سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » چێنەر عەلی جۆڵا: سیستمی سیاسی و یاسای سەرۆكایەتیی هەرێم رێگربوون لەوەی دەستوورمان هەبێت

پرسی دەستووری هەرێم و ئاستەنگەکانی وەستانی کاری لیژنە 21 کەسییەکە

چێنەر عەلی جۆڵا: سیستمی سیاسی و یاسای سەرۆكایەتیی هەرێم رێگربوون لەوەی دەستوورمان هەبێت

 

لە ماوەی رابردوودا گۆڤاری پەیوەندییەکان کە مەکتەبی پەیوەندییە گشتییەکانی زنجیرە دیدارێکی لەگەڵ چەند کەسایەتییەکی سیاسی یاسایی سازکردووە، کە ناوەڕۆکی هەندێکیان پەیوەستن بە دۆخی سیاسیی ئێستای هەرێمی کوردستان و عیراق و پرسی یاسایی و دەستوورییەوە، لەبەر گرنگیی بەشێک لەو دیدارانە پێمان باش بوو بە هاوئاهەنگی لەگەڵ ستافی راگەیاندنی مەکتەبی پەیوەندییەکان پوختەی بەشێک لەو دیدارانە بڵاوبکەینەوە، ئەمەی خوارەوەش پوختەی دیدارێکە کە لەگەڵ هەڤاڵ چێنەر عەلی جۆڵا-دا کادری پێشکەوتووی ی.ن.ک و یاساناس و پسپۆڕ لە بواری دەستوور سازکراوە کە لە بەشێکیدا قسە لەسەر هۆکارەکانی نەبوونی دەستووری هەرێم و ئاستەنگەکانی بەردەم نووسینەوەی دەستوورێکی ئازاد و لیبراڵ دەکات.

کوردستانی نوێ

لەبارەی وەستانی کاری ئەو لیژنەیەوە کە تایبەت بوو بە نووسینەوەی رەشنووسی دەستووری هەرێم و هۆکارەکانییەوە رایگەیاند: لیژنەكەیان ناوی لیژنەی رەشنووسی دەستووری كوردستانە بۆ راپرسی و وتی: ئەم لیژنەیە بە پێی یاسایەك دروستبووە كە لە پەرلەمانی كوردستان لە 21 كەس پێکهێنرا و هەر لەناو پەرلەمانیشدا دەنگدانی بۆ كراوە بۆیە لە ڕووی یاساسییەوە تا ئەم یاسایە هەموار دەكرێتەوە یان هەڵدەوەشێتەوە لیژنەكە بەركارە. هەروەها روونیکردەوە کە لیژنەکە لەو یاسایەدا ماوەی سێ مانگی پێدرابوو تا پڕۆژەكە ئامادە بكات، خۆ ئەگەر نەیتوانی لەو ماوەیەدا ئامادەی بکات ئەوا سێ مانگی تری ماوە پێ بدرێت.

کاری لیژنە 21 کەسییەکە راگیرا
ئاماژەشی بەوە داوە کە لە مانگی ئایاری ساڵی 2015 دەستیان بە كارەكانیان كردووە بەڵام لەو رووەوە بەپێویستی زانی چەند خاڵێک روونبکاتەوە لەوانە:
1-لە ساڵی 2009، لە پەرلەمانی كوردستان پڕۆژەیەكی دەستوور پەسەندكرابوو، ئەو پڕۆژەیە بە پێی ئەم یاسایە هیچ كاریگەرییەكی نەما و دەبوایە سەرلەبەر لیژنەكەی ئەوان لە مادەی (1) ەوە دەست پێبكاتەوە و وتی: دەستمانکرد بە نووسینەوەی رەشنووسی دەستوورێكی نوێ كە ئەوەش ئەركێكی قورس بوو و كاتی زۆر دەویست، بۆیە ئەمە یەكێك بوو لەو هۆكارانەی كە لیژنەكە نەیتوانی كارەكانی خۆی تەواو بكات.
2- ململانێی سیاسی كاریگەری زۆری هەبوو لەو بوارەدا. لەو كاتەدا كێشەیەكی گەورە دروست بوو لە سەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێم كە ململانێی توند هەبوو لەنێوان لایەنە سیاسییەكان و ئەو ململانێ سیاسییانەش بە دڵنیاییەوە رەنگدانەوەی لە ناو کاروباری لیژنەكەدا هەبوو، چونكە خودی لیژنەكە پێكهاتەكەی كاریگەریی هێز و لایەنە سیاسییەكانی بە سەرەوەیە، چونكە هەریەك لە ئێمە نوێنەرایەتی لایەنێكی سیاسیمان دەكرد لەناو لیژنەكەدا. هەرچەندە لە یاساكەدا باسی نەكردووە نوێنەری هێز و لایەنە سیاسییەكان بێت، بەڵام رەنگدانەوەی واقعی ناو پەرلەمان كە كوتلەكان نوێنەریان هەبێت، بۆیە ئەمەش كاریگەریی خۆی هەبوو و دواجار نەك كاریگەریی لەسەر لیژنەکەی ئێمە هەبوو، بەڵکو ئەوە بوو ساڵی 2016 بووە هۆی پەكخستنی پەرلەمان و داخستنیشی، بۆیە ئەمە هۆكارێكی سەرەكی تر بوو كە لیژنەكە نەیتوانی كارەكانی خۆی لەو سێ مانگەدا تەواو بكات.
3-خودی گرنگی پرسی دەستوور یەکێک بوو لە سەرەکیترین هۆکارەکان تا کاروباری لیژنەکە بە ناتەواوی بمێنێتەوە، چونكە دەستوور دایكی یاساكانە و باڵاترین یاسا دەبێت لە هەرێمەكەماندا، بۆیە دەبێت ئەو بابەتانەی كە دەستوور چارەسەری دەكات وەک سیستمی سیاسی و رێكخستنی هەرسێ‌ دەسەڵاتەكەی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری و فەلسەفەی حوكمڕانی و ماف و ئازادییەكان و بابەتی ئابووری و بابەتی سنووری هەرێمی كوردستان و هەموو ئەو بابەتانەش زۆرن كە پێویستیان بە كات و گفتوگۆی زۆرە. لەبەرئەوە ئەمە هۆكاری سێیەم بوو كە لیژنەكە نەیتوانی كارەكانی خۆی تەواو بكات، بەڵام بە پێی یاسا ئێمە ئەو ئەركەی خۆمان بەجێهێناوە، چونكە ئەگەر كارەكانمان تەواونەكردایە دەبوایە داواكارییەكی رەسمی بدەین بە پەرلەمان بۆ ئەوەی سێ مانگی ترمان ماوە پێبدات.
هەروەها دەڵێت: رووداوە سیاسییەكان وایانكرد، گشت كارەكانی ئێمە و پەرلەمانیش رابگیرێت.
70 مادە تەواو بووە
لە وەڵامی پرسیارێکیشدا کە ئاخۆ تا چ ئاستێك گەیشتوون لە گفتوگۆكردن سەبارەی بە بڕگەكانی دەستوور و چی بۆتە رێگر لە بەردەم تەواو كردنی كارەكانیاندا؟ چێنەر جۆڵا روونیکردەوە کە نزیكەی 70 مادە تەواوبووە، ئەمەش مانای ئەوە نییە ئەو مادانە كۆنكرێتیین و كۆتایی هاتووە، چونکە بە وتەی ئەو بەشێكی زۆر لەو مادانە كە بابەتی زۆر گرنگی تێدایە لە بنەما سەرەكییەكانی دەستوورن و پەیوەستن بە سیستەمی سیاسی و سنوور، هەندێك لەو بابەتانەش بە هەڵواسراوی ماونەتەوە و نەمانتوانیوە یەكلایی بكەینەوە و بەشێك لە مادەكانی تر خوێندنەوە و (سیاغەی) بۆ كراوە و هەندێك مادەش دانراوە بۆ چاوپێداخشاندنەوە، بۆیە ئەو 70 مادەیە، مادەی كۆنكرێتی نین كە تێپەڕیبێت ئیتر دەرفەتی گفتوگۆی تێدا نەمابێت، بەڵكو تەنها داڕشتنەوەی سەرەتایی بۆ كراوە و دەشێت لە ئاییندەدا ئەو 70 مادەیە دابڕێژرێنەوە، بەڵام ئێمە گەیشتینە سەر سیستمی سیاسی و دەسەڵاتەكان و لەوێدا كارەكانی لیژنەكەمان وەستا، واتە لەناو لیژنەكانی ئێمەدا گفتوگۆی هەرسێ‌ دەسەڵاتەكە (یاسا دانان، جێبەجێ‌ كردن، دادوەری) بۆ رێكخستنی ئەو دەسەڵاتانە تەواو نەكراوە، بۆیە پرسی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمیش لەو بابەتانە بوو، بەڵام بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ ئەو گفتوگۆ و ململانێ سیاسییانەی كە لەسەر یاسای سەرۆكایەتی هەرێم هەبوو رەنگدانەوە و دەرهاویشتە هەبوو لەسەر کاری لیژنەكەمان.

وەک یەکێتی بۆچوونی خۆمان هەبوو
سەبارەت بەوەش کە ئایا لە داڕشتنەوەی دەستووری هەرێمی كوردستاندا پشتیان بە دەستووری چ وڵاتێك بەستووە ؟ ئەو پسپۆڕە یاساییە وتی: نوێنەری هەر پێكهاتەیەك، هەر لایەنێك بۆچوونی خۆی هەیە دەربارەی دووبارە داڕشتنەوەی دەستوور. دەستوور، كە دادەڕێژرێت، بنەمایەكی گشتی هەیە سەرەتا پێشەكی بۆ دەستوور دەنووسرێت، دواجار دەچێتە سەر بنەما گشتییەكان و دواتر دەچێتە سەر ماف و ئازادییەكان، دەروازەیەكی تر دەچێتە سەر دەسەڵاتەكان پاشان لە دەروازیەكی تردا كۆتاییەكان رێكدەخرێن بۆیە بۆ هەر یەك لەو نەخشە رێگایانە ئێمە وەكو نوێنەرانی یەكێتی پێشنیار و داڕشتن و مادەی خۆمان هەبوو.
لە لیژنەی دەستووریدا نوێنەرانی یەكێتیی پشتمان بە زۆر سەرچاوە بەستووە لە دەستووری وڵاتان و هەروەها شارەزایی خەڵكانی پسپۆر کە ئێمە رامان وەرگرتووە و هەروەها سوود و ئەزموونمان لە دەستووری عیراقیش وەرگرتووە، چونكە خۆمان دەزانین دەستووری هەرێمی كوردستان نابێت دژبێت لەگەڵ دەستووری عیراقدا، بۆ نموونە لەو مادانەی دەستووری عیراق کە رێگە نادات باڵادەستی هەرێمەكانی بەسەرەوە هەبێت. بۆیە دەتوانین بڵێین ئێمە سوودمان لە دەستووری وڵاتان زۆر بینیووە و هەروەها رێكەوتنە نێودەوڵەتییەكان كە لە بوارەكانی مافی مرۆڤ و ئازادییەكان و دەستووری وڵاتانی عەرەبی و هەم دەستووری وڵاتانی فیدڕاڵ و ئەو دەستوورانەی كە نموونەن و تەنانەت دەخوێندرێن، لەوانە دەستووری (ئەڵمانیا، ئەمریكا، فەڕەنسا) بەشێكی زۆر لەو دەستوورانەی كە ئەمڕۆ كاریگەریان هەیە.

دەستوور بەخشش نییە
لەبارەی دەستنیشانکردنی لیژنەکەشەوە روونیکردەوە کە بنەماکانی دانانی دەستوور كۆمەڵێك شێوازی هەیە، شێوازێك هەیە پێی دەڵێن: شێوازی نادیموكراسی، ئەم شێوازی نادیموكراسییە بەشێوەیەكی گشتی پاشایەتی وەكو بەخشش (مینحە) دەیدات بە گەلەكەی، كە ئەمە بە شێوەیەك لە شێوەكان ئەم تانەیە لە دەستووری ساڵی 1925 دەدرێت، كە ئەمە جۆرە (مینحە)یەکی پاشایەتی بووە بۆ گەلی عیراق. شێوازی دووەمیش بریتییە لە دیموكراسی واتە ئێمە دوو شێوازمان هەیە بۆ دانانی دەستوور، شێوازی نادیموكراسی كە ئەم شێوازە وڵاتان لێی دوور كەوتوونەتەوە گەلانیش قبوڵی ناكەن، با ئێمە باسی شێوازی دیموكراسی بكەین، شێوازی دیموكراسی بۆ دانانی دەستوور دوو جۆری هەیە، جۆرێكیان ئەوەیە كە گەل دەسەتەیەك هەڵدەبژێرێت ئەم دەستەیە كە بە هەڵبژاردنی گشتی هەڵدەبژێردرێن، رادەسپێردرێن بەتایبەتی بۆ نووسینەوەی دەستوور، لێرەدا كە ئەو دەستەیە كارەكانی خۆیان تەواودەكەن و پێویست بەوە ناكات دەستوورەكە بخەنە ناو ریفراندۆمەوە. جارێكی تر میللەت دەنگی بۆ بداتەوە .گوایە دەستەکە دەستەیەكی هەڵبژێردراون لە لایەن گەلەوە.
جۆرێكی تریان دەسەڵاتی یاسادانانە كە پەرلەمانە دەستەیەك هەڵدەبژێرێت، ئەم دەستەیە پرۆژەی دەستوورەكە دەنووسێتەوە، بەڵام دواجار ئەم بابەتە یاخود ئەم پڕۆژەیە پێویستە ریفراندۆمی میللی لەسەر بكرێت، دەنگدانی میللەتیش بە دوو شێوازە، لە هەندێك شێوازدا دەستوورەكە بەش بەش دەخرێتە دەنگدانەوە، شێوازی دووەمیش ئەوەیە هەموو دەستوورەكە دەخرێتە دەنگدانەوە، یان دەنگ دەهێنێت یان هەمووی رەتدەكرێتەوە.

دەبوو لە 1992 دەستوور بنووسرایەتەوە
وتیشی: ئەوەی لە هەرێم پیادە كراوە شێوازی دووەمە، كە بە شێوازە دەستوورییەكەی پێی دەڵێن (الهیئە المۆسسە) واتە دەستەی دامەزرێنەری دەستوور، دەستەی دامەزرێنەری دەستوور پەرلەمانی كوردستان دایدەنێت بە پشتبەستن بەوەی پەرلەمان دامەزراوەیەكی هەڵبژێردراوە.
لەبارەی ئەوەش کە ئایا ئێستا هەرێم پێویستی بە وروژاندنەوەی ئەو بابەتەیە؟ چێنەر عەلی جۆڵا پرسیارەکەی بەسەر دوو تەوەردا دابەشکرد و وتی: لەبارەی ئەوەی کە ئایا هەرێم دەستووری پێویستە؟ بەڵی هەرێم پێویستێتی و بەڕاستی دواكەوتووە لە نووسینەوەی دەستوور و ساڵی 1992 كاتێك كە یەکەم هەڵبژاردن بۆ پەرلەمانی هەرێمی كوردستان كرا و دواجار پەرلەمان یاسای ئەنجومەنی وەزیران و یاسای دەسەڵاتی دادوەری دەركرد، كاتێك لە مانگی 10ی 1992 فیدڕاڵی راگەیاند بۆ ڕێكخستنی پەیوەندیی نێوان هەرێم و ناوەند، دەبوایە لە دوای ئەوەوە هەرێمی كوردستان دەستووری بۆخۆی بنووسیبایەتەوە، بەڵام نەكرا دوای رووخانی رژێمی پێشوو ساڵی 2003 كاتێك دەستووری عیراقیش نووسرایەوە لە دەستووری عیراق زۆر بەئاشكرا مافی بە هەرێم داوە كە دەستووری خۆی هەبێت، دەبوایە لەو ساتەوەختەوە دەستوورێك بۆ هەرێمی كوردستان بنووسرایەتەوە، بۆیە بوونی دەستوور گرنگە لە هەرێمی كوردستان. دەتوانم بڵێم ئەو كێشانەی ئەمڕۆ لە هەرێمی كوردستان لەئارادان بەشێکی زۆری لە ئەنجامی نەبوونی دەستوورە ، چونكە نەبوونی دەستوور وادەكات هێز و لایەنە سیاسییەكان بەرژەوەندیی خۆیان پێش بەرژەوەندیی تر بخەن. دامەزراوەكانی هەرێم ناتوانن بە شێوەیەكی یاسایی و زانستی كارەكانی خۆیان بکەن. دەسەڵاتەكان لە یاسا لادەدەن ، ماف و ئازادییەكان پێشێل دەكەن، هەموو ئەمانە دەرهاویشتەی نەبوونی دەستوورن.

سیستمی پەرلەمانی بە تامی سەرۆکایەتی
بەڵام وتیشی: هیچ هێز و لایەنێک ناتوانێت بەتەنیا ئیرادەی خۆی بۆ پرسی دەستوور بسەپێنێت، چونكە بە پێی یاسای ژمارە 4ی ساڵی 2015 هەر ئەندامێك لەو ئەندامانەی لیژنەکە مافی ڤیتۆیان هەیە، دووەم دەبێت پڕۆژەی دەستوور بە رێكەوتن بێت. سێیەم دەبێت ئەو دەستوورە بخرێتە ریفراندۆمەوە بۆ گەل ، لەبەرئەوە لە رووی یاسایی و واقیعیەوە هیچ هێز و لایەنێك ناتوانێت خۆی بەسەر لایەنەكانی تری هەرێمدا بسەپێنێت بۆ تێپەڕاندنی دەستوور.
هەروەها جۆڵا دەڵێت: راستە پرۆسەی نووسینەوەی دەستوور یاساییە، بەڵام لە هەمانكاتدا پرۆسەیەكی سیاسیی ئابوورییە و تاكە كەسیشە، كە ماف و ئازادییەكانی تاكەكەسی تێدا بەرجەستە دەكات.
سەبارەت بە رێكنەكەوتن لەسەر سیستمی حوكم لە هەرێمی كوردستانیشدا رایگەیاند: ئەوە یەكێكە لە گرفتەكان كە رێگربووە و تا ئێستا نەماتوانیووە دەستوور بنووسینەوە، دوو بۆچوونی جیاواز هەیە لەسەر ئەو بابەتە بۆچوونێكیان داوای سیستمی پەرلەمانی دەكات و بۆچوونەکەی تر داوای هەمان سیستم دەکات (بە تامی سەرۆكایەتی).
ئەو سیستمەی لە هەرێمدا هەیە سیستمێكی پەرلەمانی تەواوەتی نییە، هەندێك پێی دەڵێن سیستمی تێكەڵاو، بەڵام سیستمی پەرلەمانی نییە. سیستمی پەرلەمانی و سەرۆکایەتی بنەمای دەستووری خۆیان هەیە، ئەم سیستەمە تێكەڵاوەش هەروەها. چونکە هەر كەسێك دەسەڵاتی هەبێت بەرپرس دەبێت واتا چوارچێوەیەكی دەستووری هەیە بۆ لێپرسینەوە لە جومگەكانی دەسەڵات.
لە سیستەمی پەرلەمانیدا، پەرلەمان باڵادەست دەبێت و مافی لێپرسینەوەی لە دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەبێت، بەڵام لە سیستمی تێكەڵاودا بۆ نموونە سەرۆكی هەرێمێکی دەبێت و دەسەڵاتێكی زۆری دەبێت وەكو ئەوەی ئێستا هەیە لەبەرامبەر پەرلەمانیشدا بەرپرسیار نابێت و دادگای ئیداریش بڕیارەكانی شایانی تانە لێگرتن نییە. ئەمەش بەڕاستی ناكرێت لەم سەردەمەدا كەسێك پیادەی دەسەڵاتێكی زۆر بكات و لەبەرامبەریشدا بەرپرسیار نەبێت.
لەبارەی رۆڵی دەستوور لە هاوسەنگکردنی دیموکراسی و ئایینیشدا، ئەو شارەزا یاساییە روونیکردەوە کە ئەو بابەتە یەكێكە لەو بابەتە وردانەی كە دەبێت بە وریایەوە مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت و هاوسەنگیی تێدا رابگیرێت، لەلایەك دەستوورێكی مەدەنیمان هەبێت ئازادییەكان و مافەكانی تێدا بەرجەستە بكرێت لە بەرامبەر ئەویشدا پێویستە پێگەی ئایین بپارێزرێت وەك سەرچاوەیەك لە سەرچاوەكانی یاسادانان و دەشێت سوودیش لە ئەزموونی وڵاتان ببینرێت و خوێندنەوەی بابەتی بۆ ئەمڕۆی كوردستان بکرێت تا ئەو جۆرە هاوسەنگییە دروستبكرێت.

رێکەوتن نەکرێت، دەستوور نانووسرێتەوە
لەبارەی پەرتەوازەیی نێوان لایەنە سیاسییەکانی کوردستان و ئەگەری نووسینەوەی دەستوورێک لە دۆخێکی لەم شێوەیەدا هەڵوێستەی کرد و رایگەیاند کە یەكێك لە گرفتەكان كە تا ئێستا نەمانتوانیوە دەستوور بنووسینەوە رێكنەكەوتنی لایەنەكان و پەرتەوازەییانە، هەر ئەوەش بوو لەكاتی لیژنەكەی ئێمەدا دروست بوو، خۆ ئەگەر لایەنە سیاسییەكان رێكەوتنیان بكردایە، كارەكەی ئێمە زۆر ئاسان دەبوو، ئێستاش هەمان راستی هەیە تا لایەنە سیاسییەكان جۆرێك لە رێكەوتن لەسەر كۆی پرۆسەكانی ناو دەستوور نەكەن ناتوانرێت دەستوور بنوسرێتەوە.
هەروەها وتی: لایەنەكانی دەرەوە لە نووسینەوەی دەستووری عیراقدا زۆر كاریگەرییان هەبوو، تەنانەت نەتەوە یەكگرتووەكانیش، بەڵام لە كاری لیژنەكەی ئێمەدا ئەو بابەتە كاریگەری نەبوو و دەستوەردانیان نەكرد.
لە كۆتاییدا ئەوەی روونکردەوە کە یەكێك لە گرفتەكان ئەوە بووە کە سەرۆكی هەرێم چۆن هەڵدەبژێردرێت؟ ئەوە بەڕاستی گرفتێكە وایلێهاتووە ئەو لایەنەی سەرۆكی هەرێمی دەوێت بەرژەوەندییەكەی چۆن بخوازێت وای لێدەكات، چونكە لە یاساكەدا هاتووە سەرۆكی هەرێم لە یاسای ژمارە 1ی ساڵی 2005 لەلایەن خەڵکەوە هەڵدەبژێردرێت، بەڵام بینیمان لە ساڵی 2019 جارێكی تر سەرۆكی هەرێم لەناو پەرلەماندا هەڵبژێردرایەوە.

 626 جار بینراوە