سەرەکی » ئابووری » عیراق دەتوانێت دیجلە لە وشكبوون بپارێزێت؟

بەنداوەكانی نیمچه خاڵین

عیراق دەتوانێت دیجلە لە وشكبوون بپارێزێت؟

سەرنشینانی پاسە بچوكەكەی خاڵە سەڵاح لە كاتی تێپەڕینیدا بەسەر پردی سەنەك (پردی رەشید) لەناوەڕاستی بەغدای پایتەخت، بەیەكجار پێكەوە ئاوڕدەدەنەوە بۆ دڵنیابوون لەئاستی ئاوی رووباری دیجلە.
یەكێك لەسەرنشینان دەڵێت:«بەڕاستی ئاستەكەی زۆر نزمە».. یەكێكی تر وەڵام دەداتەوە:«شتێكی پێشبینیكراوە، چونكە دەیانەوێت رووبارەكە وشك بكەن‌و ژیان لەعیراق لەناوببەن».
خاڵە سەڵاح یان سەڵاح جبوری (47 ساڵ) لەسەرەتای هەموو وەرزێكی گەرما‌و لەگەڵ دەستپێكی بەناوبانگترین مانگە گەرمەكان لەعیراق (حوزەیران‌و تەمموز‌و ئاب) لەسەر بیستنی ئەم جۆرە گفتوگۆیانە راهاتووە، بەڵام ئەم جارە پێیوایە بەغداییەكان لەهەر جارێكی پێشوو نائومێدترن.

نیگەرانی جەماوەری
24 سەعات پێش ئەوەش رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا رایگەیاند وڵاتەكەی پڕۆسەی پڕكردنی بەنداوی مەزنی ئەلیسۆی لەسەر رووباری دیجلە لە بەرزاییەكانی رووبارەكە لەخۆرهەڵاتی توركیای دراوسێی عیراق دەستپێكردووە.
ئەو راگەیاندنە بۆ عیراقییەكان وەك شۆك وابوو، هەرچەندە پێشوەخت دیاری كرابوو، چونكە پێیانوایە ئەم بەنداوە وەكو دەرگاوانی ئەو زیندانە دەبێت كە رێگر دەبێت لەوەی ئاوی رووباری دیجلەیان پێ بگات.
قسەی خەڵك، تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، لێدوان‌و هەڵوێستە سیاسییەكان‌و كەناڵەكانی راگەیاندنی ناوخۆ‌و نێودەوڵەتی هەموویان سەرقاڵبوون بە وشكبوونی چاوەڕوانكراوی رووباری دیجلە وەك ئەوەی شتێك بێت هەر دەبێت رووبدات.
نیگەرانی جەماوەری لە بەغدا تەنیا بەهۆی خراپ بەڕێوەبردنی دۆسێی ئاو لەلایەن دەوڵەتی عیراقیەوە نەبوو، بەڵكو بەهۆی نكوڵیكردنی حكومەتیشەوە بوو لەئاگاداربوونی لەوادەی دەستپێكردنی پڕۆسەی پڕكردنی بەنداوی ئەلیسۆ، هەرچەندە توركیا كەمێك یاری بەوادەكە كردبوو، ئەویش لەڕێی پێشخستنی بۆ سەرەتای مانگی حوزەیران لەبری كۆتایی ئەو مانگە، ئەویش دوای رێككەوتن لەگەڵ حكومەتی بەغدا سەبارەت بە دواخستنی ئەو وادەیە لەسەرەتای مانگی ئازاری رابردوودا.

سڕینەوەی رووباری دیجلە‌
هەر زوو فاتیح یەڵدز باڵیۆزی توركیا لەبەغدا هەوڵیدا دڵنیایی بدات بەوەی پڕۆسەی پڕكردنی بەنداوی ئەلیسۆ كاریگەرییەكانی لەسەر ژیانی عیراقییەكان لەبەرچاو گرتووە، بەرلەوەی رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆكی توركیا لەحەوتی حوزەیراندا لەسەر سەكۆی هەڵمەتی هەڵبژاردنەوە دواخستنی پڕۆسەی پڕكردنی بەنداوەكە رابگەیەنێت. بەڵام قەیرانەكە هێشتا كۆتایی نەهاتووە، چونكە تەنیا دواخراوە‌و لەچاوەڕوانی هەنگاوی كرداریدایە لەلایەن حكومەتی عیراقەوە بۆ دوورخستنەوەی دێوەزمەی سڕینەوەی رووباری دیجلە‌و دووپاتكردنەوەی ئەوەی بەنداوی ئەلیسۆ كاریگەری لەسەر پێداویستی عیراقییەكان وەكو ئاوی خواردنەوە یاخود لایەنە خزمەتگوزارییەكانی وەكو ئاودێری‌و كشتوكاڵ نابێت.

45% لەئاوی گەیشتوو بەعیراق دابەزی
لەرابردوودا عیراق ترسی لەوە نەبوو قەیرانێك رووبدات كاربكاتە سەر ئاوەكەی، بەڵكو بەپێچەوانەوە شارە عیراقییەكان لە توڕەبوونی هەردوو رووبارەكە دەترسان لەوەرزی بارانباریندا لەمانگەكانی زستاندا، چونكە مێژوو چەندین لافاوی تۆماركردووە كە وڵاتەكەیان گرتووەتەوە‌و توندترینیان لەساڵی 1954دا بوو كە هەڕەشەی نقومبوونی تەواوی لەسەر بەغدا دروستكرد. بەڵام دەستپێكردنی بنیاتنانی بەنداو لەلایەن هەریەك لەتوركیا‌و سوریا‌و عیراقەوە لەساڵانی حەفتای سەدەی رابردوو زۆر لەڕێساكانی گەمەكەی گۆڕی‌و ئیتر لافاو بووە دوامیوانی زستان‌و وشكەساڵیش بووە دیارترین هەڕەشە لەسەر عیراق.
زافر عەبدوڵڵا راوێژكاری وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاوی عیراق دەڵێت:«دوای بنیاتنانی ئەو بەنداوانە لەسەر رووباری فورات سەرچاوەكانی ئاوی عیراق لە 30 ملیار مەتر سێجاوە دابەزی بۆ 17 ملیار مەتر سێجا واتە بەڕێژەی زیاتر لە45% لەكۆی ئاوی گەیشتوو بەعیراق دابەزی».
روونیكردۆتەوە، «ئەو ئازارەی عیراق لەحەفتاكاندا جەشتوویەتی لەدوای بنیاتنانی بەنداوەكان لەسەر رووباری فورات لەلایەن توركیا‌و سوریاوە، ئەمڕۆ لەگەڵ بنیاتنانی بەنداوی ئەلیسۆ لەسەر رووباری دیجلە لەلایەن توركیاوە، دووبارە دەبێتەوە».
دیارینەكردنی پشكی عیراق لەڕووباری دیجلە مانای كەمبوونەوەی ئەو ئاوەیە كە پێی دەگات بەڕێژەیەكی زۆر، هەرچەندە حكومەتی عیراق دووپاتیكردووەتەوە كە رێوشوێنەكانی زامنی دابینكردنی پێداویستییەكانی ئاوی خواردنەوە‌و 50%ی ئاوی پلانی كشتوكاڵی وەرزی هاوینی داهاتوو دەبن بەشێوەیەك ئاوداشتنی 600 هەزار دۆنم لە بەروبوومی هاوینە‌و یەك ملیۆن دۆنم لەباخ مسۆگەر دەكەن كە ئەوەش زۆر لەخواستەكانی كەمترە.

(42% بۆ سوریا‌و 58% بۆ عیراق)
دوایین پرۆتۆكۆلی نێوان ئەو سێ دەوڵەتە بەردانەوەی ئاوی فوراتی بەتێكڕای 500 مەتر سێجا لەچركەیەكدا دیاریكردووە كە لەتوركیاوە دێت بەو پێیەی دەوڵەتی سەرچاوەكەیە بەرەو سوریا‌و پاشان بەرەو عیراق (42% بۆ سوریا‌و 58% بۆ عیراق) لەكاتێكدا هەردوو حكومەتی بەغدا‌و دیمەشق هەوڵ دەدەن ئەو ژمارەیە بۆ 700 مەتر سێجا بەرزبكەنەوە.
سەرەڕای جێبەجێنەكردنی پرۆتۆكۆلەكانیش بەشێوەیەكی دروست، بەڵام ئەمڕۆ عیراق خوازیارە بەلانی كەمەوە بگاتە پرۆتۆكۆلێكی هاوشێوە لەگەڵ توركیا سەبارەت بە ئاوی روباری دیجلە.

پلانێكی ستراتیجی داناوە
هەمان ئەو كارە بەسەر رەوشی پەیوەندی نێوان عیراق‌و ئێرانیشدا جێبەجێ دەبێت كە كۆنترۆڵی هەندێك لەو لقانەی رووباری دیجلەی كردووە كە دەگەنە خاكی عیراق، چونكە ئێرانیش پابەند نەبووە بەڕێككەوتنی ساڵی 1975ی جەزائیر لەبەر چەند هۆكارێك كە حكومەتەكەی دەڵێت پەیوەندییان بەڕەوشی كەشوهەواوە هەیە كە بۆتە هۆی قەیرانی ئاو لەو دەوڵەتە دراوسێیەی خۆرهەڵاتی عیراق، هەروەها دوای ئەوەی رێڕەوی ئەو لقانەی گۆڕی بۆئەوەی بچنە خاكی خۆیەوە نەك خاكی عیراق.
چارەسەری كێشەكە وەك وەزارەتی سەرچاوەكانی ئاو دووپاتی دەكاتەوە پەیوەندی بەدروستكردنی بەنداوی نوێ لەلایەن عیراقەوە نییە، چونكە 90%ی وزەی عەمباركراوی بەنداوەكانی عیراق بەكارنەهێنراوە كە ئەوەش مانای وایە عیراق دەتوانێت 130 ملیار مەتر سێجا ئاو وەربگرێت‌و لە بەنداوەكانیدا عەمباری بكات ئەگەر ئەو بڕە ئاوە بەردەست بێت.
دەوڵەتی عیراق پلانێكی ستراتیجی داناوە‌و دەڵێت دابینكردنی ئاوی پێویست بۆ لایەنە جیاجیاكانی ژیان لە عیراق مسۆگەر دەكات تا ساڵی 2035 پلانەكەش بەشداریكردنی هەموو جومگەكانی دەوڵەت لەخۆدەگرێت لەڕێی هاوسەنگی نێوان داواكاری روو لەزیادبوو لەسەر ئاو لەناوخۆ‌و پاشەكشەی داهاتی ئاو بەهۆی رەوشی كەشوهەوا‌و سیاسەتی دەوڵەتانی دراوسێوە. بەڵام ئەم پلانە كە 24 رێوشوێنی «بەپەلە‌و پێویست» لەخۆدەگرێت، وەك حەسەن جەنابی وەزیر سەرچاوەكانی ئاو دەڵێت رووبەڕووی كێشەیەك دەبێتەوە كە عیراق ناتوانێت بازی بەسەردا بدات، ئەویش خۆی لەپارەداركردندا دەبینێتەوە، چونكە ساڵانە پێویستی بە (2.5 بۆ 3) ملیار دۆلاری ئەمریكی هەیە‌و دابینكردنی ئەو بڕەش مەحاڵە لەگەڵ داهاتەكانی بودجەی دەوڵەتی عیراق‌و تەرخانكردنەكانی.
لەگەڵ ئەوەشدا حكومەتی عیراق دڵنیایی دەدات لەوەی هەنگاوە تایبەتمەندە تەكنیكییەكانی رەنگە ببنە هۆی ئەوەی توركیا‌و ئێرانی دراوسێش وەڵامی ئەو داواكارییانەی عیراق بدەنەوە كە بە «عەقڵانی» وەسف دەكرێن‌و لەدابینكردنی پێداویستییە زۆر پێویستەكانی وەك ئاوی خواردنەوە‌و بەكارهێنانی شارستانی‌و كشتوكاڵی تێناپەڕن، چونكە پێیوایە ئەو داواكاریانە رەوان‌و داواكاری خۆشگوزەرانی نین بۆ عیراق بەوپێیەش هێشتا زووە بۆ قسەكردن لەبارەی وشكبوونی رووباری دیجلە لەسایەی هەلومەرجی گۆڕانی كەشوهەوا‌و قەتیسبوونی گەرمادا.

سەرچاوە: ماڵپەڕی نیقاش

print

 85 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*