی عەرەب و عەرەبیزانەكانی لە دەوری ئێزگەكە كۆكردۆتەوە.
ئەیوب ئەحمەد حەمید، لێپرسراوی بەشی عەرەبی رادیۆكەیەو جەختی لە گرنگیدان بەو زمانە كردەوەو وتی: لەسەرەتای دامەزراندنی ئێزگەكە لەشاخ، ماوەی پەخشەكەی دوو سەعات بووە، سەعاتێك تەرخان كراوە بۆ زمانی عەرەبی.
لەئێستاشدا دووسەعات پەخش بەزامانی عەرەبی هەیە كە پڕۆگرامەكانی لەم بەشەوە ئامادە دەكرێن، ئەویش لە سەعات 10ی شەو تا 12، كە زیاتر بریتییە لە هەواڵی سیاسی، زیاتر جەخت دەكەینە سەر هەواڵی ناوچە دابڕێندراوەكان بەتایبەت كەركوك و خانەقین، ئەو شوێنانەی كە تێكەڵەیەكن لە كوردو توركمان و عەرەب، چونكە هەرسێ نەتەوەكە بەزمانی عەرەبی قسە دەكەن و تێی دەگەن.
هەروەها گرنگی زۆر دەدەین بە هەواڵەكانی سەرۆكایەتی كۆمار، هەر لەسەردەمی سەرۆكی نەمر مام جەلال تا ئێستا.
لەبەشێكی دیكەی قسەكانیدا روونیكردەوە: بەشەكەمان بریتییە لە راپۆت و لە بەرنامە، بەرنامەیەكی سەرەكیمان هەیە بەناوی ( بیروڕا جیاوازەكان) كە رۆژانە پەخشدەكرێت، بەرنامەكە كۆی ئەو وتارانە لەخۆ دەگرێت كە رۆژانە دەنووسرێت و بڵاو دەبنەوە، زۆرجاریش هەبووە ئەو وتارانە لەگەڵ سیاسەتی ی.ن.ك یەك ناكرێتەوە و زمانێكی رەخنەییانەی تێدایە، بەڵام ئێمە هەر بڵاوی دەكەینەوە، لەوەتەش هێرشی توركیا بۆ سەر رۆژئاوای كوردستان و بەتایبەت بۆ سەر شاری عەفرین دەستی پێكردووە، ئەو بەرنامەیە زیاتر تەرخان كراوە بۆ دژی سیاسەتەكانی ئەردۆگانی سەرۆكی توركیا.
سەبارەت بە بەڵگەی بوونی گوێگری عەرەبی بۆ بەرنامەكانیان، ئەویش هەر وای رونكردەوە كە تەلەفوونیان بۆ دەكرێت و لە بوونی كێشە و گرفت، یان بوونی پێشنیازێك ئاگاداریان دەكەنەوە، كەواتە بەرنامەكە گوێگری خۆی هەیە.
لەكۆتایشدا وتی: پێویستە ئەوەش بڵێم ئێمە دووكەسین لە بەشەكە و قەیرانی داراییش هۆكارێكی گەورەیە كە ناهێڵێت كاری باشتر و بەویستی خۆمان خزمەت بكەین.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*