سەرەکی » مانشێت » د. محەمەد سابیر: راستە ئێستا بۆ هەرێمی کوردستان جێبەجێکردنی دەستوور ئاسان نییەو زەحمەتە، بەڵام تاکە رێگەچارەیە

لە کۆڕێکدا سەبارەت بە كێشه‌كانی نێوان هه‌رێم ‌و به‌غدا و ئاینده‌ی كورد

د. محەمەد سابیر: راستە ئێستا بۆ هەرێمی کوردستان جێبەجێکردنی دەستوور ئاسان نییەو زەحمەتە، بەڵام تاکە رێگەچارەیە

له‌میانی كۆڕێكدا كه‌ رۆژی 24/3/2018 له‌ كافێی ئه‌منه‌ سووره‌كه‌ له‌لایه‌ن رێكخراوی لاوانی سۆشیال دیموكراتی كورد (KSDYO)ه‌وه‌ بۆی رێكخرابوو، باڵیۆز د. محه‌مه‌د سابیر رۆشنایی خسته‌ سه‌ر هه‌لومه‌رجی نێوده‌وڵه‌تی ‌و كێشه‌كانی نێوان هه‌رێمی كوردستان ‌و به‌غدا‌و پێشبینییه‌كانی خۆشی سه‌باره‌ت به‌ ئاینده‌ی ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ خسته‌ڕوو. له‌به‌ر گرنگیی بابه‌ته‌كه‌و به‌رده‌وامیی كێشه‌كان ‌و هه‌وڵه‌ به‌گه‌ڕخراوه‌كان له‌سه‌ر ئاستی كوردستانی ‌و عیراقی‌و نێوده‌وڵه‌تی بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌سه‌ری گونجاو بۆیان، كوردستانی نوێ پێی باش بوو پوخته‌یه‌كی باس‌و شرۆڤه‌كانی بڵاوبكاته‌وه‌.

یه‌كه‌ی هه‌واڵ ‌و راپۆرت
سه‌ره‌تا د. محه‌مه‌د سابیر ئیسماعیل ئاماژه‌ی به‌وه‌كرد كه‌ مه‌رج نییه‌ ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌یوروژێنێت ‌و باسی ده‌كات شتی نه‌بیستراوبێت، به‌ڵام وتی: پێموایه‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ی باس ‌و بابه‌ت ص رووداوه‌كان‌و شیكردنه‌وه‌یان به‌سووده‌ بۆ په‌ندوه‌رگرتن لێیان. له‌وباره‌یه‌شه‌وه‌ جه‌ختی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ چه‌ند بابه‌تێكی ده‌ستنیشانكردووه‌ تا یه‌ك به‌یه‌كی ئه‌و بابه‌تانه‌ هه‌ڵوێسته‌یان له‌سه‌ر بكات كه‌ بریتین له‌:
یه‌كه‌م – پێداچوونه‌وه‌یه‌كی مێژوویی كورت به‌ رووداوو به‌سه‌رهاته‌كانی باشووری كوردستان و له‌وباره‌یه‌وه‌ وتی: لێره‌دا مه‌به‌ستم له‌وه‌یه‌ كه‌ له‌جیۆلۆجیدا تیوۆرییه‌ك هه‌یه‌ كه‌ ده‌ڵێت: «رابرددد كلیله‌ بۆ داهاتوو»، بۆیه‌ ده‌بێت ئاماژه‌یه‌ك به‌و رووداوانه‌ بكه‌م كه‌ له‌ دوای دروستكردنی ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌و به‌سه‌ر گه‌له‌كه‌ماندا هاتووه‌، هه‌روه‌ها كێشه‌كانی نێوان كورد‌و ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا به‌درێژایی ئه‌و مێژووه‌.
دووه‌م- بێمه‌ سه‌ر بابه‌تێكی تر كه‌ كرۆكی مه‌سه‌له‌كه‌یه‌ ئه‌ویش مه‌سه‌له‌ی ده‌ستووره‌، بۆیه‌ ده‌مێوت باسی ئه‌و مافانه‌ی كورد بكه‌م كه‌ له‌و ده‌ستووره‌دا چه‌سپێنراوه‌‌و هه‌روه‌ها مافمان بۆ ده‌سته‌به‌ر كراوه‌و ئه‌ركیشمان له‌سه‌ر شانه‌، بۆیه‌ لێره‌وه‌ ده‌مه‌وێت قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و پێشێلكارییانه‌ بكه‌م كه‌ به‌غدا سه‌باره‌ت به‌ ده‌ستوورو مافه‌كانی هه‌رێمی كوردستان كردوونی، هه‌م باس له‌و پێشێلكارییه‌ ده‌ستوورییانه‌ش كه‌ هه‌رێم له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی فیدراڵی كردوێتی.
سێیه‌م: خاڵێكی دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێت ئه‌ویش به‌ كورتی ئاماژه‌ی پێ بده‌ین، ئه‌ویش بریتییه‌ له‌وه‌ ته‌نیا دوژمنه‌كانمان مافه‌كانمانی پێشێل نه‌كردووه‌، به‌ڵكو ئێمه‌ خۆشمان هه‌ڵه‌ی مێژوویی زۆر گه‌وره‌مان كردووه‌، له‌ هه‌موو قۆناغه‌كانی خه‌باتی گه‌له‌كه‌ماندا. كه‌ ده‌شێت ئه‌وه‌ی به‌لای منه‌وه‌ هه‌ڵه‌ی مێژوویی بن، ره‌نگه‌ ئێوه‌ بیروبۆچوونتان جیاوازبێت، به‌ڵام ئه‌وه‌ بۆچوونی شه‌خسیی خۆمه‌، جا گرنگیش نییه‌ تۆ هه‌ڵه‌ت كردووه‌و دانی پێدا ده‌نێیت، به‌ڵكو گرنگ ئه‌وه‌یه‌ دووباره‌ی نه‌كه‌ینه‌وه‌.
چواره‌م- رۆشنایی خستنه‌ سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئاخۆ چاره‌نووسی هه‌رێم یان باشووری كوردستان به‌چی ده‌گات له‌بارودۆخی ئێستای ناوخۆیی ‌و هه‌رێمایه‌تی ‌و نێوده‌وڵه‌تیدا؟
سه‌باره‌ت به‌ رووداوو به‌سه‌رهاته‌كان كه‌ له‌باشووری كوردستاندا به‌سه‌ر گه‌لی كوردستاندا هاتووه‌، باڵیۆز حه‌مه‌ سابیر رایگه‌یاند: ئه‌م كێشانه‌ی هه‌ن نوێ نین، به‌ڵكو هه‌ر له‌ دروستبوونی ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌ تا ئێستا به‌به‌رده‌وامی كێشه‌مان هه‌بووه‌، ته‌نانه‌ت پێش ئه‌وه‌ش كه‌ حكومه‌تی عیراق دروست ببێت، له‌سه‌رده‌می یه‌كه‌م جه‌نگی جیهانیدا له‌ 1914 تا 1918 له‌سه‌ر كه‌شتییه‌كی جه‌نگی هه‌ڵگیرسا، دوای ئاگربه‌ست، ئه‌و عیراقه‌ی كه‌ له‌سه‌رده‌می عوسمانیدا له‌سێ ویلایه‌ت پێكهاتبوو، «به‌سره‌، به‌غدا، موسڵ»، ئه‌م سێ ویلایه‌ته‌ به‌رده‌وام به‌شێك بوون له‌ ئیمپراتۆرییه‌تی عوسمانی، به‌ڵام وڵاتانی براوه‌ی جه‌نگه‌كه‌ كه‌ به‌ هاوپه‌یمانان ناسرابوون كه‌ بریتی بوون له‌ فه‌ره‌نساو به‌ریتانیا‌و روسیای قه‌یسه‌ری، بڕیاریاندابوو هه‌موو ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ له‌ ئیمپراتۆرییه‌تی عوسمانی ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌ستیانه‌وه‌ له‌نێوان خۆیاندا دابه‌شی بكه‌ن.
به‌گوێره‌ی ئه‌و بڕیاره‌ كوردستان كراوه‌ به‌ سێ به‌شه‌وه‌، كه‌ یه‌كێكیان كوردستانی دایك یان ناوه‌نده‌ كه‌ باكووری كوردستانه‌، ئه‌وه‌ به‌ر روسیای قه‌یسه‌ری كه‌وت، هه‌رچی رۆژهه‌ڵاتی كوردستانیشه‌ له‌سه‌رده‌می میرنشینی ئه‌رده‌ڵانه‌وه‌ به‌ر به‌ریتانیا كه‌وتبوو، هه‌رچ ویلایه‌تی موسڵیشه‌ به‌ر فه‌ره‌نسییه‌كان كه‌وتبوو، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی شۆڕشی ئۆكتۆبه‌ری «به‌لشه‌فیك» به‌سه‌ركردایه‌تیی لینین له‌ 1917دا روویدا، ئه‌وان له‌و رێكه‌وتنه‌ هاتنه‌ ده‌ره‌وه‌‌و پێوه‌ی پابه‌ند نه‌بوون.
هه‌روه‌ك له‌ په‌یماننامه‌ی سایكس پیكۆدا ئه‌م وڵاتانه‌یان به‌م جۆره‌ دابه‌شكرد، دواتریش ئینگلیزه‌كان فێڵیان له‌ فه‌ره‌نسییه‌كان كرد‌و ویلایه‌تی موسڵیان كرد به‌ به‌شێك له‌و به‌شه‌ی كه‌ به‌ر خۆیان كه‌وتبوو.
ئیتر له‌و كاته‌وه‌ ویلایه‌تی موسڵ كه‌ بریتییه‌ له‌ شاری موسڵ ‌و كه‌ركوك ‌و هه‌ولێر‌و سلێمانی ‌و ناوچه‌كانی بادینان كه‌وتنه‌ ژێر هه‌ژموونی به‌ریتانییه‌وه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ش كه‌ به‌ریتانیا به‌بێ شه‌ڕ ویلایه‌تی موسڵی نه‌گرت‌و له‌كاتی ئاگربه‌ستدا، هێزه‌كانی به‌ریتانیا چل میل له‌ موسڵه‌وه‌ دووربوون، بۆیه‌ هێشتاش توركه‌كان داوای موسڵ ده‌كه‌ن، به‌ڵام بریتانییه‌كان هه‌میشه‌ زانیویانه‌ كه‌ چۆن عیراقێك دروست ده‌كه‌ن كه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیاندا بێت، بۆیه‌ هه‌رگیز به‌وه‌ رازیی نه‌بوون كه‌ ویلایه‌تی موسڵ بدرێته‌وه‌ به‌ توركیا.
سه‌ره‌تاش ئینگلیزه‌كان سیاسه‌تیان وابوو كه‌ له‌و ناوچانه‌ی كوردیان تێدایه‌، حكومه‌تی بچوك ‌و دوه‌یلات دروست بكه‌ن، هه‌ر ئه‌وه‌ش بوو كه‌ له‌ 28 نیساندا هێزه‌كانی به‌ریتانیا هاتنه‌ كفری تا له‌وێوه‌ په‌یوه‌ندیی بكه‌ن به‌ خه‌ڵكه‌ ناودارو ده‌سه‌ڵاتداره‌كانی وه‌ك شێخ مه‌حمودی حه‌فیده‌وه‌و میسته‌ر نۆئێل-یان هێنایه‌ سلێمانی ‌و پێیان راگه‌یاند كه‌ تۆ حوكمداریی سلێمانی ده‌كه‌یت ‌و كه‌ هه‌ژموونێكی زۆری له‌ سلێمانی ‌و كه‌ركوكدا هه‌بوو.
به‌ڵام ئینگلیز كه‌ دواتر ئه‌و سیاسه‌ته‌یان به‌دڵ نه‌بوو كه‌ وه‌كو ده‌وڵه‌تۆچكه‌ش كورد حكومه‌تێكی هه‌بێت، وایان به‌چاك زانی ئه‌و شوێنانه‌ی كه‌ له‌ده‌ستی عوسمانی به‌ریان كه‌وتووه‌، وه‌كو یه‌ك قه‌واره‌و وه‌كو یه‌ك ده‌وڵه‌ت مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ن، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌و حكومه‌ته‌ش په‌شیمان بوونه‌وه‌ كه‌ بۆ مه‌لیك مه‌حمودیان دروستكردبوو، بۆیه‌ به‌گژیدا چوونه‌وه‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش مێجه‌ر سۆنیان نارده‌ سلێمانی تا به‌ په‌نهانی داموده‌زگاكانی ئیداری ‌و ده‌وڵه‌تی له‌ژێر ده‌ستی شێخ مه‌حمود ده‌ربهێنێت، به‌ڵام شێخ مه‌حمود به‌ هاوكاریی مه‌حمودخانی دزڵی ده‌توانێت سلێمانی ئازاد بكات ‌و ئینگلیزه‌كان بكاته‌ ده‌ره‌وه‌، دوای ئه‌وه‌ش وه‌ك خۆتان له‌مێژوودا خوێندووتانه‌ته‌وه‌ شه‌ڕی ده‌ربه‌ندی بازیان روویدا كه‌ ئینگلیزه‌كان به‌ هێزی زه‌مینی ‌و ئاسمانی په‌لاماری له‌شكره‌كه‌ی شێخیان دا‌و له‌وێ شێخی نه‌مر به‌ برینداریی ده‌ستگیركرا‌و به‌ره‌و كه‌ركوك به‌دیلی برا‌و سه‌ره‌تا به‌ زیندانی هه‌تاهه‌تایی سزایان دا، دواتر حوكمه‌كه‌یان كه‌مكرده‌وه‌ بۆ 10 ساڵ ‌و ره‌وانه‌ی هیندستانیان كرد. بۆیه‌ ئه‌و خه‌ونه‌ی كورد له‌سه‌رتاوه‌ هه‌یبوو هه‌ر له‌ 1919ه‌وه‌ له‌بارچوو.
كاتێك ئینگلیز حكومه‌تی ئینتیدابی راگه‌یاند، له‌ناوه‌ڕاست ‌و باشووری عیراقدا شۆڕشی ساڵی 1920 هه‌ڵگیرسا له‌دژیان، ئیتر له‌و كاته‌شه‌وه‌ كه‌ ئه‌و شۆڕشه‌ شكستیهێنا، ئینگلیزه‌كان شیعه‌شیان له‌ هه‌موو مافه‌كانیان له‌ حوكمڕانی بێبه‌ش كرد كه‌ ئه‌وه‌ تا ساڵی 2003 درێژه‌ی كێشا.
كاتێك شۆڕشی 20 شكستی هێنا، چه‌رچڵ كه‌ ئه‌وكات وه‌زیری موسته‌عمه‌راتی به‌ریتانیا بوو، داوایكرد كۆنگره‌یه‌ك ببه‌سترێت له‌قاهیره‌، له‌و كۆنگره‌یه‌دا وینسۆن چه‌رچڵ داوایكرد به‌ریتانیا پاداشتی ئه‌و وڵاتانه‌ بداته‌وه‌ كه‌ له‌جه‌نگدا پشتیوانیی ئینگلیزیان كردووه‌ له‌دژی عوسمانییه‌كان، ئه‌وه‌بوو له‌ ساڵی 1921 ئه‌میر فه‌یسه‌ڵی كوڕی شه‌ریفی مه‌ككه‌یان له‌ سعودیه‌وه‌ هێنا بۆ عیراق ‌و وه‌ك پادشای عیراق دایاننا.
بۆئه‌وه‌ش راپرسییه‌كی سیناریۆ ئامێزیان كرد كه‌ گوایه‌ 96%ی ئه‌وانه‌ی به‌شداریی راپرسییه‌كه‌یان كردبوو ده‌نگیان بۆ دابوو، به‌ڵام سلێمانی به‌هیچ شێوه‌یه‌ك به‌شداریی راپرسییه‌كه‌ی نه‌كرد، كه‌ركوكیش 4% به‌شداریی تێداكرد، دانیشتووانی كه‌ركوك به‌زۆریی حه‌زیان ده‌كرد بچنه‌وه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی عوسمانی، له‌ولاشه‌وه‌ توركیا هه‌وڵی زۆریدا له‌ رێی ئۆزده‌میره‌وه‌ هێز كۆبكاته‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی هه‌ولێر‌و رواندز ‌و كۆیه‌ بگرێته‌وه‌، كه‌ ئینگلیزه‌كانیش هه‌ستیان به‌و مه‌ترسییه‌ كرد، له‌و رووه‌شه‌وه‌ ناچار مان له‌وه‌ی كه‌ كورد بكه‌ن به‌شتێك، بۆئه‌وه‌ش رای جیاواز هه‌بوو، بۆیه‌ ئه‌مجاره‌ له‌جیاتی مێجه‌رسۆن گۆڵد سمیس هێنرابووه‌ سلێمانی ئه‌و رای وابوو كه‌ ده‌بێت شێخ مه‌حمود بهێنرێته‌وه‌و حكومه‌تێكی بۆ دروست بكرێت، هه‌ر واشیان كرد، به‌پێی ئه‌و به‌یاننامه‌یه‌ش كه‌ له‌نێوان پاشای عیراق ‌و ئینگلیزدا ده‌ركرا، تێیدا به‌ئاشكرا باس له‌ پێكهێنانی حكومه‌تێكی كوردیی ده‌كه‌ن، ئه‌وه‌ش كراو شێخ مه‌حمود كرایه‌ مه‌لیكی كوردستان، به‌ڵام زۆری نه‌خایاند ‌و له‌ساڵی 1923 دا شه‌ڕ ده‌ستیپێكرده‌وه‌و سلێمانی بۆمباباران كرا، ئیتر له‌ ساڵی 1924 به‌ته‌واوه‌تی حكومه‌تی مه‌لیك مه‌حمود كۆتایی پێهات.
رۆژهه‌ڵاتی موسڵ هه‌تا ساڵی 1926 نه‌كه‌وته‌ ژێر هه‌ژموونی به‌ریتانییه‌كانه‌وه‌، چونكه‌ توركیا هه‌میشه‌ رێگربوو. ئه‌وه‌ش كاتێك له‌ په‌یماننامه‌ی سێڤردا به‌ریتانیا‌و فه‌ره‌نسا‌و بڕیاریاندابوو كه‌ حكومه‌تێكی كوردستان له‌ كوردستانی گه‌وره‌دا له‌ماوه‌ی ساڵێكدا پێكبهێنرێت، به‌ڵام كه‌ ئه‌و حكومه‌ته‌ سنووری ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی ویلایه‌تی موسڵ «باشووری كوردستان»یش بگرێته‌وه‌.
به‌ڵام هاتنی كه‌مال ئه‌تاتورك ‌و ئه‌و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌كوردی دابوو هه‌روه‌ها به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی به‌ریتانیا هه‌ردووكیان بوونه‌ مایه‌ی له‌دایكبوونی په‌یماننامه‌یه‌كی نوێ به‌ناوی په‌یماننامه‌ی لۆزان 1923 كه‌ به‌وه‌ش هه‌موو ئه‌و ئاواتانه‌ له‌گۆڕنران.
له‌به‌شێكی دیكه‌ی قسه‌كانیدا د. محه‌مه‌د سابیر ئه‌وه‌ی روونكرده‌وه‌ كه‌ ئه‌و گێڕانه‌وه‌ مێژووییه‌ بۆ گه‌یشتن بوو به‌و كێشانه‌ی كه‌ هێشتا به‌رده‌وامن و وتی: سه‌ره‌ڕای گۆڕانی دۆخه‌كه‌ش به‌ڵام هه‌موو ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌رژه‌وه‌ندییان له‌گه‌ڵماندا هه‌یه‌ تائێستا «كه‌ من ناویان نانێم هاوپه‌یمان» داوایان لێده‌كه‌م كه‌ ده‌بێت ده‌ستوور وه‌ك ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ جێبه‌جێ بكرێت، له‌سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ ماده‌ی 140، به‌هه‌رسێ قۆناغه‌كه‌ی ئاساییكردنه‌وه‌و گێڕانه‌وه‌ی ئاواره‌كان‌و بردنه‌وه‌ی هاورده‌كان ‌و سه‌رژمێریی ‌و راپرسی، له‌به‌رامبه‌ر ئه‌وه‌شدا خۆمان له‌وه‌ ده‌رنه‌كه‌ین‌و ئێمه‌ش ملكه‌چ بین به‌وه‌ی له‌ ده‌ستووردا هاتووه‌‌و ماده‌كانی ده‌ستوور پێشێل نه‌كه‌ین، كه‌ گرنگترینیان ئه‌وه‌یه‌ نه‌وت ‌و غاز به‌گوێره‌ی ده‌ستوور ده‌بێت قانوونێكی بۆ ده‌ربكرێت، به‌گوێره‌ی ئه‌و قانونه‌ مامه‌ڵه‌ بكه‌ین.
كێشه‌ی ئێستای ئێمه‌ ته‌نها مه‌سه‌له‌ی راده‌ستكردنی نه‌وت نییه‌ له‌ڕێی كۆمپانیای سۆمۆوه‌، به‌ڵكو مه‌سه‌له‌ی له‌وه‌ گرنگتر، بابه‌تی قه‌رزه‌كانه‌، هه‌رێم به‌و سیاسه‌ته‌ ناڕاسته‌ی كه‌ دایناوه‌، زیاتر له‌ 20 ملیار دۆلار قه‌رزاره‌، بۆیه‌ به‌شێكی گه‌وره‌ی دانوستاندنه‌كان له‌سه‌ر ئه‌مه‌یه‌، كه‌ ئاخۆ كێ ئه‌م قه‌رزه‌ ده‌داته‌وه‌؟
عیراق ئێستا ده‌ڵێت ئێمه‌ به‌رپرسیارنین به‌رامبه‌ر به‌ دانه‌وه‌ی ئه‌و قه‌رزانه‌، ته‌نانه‌ت ده‌بێت مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگتر ره‌چاوبكه‌ین ئه‌ویش گرێبه‌سته‌كانه‌ كه‌ ده‌بێت به‌ هاوبه‌شی له‌گه‌ڵ به‌غدا‌و پێكه‌وه‌ به‌پێی ده‌ستوور ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ ئیمزابكرێن، كه‌ گرێبه‌سته‌كانی هه‌رێم به‌ته‌واوه‌تی له‌وانه‌ی به‌غدا جیاوازه‌. ته‌نانه‌ت تێیدایه‌ كه‌ گرێبه‌ستی 50 ساڵه‌یه‌ كه‌ من بۆخۆم ئاگام لێی نییه‌و نازانم ناوه‌ڕۆكه‌كه‌ی چییه‌!
ئێمه‌ بمانه‌وێت یان نا، له‌ دۆخێكی لاوازداین، له‌كاتێكدا پێشتر له‌ دۆخێكی زۆر به‌هێزدابووین، ئه‌ویش به‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تیی مام جه‌لالدا سه‌رۆك، جێگری سه‌رۆك وه‌زیران، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌، وه‌زیری بازرگانیی، وه‌زیری پلاندانان له‌ خۆمان بوو، واته‌ عیراقیشمان هه‌بوو، كوردستانیش، باشترین ئۆفه‌ر كه‌ هه‌رگیز دووباره‌ نابێته‌وه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌ وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كان گرێبه‌ستیان كرد له‌گه‌ڵ عادل عه‌بدولمه‌هدی كه‌ ئه‌وكات وه‌زیری نه‌وت بوو، به‌وه‌ی كه‌ بای حه‌سه‌ن ‌و هاڤانا كه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی به‌لای كه‌مه‌وه‌ 250-370 هه‌زار به‌رمیلی رۆژانه‌ بووه‌، داوای 250 هه‌زار به‌رمیلی رۆژانه‌ كرا كه‌ مانگانه‌ بۆیان بنێردرێت، ئه‌وكاته‌ ئه‌وان 17%ی بودجه‌ ده‌نێرن به‌بێ هیچ كێشه‌یه‌ك، به‌ڵام ئه‌مان واته‌ هه‌رێم، نه‌یانكرد، ئه‌وه‌ش ده‌رفه‌تێك بوو كه‌ هاته‌پێشه‌وه‌و رۆیشت ‌و دووباره‌ نابێته‌وه‌.
هه‌ر بۆ مێژوو نامه‌یه‌كی مام جه‌لال ‌و مالكی-تان بۆ ده‌خوێنمه‌وه‌ كه‌ له‌ساڵی 2007دا نووسیوێتی:
به‌ڕێز/ مه‌سعود بارزانی سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستانی عیراق
بابه‌ت/ سیاسه‌تی نه‌وتی عیراق ‌و گرێبه‌سته‌كانی نه‌وت له‌گه‌ڵ كۆمپانیا بیانییه‌كاندا
سڵاوی خوای میهره‌بانتان لێ بێت
ده‌ستوروی عیراق جه‌ختی له‌ خاوه‌ندارێتی سه‌رجه‌م سامانه‌ نه‌وتی ‌و هایدرۆكاربۆنییه‌كانی عیراق له‌ سه‌رجه‌م پارێزگاو هه‌رێمه‌كانیدا كردۆته‌وه‌ بۆ گه‌لی عیراق. كه‌ به‌یه‌كسانی دابه‌شكردنی ئه‌و سامانانه‌ش جه‌ختكردنه‌وه‌یه‌ له‌ یه‌كێتیی ‌و یه‌كگرتووییه‌كه‌ی.
ئه‌مه‌ش واده‌خوازێت قانونی فیدراڵیی نه‌وت و غاز ببێته‌ پێویستییه‌كی هه‌نوكه‌یی كه‌ پشتبه‌ستوو بێت به‌ بنه‌ماكانی ده‌ستوور، به‌جۆرێك كه‌ ئێستا ئه‌و قانونه‌ له‌سه‌روبه‌ندی ده‌رچوونیدایه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، دوای ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زیران رێكه‌وتنی له‌سه‌ر كراو په‌سه‌ندكرا له‌ 15/2/2007.
به‌هۆی ئاڵۆزییه‌كانی پرۆسه‌ی سیاسیی عیراقیشه‌وه‌، هێشتا ئه‌و پڕۆژه‌ قانونه‌ له‌ژێر مشتومڕ‌و دانوستاندندایه‌، به‌ڵام ورده‌كارییه‌كانی ‌و بنه‌ماكانی ئاماژه‌ده‌ری دۆزینه‌وه‌ی رێگا راسته‌كه‌ی سیاسه‌تی نه‌وتن. له‌نێویشیاندا كه‌ڵك وه‌رگرتن له‌ شاره‌زایی ‌و ته‌كنۆلۆژیای وه‌به‌رهێنانی بیانی بۆ پشتیوانیی به‌رهه‌مهێنان‌و په‌ره‌پێدانی كێڵگه‌ی نوێ‌و مۆڵه‌تدان بو كۆمپانیا گه‌وره‌ جیهانییانه‌ی كه‌ له‌توانایاندایه‌ ئه‌و كاره‌ بكه‌ن‌و به‌دیهێنانی كۆنترۆڵی ته‌واوه‌تیی ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر ئه‌و پرسه‌دا، تا ببێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی باشی ئابووریی بۆ داهاتی عیراق.
پڕۆژه‌ قانونه‌ كه‌ پشتی به‌وه‌ به‌ستووه‌ كه‌ ئه‌نجومه‌نێكی باڵای فیدراڵی نه‌وت و غاز دروستبكرێت كه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌وه‌ پێكده‌هێنرێت، به‌مه‌به‌ستی داڕشتن ‌و په‌سه‌ندكردنی سیاسه‌ت‌و ستراتیژی باڵای نه‌وت ‌و غاز. كه‌ ئه‌مه‌ش له‌لایه‌ن وه‌زاره‌تی نه‌وته‌وه‌ به‌ هاوكاریی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان كارده‌كه‌ن بۆ داڕشتن ‌و په‌سه‌ندكردنی داڕشته‌ی گرێبه‌سته‌كانی نه‌وت، به‌پێوه‌رو ئاماژه‌كانی ئابووریی ‌و سیاسیی له‌سه‌ر بنه‌مای ته‌وافوق، هه‌روه‌ها په‌سه‌ندكردنی ئه‌و گرێبه‌ستانه‌ی كه‌ له‌ئه‌نجامی دانوستانه‌كان له‌نێوان وه‌زاره‌تی نه‌وت یان وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشتییه‌كانی هه‌رێمی كوردستاندا یاخود كۆمپانیای نیشتمانیی به‌بازاڕكردنی نه‌وتدا ئمیزاكراون.
به‌مه‌ش ده‌بێت بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ پابه‌ندبوون ‌و ده‌ستگرتن به‌ ده‌ستووره‌و ئه‌و رێكه‌وتنه‌ی قه‌واره‌ سیاسییه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی عیراق له‌سه‌ری رێككه‌وتوون به‌و پێیه‌ی كه‌ یاسای نوێی نه‌وت و غاز ده‌بێت له‌ خزمه‌تی ته‌واوی گه‌لی عیراقدا بێت‌و دوای ده‌رچوونی ببێته‌ فاكته‌ری یه‌كێتیی ‌و یه‌كگرتوویی.
هه‌روه‌ك ئه‌مه‌ش وا ده‌خوازێت هه‌رچی زیاتر هاوكاریی و هاوئاهه‌نگیی له‌ نێوان وه‌زاره‌تی نه‌وت ‌و حكومه‌تی هه‌رێمدا بكرێت له‌ جێبه‌جێ كردنی سیاسه‌تی نه‌وتیی ده‌وڵه‌تدا، به‌جۆرێك كه‌ هه‌ردوولا بگه‌نه‌ داڕشته‌یه‌كی هاوبه‌شی چۆنێتی ئیمزاكردنی گرێبه‌سته‌كانی نه‌وت ‌و غاز له‌گه‌ڵ كۆمپانیا جیهانییه‌كان به‌پێی چوارچێوه‌و میكانیزمه‌ یاساییه‌كان‌و به‌پێی بڕگه‌ی دووی مادده‌ی 112ی ده‌ستووری عیراق كه‌ ده‌ڵێت: «پێكه‌وه‌ واته‌ حكومه‌تی فیدراڵ ‌و حكومه‌تی هه‌رێم سیاسه‌تی نه‌وتی داده‌ڕێژن»، له‌سه‌ر ئاستی هه‌ردوولاش ئاڵوگۆڕی نامه‌ كراوه‌ له‌نێوان سه‌رۆكی هه‌رێمی كوردستان ‌و سه‌رۆك وه‌زیرانی عیراقدا له‌ 25/2/2007، كه‌ تێیدا هاتووه‌: «هه‌موو لایه‌نه‌كان پابه‌ند ده‌بن به‌ رێگرتن له‌ ئیمزاكردنی هه‌ر گرێبه‌ستێك یان خۆ پابه‌ندكردن به‌ گرێبه‌ستی نوێ له‌بواره‌كانی كنه‌كردن ‌و گه‌ڕان‌و به‌رهه‌مهێنان له‌سه‌رجه‌م خاكی عیراقدا، تا ده‌رچوونی ئه‌و قانونه‌».
له‌به‌شێكی دیكه‌ی نامه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ كراوه‌ كه‌ سه‌رباری ئیمزاكردنی ئه‌و رێكه‌وتنه‌ش وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت وه‌زاره‌تی سامانه‌ سروشیتییه‌كانی هه‌رێم چه‌ند گرێبه‌ستێكی له‌گه‌ڵ چه‌ند كۆمپانیایه‌كی نه‌وتی بیانیدا ئیمزاكردووه‌ به‌شێوه‌یه‌كی په‌له‌پڕۆزێ، به‌ده‌ر له‌ پابه‌ندبوون به‌ یاساكه‌‌و دوور له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌نجومه‌نی باڵای فیدراڵی نه‌وت و غاز، كه‌ ئه‌م كاره‌ش بۆته‌ هۆی به‌رزبوونه‌وه‌ی ده‌نگی ناڕه‌زایی له‌ هه‌موو ئاسته‌كانی حكومه‌تی ‌و په‌رله‌مانی له‌به‌غدا كه‌ جۆریك له‌ مشتومڕ‌و دڕدۆنگی خولقاندووه‌‌و وڵاتی تووشی جۆرێك له‌ ناكۆكی ‌و لێدوانی دژبه‌یه‌ك كردۆته‌وه‌، كه‌ بۆته‌ دیارده‌یه‌كی نێگه‌تیڤ له‌سه‌ر ئاستی گشتی. ئه‌م دۆخه‌ش له‌هه‌ردوولامان ده‌خوازێت كه‌ پێداچوونه‌وه‌یه‌كی جدی بكه‌ین.
بڕوانن ئه‌وانه‌ش كراوه‌، به‌ڵام نه‌ ژێرخان و سه‌رخانێكی ئابووریمان هه‌یه‌، نه‌ له‌ناو یه‌كتریدا ته‌باین، هیچ پێداویستییه‌كی ئه‌وه‌مان نییه‌ كه‌ ئێمه‌ وه‌ك نیمچه‌ ده‌وڵه‌تێك له‌سه‌رپێی خۆمان بووه‌ستین، ئێستا هیچمان نییه‌‌و تاماوه‌یه‌كی دوورتریش ئه‌و دۆخه‌ دروست نابێت، بۆیه‌ من پێموایه‌ هێشتا ئاینده‌ی ئێمه‌ به‌ستراوه‌ به‌ده‌وڵه‌تی عیراقه‌وه‌، ئه‌وه‌ش لێمان ده‌خوازێت كه‌ ده‌ستوور جێبه‌جێ بكه‌ین، ئه‌وه‌ش ئاسان نییه‌‌و زه‌حمه‌ته‌، به‌ڵام تاكه‌ رێگایه‌.
ئه‌وه‌ش به‌وه‌ ده‌كرێت به‌خۆماندا بچینه‌وه‌و هه‌ڵه‌كانمان دووباره‌ نه‌كه‌ینه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌نده‌ی سه‌رقاڵی نه‌وت بووین، نیو ئه‌وه‌نده‌ سه‌رقاڵی ئه‌وه‌ نه‌بووین كه‌ گوشاربكه‌ین بۆ جێبه‌جێ كردنی ماده‌ی 140، خۆ زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپا به‌نموونه‌ وه‌ربگرین نه‌وتیان نییه‌، ئه‌ی ئه‌وانه‌ چۆن توانیوویانه‌ له‌سه‌ر پێی خۆیان بووه‌ستن؟
له‌به‌شێكی دیكه‌دا ئاماژه‌ی به‌ چاكسازیی له‌ كۆی سیستمی سیاسیدا به‌پێویست زانی ‌و جه‌ختی له‌سه‌ر به‌دامه‌زراوه‌یی كردنی كرده‌وه‌.
هه‌روه‌ك روونیكرده‌وه‌ كه‌ ده‌بێت ژێرخانی ئابووری له‌ڕووی پیشه‌سازیی ‌و كشتوكاڵییه‌وه‌ ببوژێنرێته‌وه‌ به‌تایبه‌تی كه‌ كوردستان وڵاتێكی كشتوكاڵییه‌، هه‌روه‌ها كۆمپانیای بچووك ‌و مامناوه‌ندیی بواری كه‌رتی پیشه‌سازیی ‌و كشتوكاڵی دروست بكه‌ین بۆ ره‌خساندنی هه‌لی كار.
له‌كۆتاییشدا دۆخه‌كه‌ی به‌سته‌وه‌ به‌ دوو ئه‌گه‌ره‌وه‌ یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و چاكسازییه‌ نه‌كه‌ین ئه‌وا مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌ چاوه‌ڕێی میلله‌ته‌كه‌مان ‌و هه‌رێمه‌كه‌مان ده‌كات، یاخود، ئه‌گه‌ری هه‌ڵایسانی جه‌نگێكی جیهان كه‌ سنووره‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌به‌ریه‌ك هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ش ئێمه‌ كاتێك ده‌توانین بیقۆزینه‌وه‌ كه‌ خۆمان ئاماده‌كردبێت، ئه‌گه‌رنا ئه‌وه‌ش هیچ سوودێكی نابێت، چونكه‌ هه‌رگیز هاوڕێیه‌تی هه‌میشه‌یی نییه‌، به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندیی هه‌میشه‌یی هه‌یه‌.

print

 127 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*