سەرەکی » چاوپێکه‌وتن » د.عیرفان مسته‌فا: به‌بێ بوونی كۆمه‌ڵه‌ كولتورێكی جیاواز جیهانبینی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نییه‌

دیمانه‌ی هه‌ڵۆ به‌رزه‌نجه‌یی له‌گه‌ڵ د.عیرفان مسته‌فا له‌ باره‌ی کورد و مودێڕنیتێ

د.عیرفان مسته‌فا: به‌بێ بوونی كۆمه‌ڵه‌ كولتورێكی جیاواز جیهانبینی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نییه‌

به‌شی بیست و یه‌که‌م

دوو تاكی نه‌ته‌وه‌یی ناو دوو ئیتنیكی جیاواز به‌وه‌ هه‌ست به‌ هاوشوناسی ده‌كه‌ن كه‌ تێگه‌یشتنیان بۆ نموونه‌ بۆ خۆشه‌ویستی و بۆ ئازایه‌تی و بۆ خودا و هتد یه‌كه‌ به‌ڵام هه‌ریه‌كه‌یان به‌ زمانێكی جیاواز گوزارشتی لێده‌كات. یه‌ك خه‌م ده‌كه‌ن به‌ گۆرانی به‌ڵام هه‌ریه‌كه‌ به‌ ئاوازه‌ جیاوازه‌كه‌ی خۆی. ئه‌مه‌ هه‌ر ته‌نها بۆ جیهانبینی زمانیی ئاوا نییه‌ به‌ڵكو بۆ جیهانبینی سیاسی و ئاینی و هونه‌ری و ئه‌ده‌بیش هه‌ر هه‌مان شته‌. واته‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كبوونی زه‌ینی ئیتنیكه‌كان له‌ كولتوره‌ جیاوازه‌كانی خۆیاندا. كاتێك یه‌كبوونه‌كه‌ له‌ زه‌ین و جیهانبینیدا بوو ئه‌و كاته‌ هه‌ریه‌ك له‌ ئیتنیكه‌كان به‌ كولتوره‌ جیاوازه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ له‌ناو په‌ره‌سه‌ندنی‌ مێژووییانه‌‌ی كولتوره‌كه‌ی خۆیدا ده‌مێنێته‌وه‌. كه‌واته‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كبوونه‌ له‌ جیهانبینیداو جیاوازییه‌ له‌ كولتوردا، یان ده‌كرێت بوترێت یه‌كبوونه‌ له‌وه‌ی كه‌ زه‌ینییه‌و جیاوازییه‌ له‌وه‌ی كه‌ سروشتییه‌.
بۆ زیاتر روونكردنه‌وه‌ی ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ كه‌ یه‌كبوونی جیهانبینییه‌ ده‌توانین باس له‌ نه‌ریته‌ ئاینییه‌كانی ئیتنیكه‌ كوردییه‌كان بكه‌ین. نه‌ریتی ئاینی یارسانه‌كانی هه‌ورامان و ناوچه‌كانی تر كه‌ تێكسته‌ ئاینیه‌كانیان زۆربه‌ی به‌ هه‌ورامی نوسراوه‌ له‌گه‌ڵ نه‌ریتی ئاینی یه‌زیدیه‌كان كه‌ تێكسته‌كانیان به‌كرمانجی نوسراوه‌ له‌گه‌ڵ نه‌ریتی ئاینی زازاكیه‌كان له‌ جیهانبینیدا یه‌كن و له‌ شێوازی گوزارشتكردن له‌و جیهانبینییه‌و ئه‌و نه‌ریتانه‌ی كه‌ هه‌یانن جیاوازن. به‌ هه‌مان شێوه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندی كه‌ به‌ ناو ئیتنیكه‌ كوردییه‌كاندا بڵاو بووه‌ته‌وه‌ له‌ جیهانبینیدا یه‌كه‌ به‌ڵام له‌ رێوره‌سم و نه‌ریتدا جیاوازه‌. كوردییه‌تی ئاینه‌كوردیه‌كان و ته‌ریقه‌ته‌ كوردیه‌كان له‌ تێگه‌یشتنی هاوبه‌شدایه‌‌ بۆ مانه‌كان و ده‌ربڕینیانه‌ به‌ رێگای جیاواز.

هه‌موویان تیایدا یه‌كن
ئه‌مه‌ بۆ نه‌ریته‌ هونه‌ریه‌كانی ئیتنیكه‌ كوردییه‌كانیش هه‌ر دروسته‌ كه‌ فۆرمی جیاجیا گوزارشتكردنن له‌ هه‌مان ئه‌و شعوره‌‌ ئیستاتیكیانه‌ی كه‌ له‌ شعوری هه‌موویاندا هه‌مان شتن و یه‌كن به‌ڵام له‌ ده‌ربڕینه‌ ئیستاتیكیه‌كانیاندا جیاوازن. كوردیه‌تی ئه‌و نه‌ریته‌ كولتورییه‌ جیاوازانه‌ی ئیتنیكه‌ كوردییه‌كان له‌ جیهانبینیی و زه‌ینیه‌تی ئیتنیكه‌كاندایه‌ نه‌ك له‌ كولتوره‌ جیاوازه‌كانی هه‌ریه‌كه‌یاندا. كولتوره‌ جیاوازه‌كان یه‌كبوونی ئیتنیكیانه‌ی ئه‌وان له‌ خۆیاندا نیشانده‌دات و جیهانبینییه‌كه‌ش كه‌ هه‌موویان تیایدا یه‌كن یه‌كبوونی نه‌ته‌وه‌یی ئه‌وان نیشانده‌دات.
بۆ پاراستنی یه‌كبوونی جیهانبینی له‌ جیاوازیی كولتوریدا هه‌ریه‌ك له‌ ئیتنیكه‌كان له‌ خۆیدا یه‌كبوونی كولتوری خۆی ده‌پارێزێت و له‌ نه‌ته‌وه‌شدا یه‌كبوونی جیهانبینیه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ئیتنیكه‌ كوردییه‌كانی تردا ده‌پارێزێت.
ئه‌وه‌ی كه‌ ئیتنكه‌ كوردییه‌كانی به‌و هه‌موو جیاوازییه‌وه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك راگرتووه‌ سه‌رچاوه‌ی له‌و تێگه‌یشتنه‌ هاوبه‌شه‌وه‌ گرتووه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌یان بۆ نه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌تی وه‌ك یه‌كه‌یه‌كی سه‌رووئیتنیكی. هه‌ریه‌ك له‌م ئیتنیكانه‌ له‌وێوه‌ خۆی وه‌ك كورد ده‌بینێ كه‌ له‌ په‌یوه‌ندیدایه‌ له‌گه‌ڵ ئیتنیكه‌كانی تردا به‌بێ ئه‌وه‌ی جیاوازییه‌ ئیتنیكیه‌كانی خۆی له‌ ده‌ست بدات، بێ ئه‌وه‌ی بكه‌وێته‌ ناو په‌یوه‌ندی زاڵبوون و به‌زینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئیتنیكه‌كانی تردا.
هه‌ریه‌ك له‌و ئیتنیكانه‌ به‌ كولتوره‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ كورده‌و كوردیه‌تی كولتوره‌كه‌شی له‌ كولتوره‌كه‌ خۆیدا نییه‌ به‌ڵكو له‌و جیهانبینییه‌دایه‌ كه‌ له‌ رێگه‌ی نه‌ریته‌ كولتورییه‌ جیاوازه‌كه‌ی خۆیه‌وه‌ راستیه‌كانی شێوه‌گیرده‌كات و هوشیاره‌ به‌وه‌ش كه‌ ئیتنیكه‌ كوردیه‌كانی تریش له‌ رێگه‌ی نه‌ریته‌ كولتورییه‌ جیاوازه‌كانی خۆیانه‌وه‌ تێگه‌یشتن و وێناكردنه‌كانی هه‌مان جیهانبینی له‌ ژیانی خۆیاندا شێوه‌گیرده‌كه‌ن.

جیهانبینی چه‌ند ئیتنیكێكی جیاوازه‌
وێناكردن و تێگه‌یشتنه‌كانی زه‌ینیه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له‌ كۆمه‌ڵه‌ ره‌نگێكی كولتوری جیاوازدا خۆیان ئاشكرا ده‌كه‌ن. به‌بێ بوونی كۆمه‌ڵه‌ كولتورێكی جیاواز جیهانبینی نه‌ته‌وه‌یی بوونی نییه‌. گه‌ر جیهانبینییه‌ك له‌ رێگه‌ی نه‌ریته‌كانی یه‌ك كولتوره‌وه‌ راستیه‌كانی ئاشكرا بكرێن ئه‌و جیهانبینییه‌ جیهانبینییه‌كی ئیتنیكییه‌ نه‌ك نه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ جیهانبینی نه‌ته‌وه‌یی جیهانبینی چه‌ند ئیتنیكێكی جیاوازه‌و نه‌ته‌وه‌ش یه‌كبوونی جیهانبینی ئه‌و ئیتنیكانه‌یه‌ له‌ناو جیاوازه‌ كولتورییه‌كانیاندا. به‌ یه‌ك ئیتنیك نه‌ته‌وه‌ نایته‌بوون و بۆ بوونی نه‌ته‌وه‌ پێویسته‌ كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێكمان هه‌بێت كه‌ خۆیان له‌ كولتوردا جیاوازبن و له‌ جیهانبینیدا یه‌ك بن. ئه‌مه‌ش به‌رهه‌می پرۆسه‌ی په‌ره‌سه‌ندنی مێژووییانه‌ی ئیتنیكه‌كانه‌ بۆ یه‌كه‌یه‌كی مرۆیی باڵاتر له‌ خۆیان كه‌ نه‌ته‌وه‌یه‌.
ئه‌مه‌ی كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسمكرد په‌ره‌سه‌ندنه‌ راسته‌قینه‌ مێژووییه‌كه‌ی بوونی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێكه‌ به‌ كولتوره‌ جیاوازه‌كانی خۆیانه‌وه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ كه‌ هوشیارییه‌كی باڵاتری له‌و هوشیارییه‌ ده‌وێت كه‌ كۆمه‌ڵه‌ خێلێك بۆ ئه‌وه‌ی ببن به‌ ئیتنیك پێویستیانه. ئه‌و هوشیارییه‌ كه‌ یه‌كبوونی ئیتنیكی ده‌هێنێته‌ئاراوه‌ هوشیارییه‌ به‌ سروشتی مرۆیی به‌ڵام ئه‌و هوشیارییه‌ی كه‌ نه‌ته‌وه‌ دروست ده‌كات هوشیارییه‌ به‌ زه‌ینی مرۆیی و جیهانبینیه‌كه‌ی.
رێگاكه‌ی تریان رێگای ناسیونالیزم و ده‌وڵه‌تی مۆدێرنه بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئیتنیكه‌كان بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی سه‌رووئیتنیكی كه‌ كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێك له‌ خۆی بگرێت. ئه‌م رێگایه‌ش هه‌رگیز رێگایه‌كی ئازادانه‌ نه‌بووه،‌ چونكه‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵگا سه‌رووئیتنیكییه‌ی له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ بنه‌مای زاڵیه‌تییه‌. ئیتنیكه‌ جیاوازه‌كانی ناو هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی مۆدێرن له‌ ناو ئه‌و كۆمه‌ڵگایه‌دا كه‌ به‌ كۆمه‌ڵگای مۆدێرن یان به‌ نه‌ته‌وه‌ ناو براوه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدا له‌ كۆبوونه‌وه‌یه‌كی ناچارانه‌دان.

خاوه‌نی هه‌مان جیهانبینین
ئه‌وه‌ی واده‌كات‌ كۆبوونه‌وه‌ی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێك له‌ رێگه‌ی هێزو ناچاركردنه‌وه‌ نه‌كرێت به‌ نه‌ته‌وه‌ ناوببرێت ئه‌وه‌یه‌ نه‌ته‌وه‌ كۆبوونه‌وه‌ی ئازادانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنێكێكه‌ كه‌ به‌ر له‌ كۆبوونه‌وه‌یان له‌ ناو نه‌ته‌وه‌دا خاوه‌نی هه‌مان جیهانبینین و له‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌دا كه‌ هوشیارده‌بنه‌وه‌ به‌وه‌ی هه‌مان جیهانبینییان هه‌یه‌ ئازادانه‌ پێكه‌وه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك كۆده‌بنه‌وه‌ به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچیان كولتوره‌كه‌ی ونه‌ریته‌كانی له‌ ده‌ستبدات و له‌ گه‌شه‌كردنی خۆی رایگرێت.
كۆبوونه‌وه‌ی ناچارانه‌ی كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێك له‌و سنوره‌ سیاسیانه‌دا كه‌ ناونراوه‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن‌ گه‌ر كۆبوونه‌وه‌ی چه‌ند ئیتنیكێك بێت كه‌ هه‌مان جیهانبینی هاوبه‌شیشیان هه‌یه‌ به‌ڵام هوشیارییان به‌وه‌ نه‌بێت كه‌ هه‌مان جیهانبینیان هه‌یه‌و ئه‌و هوشیارییه‌ كۆیان نه‌كاته‌وه،‌ ئه‌وه‌ نه‌ته‌وه‌ نین.
بابزانین ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرنانه‌ چۆن دروستبوون و ئه‌و پێكهاتانه‌ی ناونراون نه‌ته‌وه‌و‌ ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یان هه‌ڵگرتووه‌ ئایا نه‌ته‌وه‌ن یان شتێكی ترن و ناویان نراوه‌ نه‌ته‌وه‌؟ بۆ وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت هه‌ر له‌سه‌رتاوه‌ دوو جۆر له‌ خیڵ و دوو جۆر له‌ كۆمه‌ڵگای سه‌رووخێڵه‌كی هه‌ن له‌یه‌كتریان جیابكه‌ینه‌وه‌.
یه‌كه‌میان: خێڵه‌ سروشتییه‌ بێ كولتوره‌كان و ئه‌و پێكهاته‌ خێڵه‌كیانه‌ن كه‌ به‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژوویه‌دا نه‌ڕۆشتوون كه‌ ده‌یانگۆڕێت بۆ كۆمه‌ڵه‌ ئیتنیكێكی خاوه‌ن كولتور، ئه‌وانه‌‌ بنه‌مای كۆبوونه‌وه‌كه‌یان هێزو زاڵیه‌تییه‌. ئه‌م جۆره‌ له‌پێكهاته‌ی خێڵێكی كه‌ به‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژووییه‌ی گۆڕانی خێڵه‌كان بۆ ئیتنیك دروست نه‌بوون، خاوه‌نی كولتورنین و ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژیانی خۆیاندا پێیه‌وه‌ سه‌رقاڵن ته‌نها تێركردنی غه‌ریزه‌ بایلۆجیه‌كانی خۆیانه‌ له‌گه‌ڵ غه‌ریزه‌ی زاڵبوون كه‌ له‌ڕێگه‌یه‌وه‌ پێكهاته‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای خێڵێكی و زاڵ وكۆمه‌ڵه‌ خێڵێكی به‌زیو دروستبووه‌.

ره‌چاوی ئه‌وه‌ نه‌كراوه‌
دووه‌میان: خیڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان كه‌ له‌سه‌ر رێگای ئه‌وه‌ن ببن به‌ ئیتنیك له‌گه‌ڵ ئیتنیه‌كه‌كاندا، ئه‌وانه‌ له‌‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ مێژوویی كۆمه‌ڵگاوه‌ په‌یدابوون و بوون به‌ خاوه‌نی زمان و كولتوری باڵای خۆیان.
ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ مۆدێرانانه‌ی كه‌ له‌ ئێستادا هه‌ن له‌ هیچیاندا ره‌چاوی ئه‌وه‌ نه‌كراوه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ كه‌وتووه‌ته‌ ناو سنوری سیاسیه‌كه‌یان كامیان خیڵی بایلۆجین و كامیان پێكهاته‌ی خێڵه‌كین و كامیان خێڵی په‌ره‌سه‌ندوون و كامیان ئیتنیكن. ئه‌وه‌ی كه‌ بۆ ئه‌و هێزانه‌ گرنگبووه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كانیان دروستكردوون ته‌نها ئه‌وه‌ بووه‌ چۆن ئه‌وانه‌ی له‌ سنوره‌ سیاسییه‌ دیاریكراوه‌كه‌ی ده‌وڵه‌تدا هه‌ن بكرێنه‌وه‌ به‌ یه‌ك بێ ره‌چاكردنی ئه‌وه‌ی كه‌ كامیان خێڵی ناپه‌ره‌سه‌ندووه‌و كامیان خێڵی په‌ره‌سه‌ندووه،‌ كامیان پێكهاته‌ی خێڵه‌كییه‌و كامیان ئیتنیكه‌، هه‌موو ئه‌مانه‌ بۆ ئه‌وهێزه‌ به‌یه‌كخه‌ره‌ له پڕۆسه‌ی به‌یه‌ككردنه‌كه‌دا یه‌كسانن و هیچ جیاوازێكیان نییه‌، ئه‌وان بۆ ئه‌وهێزه‌ جگه‌ له‌ ماده‌ییه‌كی خاو بۆ دروستكردنی كۆماڵگایه‌كی نوێ هیچی تر نیین.
ده‌وڵه‌تی مۆدێرن گۆڕی به‌ كۆمه‌ڵی خێڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان و ئیتنیكه‌كانه‌، بوونی خۆیشی له‌سه‌ر راگرتنی ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژووییه‌ی دامه‌زراندووه‌ كه‌ خێڵه‌كان ده‌كات به‌ ئیتنیك و ئیتنیكه‌كان ده‌كات به‌ نه‌ته‌وه‌. هۆی ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌یه‌‌ بنه‌مای كۆبوونه‌وه‌ی ئه‌و پێكهاتانه‌ی كه‌ خه‌تێكی سوریان وه‌ك سنوری سیاسی ده‌وڵه‌تێك به‌ده‌وردا كێشراوه‌ زاڵیه‌تییه‌و هه‌ر ده‌بێت ئه‌وه‌ی كه‌ به‌هێزه‌، ویستی ئه‌وانی تر نه‌فی بكاته‌وه‌و ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یانه‌ بیخاته‌ ژێر ركێفی ئه‌و ویسته‌ی كه‌ خۆی هه‌یه‌تی.
ئه‌وه‌ی له‌ ناو ئه‌و سنوره‌ كیشراوه‌دا به‌هێزترینیانه‌ ده‌بێت زاڵ بێت به‌سه‌ر هه‌موو ئه‌وانی تردا، ئیتر ئه‌وه‌ گرنگ نییه‌ ئه‌وانه‌‌ی‌ زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ریاندا خێڵی ناپه‌ره‌سه‌ندوون یان پێكهاته‌ی خێڵه‌كی ناپه‌ره‌سه‌ندوو، خیڵێ په‌ره‌سه‌ندوون یان ئیتنیكن و خاوه‌نی كلتوری خۆیانن. له‌م پرۆسه‌ی به‌یه‌ككردنه‌ی پێكهاته‌كاندا ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ناوده‌چێت خیڵه‌ ناپه‌ره‌سه‌ندووه‌كان و پێكهاته‌ خێڵه‌كییه‌ ناپه‌ره‌سه‌ندووه‌كان نیین، ئه‌وه‌ی له‌ناوده‌چێت خێڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان و ئیتنیكه‌كانن.

پرۆسه‌ی به‌یه‌ككردنه‌كه‌ ئه‌نجام ده‌دات
ئه‌وه‌ی كه‌ رێگری لێده‌كرێت و ده‌وه‌ستێنرێت ئه‌و په‌ره‌سه‌ندنه‌ مێژووییه‌یه‌ كه‌ خێڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان ده‌كات به‌ ئیتنیك و ئیتنیكه‌كان ده‌كات به‌ نه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ناسیونالیزم كه‌ پرۆسه‌ی به‌یه‌ككردنه‌كه‌ ئه‌نجام ده‌دات نه‌ك هه‌ر نه‌ته‌وه‌ دروست ناكات به‌ڵكو پرۆسه‌ی به‌ئیتنیكبوونی خێڵه‌ په‌ره‌سه‌ندووه‌كان و پرۆسه‌ی به‌ نه‌ته‌وه‌بوونی ئیتنیكه‌كان به‌ یه‌كجاری راده‌گرێت وناهێڵێت نه‌ته‌وه‌كان دروست ببن. ناسیونالیزم له‌ بنچینه‌دا دژی په‌یدابوونی نه‌ته‌وه‌كانه‌و بۆ رێگرتنیش له‌ دروستبوونی ئیتنیكه‌كان و نه‌ته‌وه‌كان ئه‌و هێزه‌ به‌كارده‌هێنێ كه‌ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ هه‌یه‌تی.
بابزانین چۆن ناسیونالیزم له‌ ناو سنوری ده‌وڵه‌تدا به‌و هێزه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت پێی ده‌دات له‌ بری ئه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ دروست بكات رێگری ده‌كات له‌ دروستبوونی ئیتنیكه‌كان و نه‌ته‌وه‌كاندا، بابزانین چۆن ناسیونالیزم قه‌لاچۆی ئیتنیكه‌كان ده‌كات و ئه‌و بنچینه‌یه‌ ده‌ڕووخێنێ كه‌ نه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ری داده‌مه‌زرێت.

print

 109 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*