سەرەکی » راپۆرت » ئاشتیی خه‌یاڵپڵاویه‌، توندوتیژی‌ دیموكراسیانه‌ ده‌كرێت

ئاشتیی خه‌یاڵپڵاویه‌، توندوتیژی‌ دیموكراسیانه‌ ده‌كرێت

ره‌سیف22
و: كورده‌وان محه‌مه‌د سه‌عید

دیارترین ره‌خنه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ هاوچه‌رخ قۆرغ كردنی‌ توندوتیژییه‌، هه‌ر خۆی‌ مافی‌ به‌كارهێنانی‌ توندوتیژی‌ هه‌یه‌، زاڵبوونه‌ به‌سه‌ر ژیانی‌ مرۆڤدا، بڕیاری‌ مه‌رگ هه‌ر لای‌ ئه‌وه‌، ئاسایشی‌ هاووڵاتیانیش هه‌ر ئه‌و ده‌یپارێزێت، به‌ یاساش پاراستنی‌ ژیانی‌ مرۆڤی‌ له‌ ئه‌ستۆیه‌. به‌ڵام دوای‌ به‌كارهێنانی‌ بۆمبی‌ ئه‌تۆمی‌ جیهان پێی‌ نایه‌ سه‌رده‌مێكی‌ نوێوه‌، جه‌نگ له‌ كوشتنی‌ ژماره‌یه‌ك له‌ یه‌كتره‌وه‌ گۆڕا بۆ له‌ناوبردن‌و پاكتاوی‌ سه‌رتاسه‌ری‌ مرۆڤ. له‌و رۆژه‌وه‌ توندوتیژی‌ ده‌وڵه‌ت له‌ رێگه‌ی‌ ده‌زگاكانی‌ پۆلیس‌و ده‌زگای‌ جه‌نگ‌و راوه‌وه‌ زیادی‌ كردووه‌، كه‌ڵه‌كه‌ كردنی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمیش له‌وێ راوه‌ستێ، كه‌واته‌ كۆتایی جه‌نگ ئاشتی‌ نه‌بوو، به‌ڵكو سه‌ركه‌وتنی‌ لایه‌نێك‌و ده‌ستپێكی‌ جه‌نگی‌ سارد بوو.

ئاشتی‌ یۆتۆپیایه‌؟
حه‌ننا ئۆردێنت ده‌ڵێ: ته‌كنۆلۆژیای‌ ئه‌تۆمی‌ وای‌ له‌ مرۆڤ كرد حه‌ز به‌ جێهێشتنی‌ هه‌ساره‌كه‌ی‌ بكات، چونكه‌ جێگه‌ی‌ ژیانی‌ مرۆڤی‌ تێدا نه‌ماوه‌. دوای‌ رووداوه‌كانی‌ یازده‌ی‌ سێپته‌مبه‌ر له‌ ئه‌مریكا، باس‌و خواسی‌ ئاشتی‌ جیهانی‌ گۆڕا بۆ جه‌نگ دژی‌ تیرۆر، جه‌نگێكی‌ گه‌ردوونی‌ كه‌ دوژمنه‌كان ئاڵۆز‌و ناڕوون‌و نادیارن، نازانرێ كێن، له‌ هه‌موو شوێنێكن، له‌ ناو ئه‌مریكادا له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكاشن. به‌ پێی‌ قسه‌كانی‌ جۆرج بوشی‌ كوڕ، دوژمن تۆڕێكی‌ كۆنه‌په‌رستی‌ تیرۆریسته‌، حكومه‌ته‌كان پشتیوانییان لێ ده‌كه‌ن. به‌م قسه‌یه‌ی‌ گومانی‌ خسته‌ سه‌ر هه‌موان‌و ئاشتیشی‌ كرده‌ بیرۆكه‌یه‌كی‌ یۆتۆپیانه‌.
به‌ دیوێكی‌ تردا ته‌كۆنۆلۆژیا وای‌ كردووه‌ ده‌وڵه‌ت تا راده‌یه‌ك قۆرغكارییه‌كه‌ی‌ بۆ توندوتیژی‌‌و ئامرازه‌كانی‌ له‌ده‌ست داوه‌، ئێستا توندوتیژی‌ دژی‌ تاك‌و دژی‌ ئه‌م هه‌ساره‌یه‌ دیموكراسیانه‌ جێبه‌جێ ده‌كرێت، هه‌ڵبه‌ت له‌ رێگه‌ی‌ ده‌زگا سه‌ركوتگه‌ره‌كان‌و ئامێره‌ ده‌ستكرده‌كانه‌وه‌ ده‌كرێت. پیشه‌سازییه‌ به‌كاربه‌رێنییه‌ پێشكه‌وتووه‌كان جۆره‌ چه‌كێكی‌ نوێی‌ هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌، به‌ جۆرێك له‌ توانادا هه‌یه‌ له‌ما‌ڵه‌وه‌ چه‌ك دروست بكرێت‌و به‌شداریی كوشتنی‌ ناڕاسته‌وخۆ ده‌ره‌خسێنێت، هه‌ر له‌ رێگه‌ی‌ به‌كاربردن‌و به‌رخۆرییه‌وه‌ له‌ پێناو درێژه‌دان به‌ ژیان، ده‌وڵه‌تی‌ هاوچه‌رخی‌ لیبراڵی‌ نوێ مه‌رجه‌كانی‌ ژیانی‌ تێكداوه‌‌و گۆڕیویه‌تی‌ بۆ مه‌رجی‌ ژاراوی‌ كردنی‌ هه‌ساره‌كه‌‌و سه‌رنشینانی‌.
له‌ ماڵه‌وه‌ ده‌مانچه‌ دروست بكه‌
ده‌وڵه‌ت ده‌سه‌ڵاتی‌ چاودێری‌ كردنی‌ چه‌ك‌و چۆنێتی‌ دابه‌شبوونی‌ به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ڵگرتنی‌ چه‌ك‌و یاساكه‌ی‌ مشتومڕی‌ له‌سه‌ره‌‌و زیاتر ده‌وڵه‌ت‌و ده‌زگاكانی‌ وه‌ك پۆلیس‌و سوپا خاوه‌نی‌ چه‌كن، به‌ڵام له‌ دوای‌ په‌یدابوونی‌ چاپی‌ سێ دوورییه‌وه‌ چه‌كیش پێی‌ نایه‌ بوارێكی‌ نوێوه‌، ئێستا چه‌ك هه‌یه‌ خاوه‌ن‌و دروستكه‌ره‌كه‌ی‌ نه‌زانراوه‌، نازانرێ ده‌ست كێ كه‌وتووه‌‌و له‌ كوێوه‌ هاتووه‌‌و ته‌نانه‌ت ئامێره‌كانی‌ دۆزینه‌وه‌ی‌ كانزاش نایدۆزێته‌وه‌. كۆدی‌ ویلسۆن له‌م دواییانه‌دا رێنمایی‌و دیاگرامی‌ تایبه‌ت به‌ چاپ كردنی‌ ده‌مانچه‌ی‌ سێ دووریی له‌ ناو ماڵدا بڵاو كرده‌وه‌ به‌ ناوی‌ (The Liberator)، كه‌ له‌ توانادا هه‌یه‌ مادده‌‌و پێكهاته‌كانی‌ بكڕدرێت‌و دوای‌ چه‌ند سه‌عاتێك ده‌مانچه‌یه‌ك چاپ ده‌بێت، تا ئێستا كۆدی‌ ده‌ستگیر نه‌كراوه‌، چونكه‌ به‌ پێی‌ ده‌ستووری‌ ئه‌مریكا ئه‌و مافی‌ ئاڵوگۆڕی‌ زانیاری‌ به‌كار ده‌هێنێت‌و ئه‌و مافه‌ش به‌شێكه‌ له‌ ئازادی‌ راده‌ربڕین.
هه‌رچه‌نده‌ كاره‌كه‌ی‌ كۆدی‌ ویلسۆن هه‌رای‌ نایه‌وه‌‌و دادگاش بڕیاری‌ دا ئاڵوگۆڕی‌ دیاگرامه‌كه‌ی‌ قه‌ده‌غه‌ بكرێت، به‌ڵام دوای‌ چی‌؟ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ زیاتر له‌ نیو ملیۆن كه‌س له‌ رێگه‌ی‌ ئینته‌رنێته‌وه‌ وه‌ریانگرتبوو. دروست كردنی‌ ده‌مانچه‌یه‌كیش به‌و رێگه‌یه‌ ته‌نها چه‌ند هه‌زار دۆلارێكی‌ تێده‌چێ، كۆدی‌ دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ هه‌راكه‌ی‌ نایه‌وه‌ رێنماییه‌كانی‌ تایبه‌ت به‌ دروست كردنیشی‌ بڵاو كرده‌وه‌، به‌و بیانووه‌ی‌ به‌رگری‌ له‌ ئازادی‌ ده‌كات. ئه‌مه‌ی‌ كۆدی‌ ویلسۆن كردوویه‌تی‌، پێمان ده‌ڵێ ئیتر چه‌كی‌ كوشنده‌ شتێك نییه‌ ده‌ست نه‌كه‌وێت‌و گران بێت، به‌ڵكو ده‌توانی‌ له‌ ماڵه‌وه‌ دروستی‌ بكه‌یت، ئه‌مه‌ش واته‌ سه‌ندنه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ ده‌وڵه‌ت به‌سه‌ر چه‌ك‌و چۆنێتی‌ دابه‌شبوونی‌ به‌سه‌ر هاووڵاتیاندا.

ئامێری‌ درۆن
فرانسیس فۆكۆیاما خاوه‌نی‌ كتێبی‌ كۆتایی مێژوو، خولیایه‌كی‌ سه‌یری‌ هه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كاتێكی‌ زۆر له‌ باخچه‌كه‌ی‌ پشته‌وه‌ی‌ ماڵه‌كه‌یدا به‌ دروست كردنی‌ ئامێری‌ درۆن-ه‌وه‌ به‌سه‌ر به‌رێت، ئامێری‌ درۆن فڕۆكه‌ی‌ بێفڕۆكه‌وانه‌، كه‌ به‌ كۆنترۆڵ كار ده‌كات، به‌ قسه‌ی‌ خۆی‌ ئه‌و ئامێره‌ گۆشه‌ی‌ بینینی‌ نوێی‌ پێ ده‌به‌خشێ بۆ گرتنی‌ فۆتۆ، به‌ڵام هه‌ر زوو بابه‌ته‌كه‌ بووه‌ پڕۆژیه‌كی‌ جیاواز‌و خولیای‌ تێگه‌یشتن له‌وه‌ی‌ ده‌توانیت به‌ ده‌ستی‌ خۆت چی‌ دروست بكه‌یت.
مه‌ترسی‌ ئامێری‌ درۆن یان بریدیتۆر، كه‌ له‌ نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ وه‌ك ئامرازێك بۆ كوشتن به‌كار هاتووه‌، له‌وه‌دایه‌ كه‌ ئێستا بۆ هه‌موو كه‌سێك به‌رده‌سته‌‌و ده‌شتوانرێ چه‌كی‌ لێ ببه‌سترێ. به‌ جیا له‌ سوپا كه‌ به‌كاری‌ ده‌هێنێت‌و راوی‌ پێ ده‌كات، ئامێری‌ درۆن ئامرازێكی‌ شاراوه‌یه‌ بۆ ئه‌نجامدانی‌ توندوتیژی‌ له‌ دووره‌وه‌، واته‌ بكوژ له‌ چه‌كه‌كه‌ی‌ جیابۆته‌وه‌‌و له‌ دووره‌وه‌ كاره‌كه‌ی‌ پێ ده‌كات، جگه‌ له‌وه‌ش دۆزینه‌وه‌‌و شوێنپێ هه‌ڵگرتنی‌ ئاسان نییه‌.

به‌كاربه‌ری‌‌و به‌رخۆری‌ وه‌ك شێوازێكی‌ توندوتیژی‌
زۆر له‌ وتاره‌كان ئاماژه‌ بۆ له‌ناوچوونی‌ وه‌چه‌ی‌ مرۆڤ ده‌كه‌ن‌و ده‌ڵێن پێویسته‌ مه‌رجی‌ نوێ بۆ ژیان بدۆزرێته‌وه‌، هه‌ساره‌كه‌مان جێگه‌ی‌ ئێمه‌ی‌ مرۆڤی‌ تێدا نابێته‌وه‌، چونكه‌ ئێمه‌ی‌ مرۆڤ توندوتیژی‌ به‌رامبه‌ر به‌یه‌كتر به‌كار ده‌هێنین، هه‌ندێك جار به‌رامبه‌ر به‌ هه‌ساره‌كه‌ش، بێئه‌وه‌ی‌ به‌خۆمان بزانین. هۆكاره‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ به‌كاربردن، یان به‌رخۆریی وای‌ لێ كردووین زیاتر له‌ ڤایرۆس ده‌چین. وه‌ك ئه‌لیزابێس بۆفینیلی‌ ده‌ڵێ: به‌دوای‌ ژیاندا ده‌گه‌ڕێین، ژیانێك له‌گه‌ڵ بوونی‌ ژه‌هرێكی‌ زۆریشدا تایبه‌تمه‌ندی‌ به‌رده‌وامبوونی‌ تێدایه‌، ئێمه‌ یه‌كتر ژاراوی‌ ده‌كه‌ین، ئه‌گه‌رچی‌ هه‌وڵه‌كه‌مان بۆ ژیانه‌، به‌ڵام به‌كاربردن‌و پیشه‌سازی‌ خۆراك‌و خواردنه‌وه‌‌و سووته‌مه‌نی‌ هه‌مووی‌ به‌شێك له‌ ژیان ژاراوی‌ ده‌كات‌و به‌شێكیشی‌ تێك ده‌دات، به‌ تایبه‌تیش كه‌ مه‌رجه‌كانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ ئێستا ناچارمان ده‌كات دوو بژارده‌مان هه‌بێت، یان ئه‌وه‌تا یه‌كتر بكوژین به‌ ژاراوی‌ كردن‌و به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ناڕاسته‌وخۆ، یان هه‌موومان بمرین.
له‌ بازنه‌ی‌ ئه‌م به‌كاربردن‌و به‌رخۆرییه‌دا ئه‌گه‌ر مۆبایل به‌ نموونه‌ وه‌ربگرین كه‌ به‌ شێوه‌ی‌ تیۆری‌ كه‌مترین زیانی‌ هه‌یه‌، پاترییه‌كه‌ی‌ پشت به‌ مادده‌ی‌ كۆباڵت ده‌به‌ستێ، ئه‌و مادده‌یه‌ش منداڵانی‌ ئه‌فریقا له‌ كانه‌كان ده‌ری‌ ده‌هێنن، ئێمه‌ لێره‌ سێڵفییه‌ك ده‌گرین، ناڕاسته‌وخۆ به‌شداریمان له‌ ئه‌شكه‌نجه‌دانی‌ منداڵێكی‌ ئه‌فریقادا كردووه‌، ئه‌مه‌ش هه‌ر وه‌ك زینده‌خۆراك‌و خۆراكه‌ له‌قوتونراوه‌كان وایه‌، كه‌ جیاوازییه‌كی‌ كه‌میان هه‌یه‌، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌یه‌ ئه‌میان بڕێك تێچوونی‌ زیاتره‌‌و ده‌ستكاری‌ كرۆمۆسۆمه‌كانی‌ كراوه‌‌و ناڕاسته‌وخۆ زیان به‌ ئێمه‌‌و هه‌ساره‌ی‌ زه‌ویش ده‌گه‌یه‌نێت.
له‌ناوچوونی‌ شێوازه‌كانی‌ ژیان
هه‌ڕه‌شەی‌ ئه‌تۆمی‌‌و ئه‌و ژه‌هره‌ی‌ به‌هۆی‌ رووداوه‌ ئه‌تۆمییه‌كانی‌ وه‌ك چێرنۆبڵ‌و فۆكۆشیما بڵاوی‌ ده‌كاته‌وه‌، شێوازه‌كان‌و جۆرا‌وجۆریی ژیان له‌ناو ده‌بات، پیشه‌سازییه‌ قورس‌و مه‌ترسیداره‌كانیش هه‌مان مه‌ترسییان له‌سه‌ر دانیشتوانی‌ نزیكی‌ خۆیان هه‌یه‌‌و ناچاریان ده‌كات راكه‌ن‌و روو بكه‌نه‌ شاره‌كان‌و سه‌نته‌ری‌ به‌كاربردن‌و ژاراویبوون. ئه‌م سیاسه‌ت‌و به‌رنامه‌ ئاشتیانه‌یه‌ی‌ تایبه‌ت به‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ وزه‌، له‌ ناواخندا ئه‌گه‌ری‌ له‌ناوچوون‌و سڕینه‌وه‌ی‌ وه‌چه‌ی‌ مرۆڤی‌ هه‌ڵگرتووه‌، مرۆڤیش پاڵ ده‌نێت به‌ره‌و شار‌و سه‌نته‌ری‌ به‌كاربردنی‌ ژاراوی‌، هه‌روه‌ها ئه‌و تێكچوونی‌ خانه‌‌و شێرپه‌نجه‌یه‌ی‌ دانیشتوانه‌ هه‌ڵاتووه‌كانیش له‌گه‌ڵ خۆیاندا هه‌ڵی‌ ده‌گرن، كرۆمۆسۆمی‌ ئه‌وتۆ له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌به‌ن كه‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر وه‌چه‌‌و وه‌چه‌خستنه‌وه‌یان ده‌كات. سیاسه‌تی‌ نیولیبراڵیش ژاراوی‌ كردنی‌ به‌رنامه‌ بۆداڕێژراو ده‌كات، ئه‌ویش له‌ رێگه‌ی‌ گۆڕینی‌ پێكهاته‌ی‌ مادده‌ سروشتییه‌كانه‌وه‌ به‌ مادده‌ی‌ بازرگانی‌ ئه‌وتۆ كه‌ به‌رده‌وامبوونی‌ به‌رهه‌مهێنان‌و قازانجی‌ به‌رده‌وام مسۆگه‌ر بكات، به‌وه‌ش هه‌ڕه‌شه‌ له‌ جۆره‌كانی‌ زینده‌وه‌ره‌كانی‌ ناو سروشت ده‌كات.
گۆڕینی‌ توندوتیژی‌ بۆ دینامیكی‌ له‌ناوبردنی‌ مرۆڤ‌و نه‌هێشتنی‌ مه‌رجه‌ سروشتییه‌كانی‌ ژیان، وامان لێ ده‌كات خۆمان له‌به‌رده‌م ئانارشیزمێكی‌ دیموكراسیانه‌دا ببینینه‌وه‌، كه‌ تاك ئازادی‌ ره‌های‌ ده‌بێت به‌ به‌كارهێنانی‌ توندوتیژیشه‌وه‌، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات مانه‌وه‌‌و درێژه‌دان به‌ ژیان ماندووبوونی‌ تاكه‌كه‌سی‌، یان گروپی‌ بچووك بچووكی‌ پێویست بێت، شێوازێك له‌ ژیان كه‌ بنه‌ماكانی‌ مانه‌وه‌‌و ژیان حوكم ده‌كات نه‌ك قازانج. وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ فیلمی‌ ماد ماكسدا ده‌یبینین، كه‌ ململانێ له‌سه‌ر ئاوو خۆراكه‌. ئا لێره‌دا ئیتر دروشمه‌كانی‌ ئاشتی‌ جێیان نابێته‌وه‌، چونكه‌ ده‌وڵه‌ت هه‌وڵ ده‌دات هه‌موان بخاته‌ ژێر كۆنترۆڵی‌ خۆیه‌وه‌‌و مرۆڤیش ده‌كرێته‌ ئامانجی‌ به‌كارهێنان، له‌ جه‌سته‌یدا بێت، یان له‌ خاكه‌كه‌یدا. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌ فه‌ره‌نسا ده‌بینن، كه‌ دانیشتوانی‌ نۆتردام دی‌ لاند ئاماده‌ نین ژیانی‌ سروشتییان لێ تێك بچێت‌و فڕۆكه‌خانه‌ له‌ شوێنه‌كه‌یاندا بكرێته‌وه‌، به‌رده‌وامیش له‌ شه‌ڕدان له‌گه‌ڵ پۆلیس كه‌ ده‌یه‌وێ شوێنه‌كه‌یان پێ چۆڵ بكات.

print

 43 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*