سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » میدیا لە دیالۆگی ئەكادیمیی ساڵۆنی كوردستانی نوێ دا

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

میدیا لە دیالۆگی ئەكادیمیی ساڵۆنی كوردستانی نوێ دا

لەم دووتوێیەدا
چەند ساڵێکە مشتومڕێکی زۆر لەسەر بابەتی میدیاو کایە جیاجیاکانیدا لەنێوان ئەهلی کارەکەو ئەکادیمییەکانی ئەو بوارە لەئارادایە، بەشێک لە مشتومڕەکان جۆرێک لە لێکتێگەیشتنی لەنێوانیاندا دروستکردووە، بەڵام لە وردکردنەوەی هەندێک چەمک و یاسا و رێسای کاری میدیاییدا تادێت لەیەکتریی دووردەکەونەوە، کە بەشێکی پەیوەستە بە پێشکەوتنە تەکنۆلۆژییەکانی بواری میدیاو بەشێکیشی ساغنەبوونەوەی میدیاکاران و ئەکادیمیستەکانە سەبارەت بەوەی کە میدیا دەتوانێت گۆڕانکاریی سیاسی و کۆمەڵایەتی و کەلتووری بەرهەم بهێنێت یان بەپێچەوانەوە ئەوە سیاسەت و کۆمەڵگەو کەلتوورە کە دەتوانن میدیا ئاراستە بکەن.
ساڵۆنی کوردستانی نوێ بەپێویستی زانی لە چوارچێوەی ئەو کۆڕانەدا کە رێکیدەخات، کێشەو ئاریشەکانی بواری میدیایی و کاریگەرییەکانی بەسەر سیاسەت و کۆمەڵگەو کەلتوورەوە بکاتە بابەتێکی چەند تەوەریی و دەرفەتێکی بۆ ئەکادیمیستەکان رەخساند کە هەریەکەیان لەسەر بنەمای زانستی میدیایی و ئەزموونی خۆیان و تێگەیشتنی خۆیان بۆ بابەتەکە مشتومڕێک لەنێوان خۆیاند بکەن.
لەوبارەیەشەوە لە کۆڕێکی ساڵۆنەکەدا بە ناونیشانی (دیالۆگی ئەكادیمیی ساڵۆنی كوردستانی نوێ دەربارەی میدیا) میوانداریی چەند پسپۆڕو ئەكادیمیی و مامۆستایەکی زانکۆی لە بواری میدیادا کرد و رۆژی سێشەممە 16-9-2018 کە لە سەعات 10ی سەرلەبەیانییەوە تا سەعات 1:30ی پاشنیوەڕۆ بەردەوام بوو.
دیالۆگەكەش لە چەند تەوەرێك پێكهاتبوو وەک: (میدیای كوردی لە قۆناغی گواستنەوەدا، میدیاو كۆمەڵگە، میدیای نوێ و میدیای كلاسیك)، كە هەریەك لەو تەوەرانە چەندین بڕگە و پرسیارو روونكردنەوەی لەخۆگرتبوو و تێیاندا بەچڕی هەموو پرسەكانی تایبەت بەو تەوەرانە تاووتوێ کرا.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

سەرنووسەر: بەڕێزان ئیمە لەو كۆرانەی پێشوو كە لەماوەی ساڵی رابردوو رێكمانخستووە دوو جۆر بووە، یان لەسەر باسێكی سیاسی یان رێزگرتن‌و ناساندنی كتێبێك بووە كە لە بڵاوكراوەكانی كوردستانی نوێ بووە یان ئەو دامودەزگایانەی كە لە كوردستاندا هەن‌و خاوەنەكەنانیان پێیان خۆشبووە كە كوردستانی نوێ كۆڕ بۆ كتێبەكانیان بكەن، ئەمڕۆ ‌و رەنگە لەمەودواش لەپاڵ ئەو كۆڕانەی رێكمانخستووە، هەوڵبدەین شێوازی تریش لەكۆڕگرتن رێكبخەین، ئەویش دیاریكردنی بابەتێكی پێشوەخت ‌و دیاریكردنی كۆمەڵێك میوانە كە لەو بابەتەدا بەشداربن.
خۆتان دەزانن میدیا وەكو هەر بوارێكی ژیان هەمیشە دوو دیو لەخۆدەگرێت، دیوێكیان وەك ئەوەی لە واقیعدا هەیە ‌و هەڵدەسوروێت، دیوێكی تریش لایەنە زانستییەكەی ‌و ئەو كەسانەی خەمخۆری تەوەر‌و ئاراستە جیاجیاكانی ئەو كارەن لە ئاستی زانستی ‌و لە ئاستی ئەكادیمیدا.
لەمەودوا هەوڵدەدوین بابەتی وا ئامادە بكەین ‌و میوانەكان ئامادەبكەین، پێمانخۆشبوو یەكەمجار لە بواری میدیا بدوێین كە خەمێكی هاوبەشی هەموو لایەكمانە، هەندێك تەوەرمان دیاری كردووە كە بەشێوەی جیاجیا لەگەڵ ئەم میوانانە گفتوگۆمان لەسەر كردووە‌و گەیشتینە ئەو ئەنجامەی ئێمە بۆئەوەی بزانین كە بۆ بواری ئەكادیمیا چی بكەین ‌و ئەو پەیوەندییەی هەبێت لەنێوان میدیاكاران گەشە پێبدەین، برای خۆشەویستم كاك كاروان عەلی كە لەتیمی خۆتانە لەبواری ئەكادیمی، هەروەها ماوەیەكی زۆریش لە رۆژنامەی كوردستانی نوێ كاریكردووە و بەپرسیارێتی هەبووە، ئەو ئەركەمان پێسپارد لە رێكخستنی دانیشتنەكەی ئەمڕۆ‌و ئەو تەوەرانەدا، دانیشتنەكەی ئێمە نە تەنها ئەكادیمییە و نە وەكو جارانیش هەوڵبدەین چۆنمان بوێت وا قسە بكەین، تاوەكو ئەو گفتۆگۆیانەی كە بۆ ئەوان دیاریكراوە، ئێمەش بتوانین پرسیاری لەسەر دروست بكەین، واتە ئەمڕۆ كۆڕەكەمان كەمتر دیموكراسییە، گفتوگۆكە لە نێوان ئەم میوانە ئازیزانە دەبێت ‌و ئێمەش بە پرسیارەكانمان رووی دەممان لەوان دەبێت بۆ وەرگرتنی وەڵامی ئەو شتانەی كە دەمانەوێت.
ئێمە ئەمڕۆ لە تەوازوعیدا نییە بە تەنها گوێ لەئێوە دەگرین، بەڵكو بەڵكو لەبەر ئەوەشە دەزانین ئێوە كەسانێكن لە ئەكادیمیدا كارتان كردووەو ئەو ئەزموونەتان لە رۆژنامەگەرییدا هەیە‌و ئەوەی لەلایەنە زانستییەكەی ‌و لە ئەكادیمیدا هاتووە بۆ ئێمە زۆر گرنگە كە گوێی لێبگرین ‌و لێی بزانین.
ئەم تەوەرانەی كە دیاریكراون، تەوەرە سەرەكییەكانن ‌و هیوادارین ئەوكاتەی دیاریكراوە بەشی ئەوە بكات بتوانین هەموو تەوەرەكان بەسەر بكەینەوە.
بەخێرهاتنی هەمووتان دەكەم ئەمڕۆ كاك رەهبەریش لەگەڵمانە هەم وەكو بەرپرسی مەكتەبی راگەیاندن ‌و هەم وەكو ئەهلی بواری ئەكادیمیا.
كاك كاروان بەش بەش دیاری دەكات ‌و بەڕێوەی دەبات، منیش گوێ دەگرم، ئەگەر هەر شتێك هەبێت لە خزمەتتاندام قسەی لەسەر بكەین.


د.كاروان عەلی:
دەستخۆششیت لێدەكەم كاك ستران بۆ ئەو پێشەكییە. بەخێرهاتنی هاوپیشەكانیشم دەكەم، ئەم بیرۆكەیە لەوەوە سەری هەڵداوە كە لەسەروبەندی هەڵبژاردن كێشەكانی راگەیاندن زۆر بە زەقی دەردەكەون ‌و خەڵك بێزار دەبن، ئێمە بێزار دەبین، وەكو رۆژنامەنووسیش خۆمان بێزار دەبین لە وەزعەكە، تبینیمان زۆرە لەبەرئەوە كاتی ئەم دیالۆگە خراییە ئەم كاتەوە.
من زۆر سەرتان نایەشێنم، دەمەوێت یەكسەر بچمە نێو پرسیارەكانەوە، تەوەرەكان سێ تەوەرن، یەكێكیان پەیوەندیی بەوەوە هەیە كە خەسڵەتەكانی میدیا لە قۆناغی گواستنەوە لە حاڵەتی دیكتاتۆرییەوە بەرەو دیموكراسی چین؟ چۆن چارەسەر بكرێ؟
تەوەری دووەم پەیوەندیی بە میدیا‌و كۆمەڵگەوە هەیە ئەمەش چەندین پرسیار ‌و گومان ‌و كێشە ‌و خەسڵەتی خۆی هەیە. تەوەری سێهەمیش پەیوەندیی بە میدیای كلاسیك ‌و نوێوە هەیە.
خۆتان دەزانن كە سەرەتا میدیای نوێ هات، واماندەزانی جێگرەوەی میدیای كلاسیك دەبێت، بەڵام ئێستا بارودۆخ ‌و قۆناغی میدیا گۆڕاوە باس لەوەش دەكەین.
دێینە سەر تەوەری یەكەم سەرەتا دەمانەوێت تایبەتمەندیەكانی میدیا لە قۆناغی گواستنەوەدا دیاری بكەین، كە قۆناغی دیكتاتۆرییەتە، كاتێك دیكتاتۆرییەت نامینێت، كۆمەڵێك لە دامەزراوەكانی كۆمەڵگە هەڵدەتەكێت، یاسا دەستكاریی دەكرێت، بەڵام مەرج نییە دەستبەجێ ئەم شتانە جێبەجێ بكرێن.
پرسیاری ئێمە لێرەدا ئەوەیە دیارترین ئەو خەسڵەتانە چین كە لە ئێستادا لەكۆمەڵگەی كوردستاندا بەدی دەكرێت لە قۆناغی گواستنەوەدایە، گوایە بەرەو دیموكراسی هەنگاو دەنێت، چونكە ئەمە قسەی ئێمەی نییە، قسەی زاناكانی بەریتانیا ‌و دەرەوەیە پێیانوایە كورد نەگەشتووەتە دیموكراسی.
بۆیە بەلای ئێمەوە زۆر گرنگە خەسڵەتەكانی ئەم قۆناغی گواستنەوە دورو درێژەی كوردستان لە رووی میدیاوە بە تایبەتی ئینجا لەڕووی كۆمەڵگەوە دیاری بكەین.
ئەمەش پرسیارەكەمانە خەسڵەتەكانی ئەم قۆناغەی میدیای كوردی چین؟
نەوزاد عەلی ئەحمەد:
دەستخۆشیتان لێدەكەم، خۆی لە خۆیدا كە باس لە پەیوەندیی نێوان میدیا‌و كۆمەڵگە دەكەین، ئەوەمان لەبیركردووە هەمیشە سیستمی كۆمەڵایەتی زۆر بەهێزترە لە سیستەمی دیموكراتی، بۆیە بەڕای من تەوەرەكە زیاتر سیستەمی كۆمەڵایەتی بێت باشترە، چونكە تا بنەماكانی كۆمەڵگە نەگۆڕێت، ناتوانرێت قسە لەسەر هیچ چەمكێك بكرێت، حەتمەن سیستمەكان دیاری دەكات، كۆمەڵگە دەتوانێت قبوڵی بكات ئەو سیستمە دیموكراسی بێت یان دیكتاتۆری، من پێم سەیرە قسە لەسەر ئێران دەكرێت، بەڵام ئەگەر كۆمەڵگە ئامادە نەبێت 35 ساڵە سیستمێكی وا ناتوانێت ئامادەیی هەبێت، بۆیە كە قەسە لەسەر میدیا یاخود هەر تەوەرێكی تر دەكەین، دەبێت پەیوەندیی بە كۆمەڵگەوە هەبێت.
میدیا لە قۆناغی گواستنەوەدا ئەركی چییە؟ پێم وایە پەیوەند بە قۆناغی گواستنەوەی كۆمەڵگەی كوردییەوە ئەو پرسیارە دەكەین: ئایا كۆمەڵگەی كوردی لە چ قۆناغێكدایە؟ نە كلاسیكەو نە لە قۆناغی مەدەنیەت ‌و مۆدێرندایە، ئەگەر بەراوردی بكەین لە ئەوروپادا لەسەدەی پانزەوە ئەم گۆڕانكاریە دروستبوو، كاتێك كە میدیا رۆڵی هەبوو قسە لەسەر كۆمەڵگەی جەماوەریی كرا، ئەو كۆمەڵگەیەی كە بە ملیۆنان كۆت شۆڕشی پیشەسازیی ئەو كۆمەڵگەیەی دروستكرد، بۆیە كاتێك قسە لەسەر رۆڵی میدیا‌و ئەو قۆناغە دەكەین دەبێت قسە لەسەر ئەوە بكەین كە كۆمەڵگەی كوردی لە چ قۆناغێكدایە؟ توانیویەتی ئەم قۆناغە كلاسیكییەی ئێستای پەیوەندییەكانمان لە چ قۆناغێكدایە، ئایا هەر تاكێكی كورد بەراورد بكەیت بە تاكێكی ئەوروپی جیاوازی نییە لەسەرچاوەكانی بەكارهێنانی پەیوەندیەكانی خۆی؟ پەیوەندییەكانی ئێستاش ماوە كۆمەڵگەی كورد كۆمەڵگەیەكە سیمای لادێی پێوە ماوە، پەیوەندیەكانمان بەهێزە.
لە ئێستادا قسە لەسەر میدیای كوردی دەكەین رەنگە بتوانین بۆ نوخبەیەك بدوێین، بەڵام بۆ كۆمەڵگەی كوردی لە راستیدا ئێمە دەبێت بگەڕێینەوە سەر ئەوەی كۆمەڵگە چ كاریگەریەكی لەسەر میدیای كوردی داناوە با ئێمە هەر لە خۆمانەوە قسە بكەین، رەنگە دەیان پڕۆژە تێپەڕێنین لەم قۆناغەدا، بەڵام ئەمە بە دروشم ‌و ئەو جۆرە ناكرێت.
د.كاروان عەلی:
بەڵێ دكتۆر گیان تۆ پێت وایە ئەم قۆناغی گواستنەوەیە درێژەی كێشاوە؟ چونكە پەیوەندیی بە كۆمەڵگەوە هەیە؟
نەوزاد عەلی ئەحمەد:
بەڵێ چونكە بنەماكانی میدیایەكی دیموكراسی پەیوەندیی بە ئابوورییەكی ئازادەوە هەیە، لەو كاتەوە باس لە میدیای ئازاد كراوە، بۆ؟ چونكە ئابوورییەكی ئازاد چەكەرەی كرد.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
بە بڕوای من ناتوانیت باس لە قۆناغێكی گواستنەوەی بكەیت تا دەستنیشانی قۆناغەكە خۆی نەكەیت، یەكەمین كە زۆر گرنگە رەچاوبكرێت، چونكە ئەزموونی گەلان جیاوازە لەگەڵ یەكتر، ئەگەر بەشێوەیەكی رێژەییش بێت، قۆناغی گواستنەوەش زۆر زەحمەتە بتوانیت تیۆریزەی بكەیت، واتا شتێك هەبێت بوترێت قۆناغی گواستنەوە بریتیە لەمە، تەنانەت بەشی زۆری شارەزایانی حەقلی سیاسەت پێیانوایە ئەم قۆناغە گواستنەوە نییە بۆ دیموكراسی، گریمانەی ئەوەیە كە بگوازرێتەوە. قۆناغی دیموكراسی زۆرجار بە قۆناغی گواستنەوە بەرەو شتێكی تر ناو دەنرێت، چونكە بە نادیاریی دەمێنێتەوە، ئەمەش لەسەر بنەمای تێگەیشتن لە ئەزموونی گەلانی تر ئەم دەرەنجامە دەدات، بۆ نموونە ئەگەر باسی شۆڕشی فەرەنسی بكەین، ساڵی 1789 شۆڕشی فەرەنسی لەم ساڵەوە دەستپێدەكات، 25 ساڵی دەوێت تا سەقامگیریی بەخۆیەوە دەبینێت، نەك تەنها قۆناغی وەچەرخان نییە بەرەو سیستەمی دیموكراسی، بەڵكو لەناو ئەم قۆناغە 25 ساڵییەدا قۆناغێكمان هەیە پێی دەڵێن قۆناغی تۆقاندن ‌و ئیرهاب، كەواتە قۆناغی گواستنەوە بەپێی ئەزموونی گەلان دەگۆڕدرێت.
سەبارەت بەم قۆناغە هەندێك خاڵی گشتی هەیە:
یەكەم_ بە گشتی ئەو وڵاتانەی پاشخانی دیموكراسیان نییە حوكمی ستەمكاریی قۆناغێكی دوورودرێژ تێیدا سەروەر بووە، ئەمجۆرە وڵاتانە قۆناغی گواسنەوەش تێیاندا درێژە دەكێشێت.
دووەم: درێژەكێشانی ناسەقامگیریی سیاسی ‌و ئابووری ‌و كۆمەڵایەتی لەهەر وڵاتێك دەچێتە ئەم قۆناغەوە، بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی مانای درێژەكێشانی قۆناغی گواستنەوە دێت.
خاڵێكی تر ئەوەیە كە بە سروشتی حاڵ میدیا لەم قۆناغەدا وەكو هەر كەرتێكی تری كۆمەڵگە وەك هەر چالاكییەكی مرۆیی ئەویش دەكەوێتە نێو كۆمەڵێك تەحەدیاتی گەورەوە، كە لەرووی سیاسی ‌و ئابووریی ‌و كۆمەڵایەتییەوە دێتە ئاراوە، یەكێك لە خەسڵەتەكانی ئەم قۆناغە چییە؟ چین ‌و توێژەكانی كۆمەڵگە هێزە سیاسییەكان توانای دەستنیشانكردنی ستراتیژ ‌و ئامانجە باڵاكانی وڵاتی خۆیان نییە. بۆیە ئەم قۆناغە قۆناغی بەریەككەوتنە، بە سروشتی حاڵ لە ململانێیەكی كراوەدایە.
ئەم قۆناغە كاریگەریی لەسەر میدیا هەیە لەچەند روویەكەوە، لەڕووی خاوەنداریی ‌و سیاسییەوە، لە رووی پیشەییەوە، بەو مانایەی راگەیاندن پێویستە بریتی بێت لە راستگۆیی ‌و بێلایەنی ‌و ئازایی ‌و ئازادی.
لەڕووی پیشەییەوە میدیا لەم قۆناغەدا هەموو ئەو بنەمایانەی لەكێشەدایە. لەم قۆناغەدا راگەیاندن بە گشتی كێشەیەكی گەورەی هەیە لەوەی مامەڵە لەگەڵ كام تیۆرەی كاركردن بكات.


د.رێبەر گۆران:
سڵاوتان لێبێت ‌و سوپاس بۆ ئەم میواندارییە، من پێم وایە چەند هۆكارێك هەن كە هۆكارن بۆ ئەم رووداوانە، كە كاریگەریی راستەوخۆ دەكەنە سەر ئەم میدیایانە، یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكان هۆكاری یاسایی یان دەستوورین، ئێمەی میدیاكار ‌و ئەكادیمی دەبێت بپرسین لەڕووی یاساییەوە تا چەند كاریگەریی هەیە لەسەر دامەزراندنی كەناڵی میدیایی؟ ئێمە یەك یاسامان هەیە لە كوردستان پێی ئاشنابین، ئەو یاسایەشی كە هەمانە لەگەڵ تێكڕای میدیا‌و میدیاكان مامەڵە دەكات كە كۆمەڵێك میدیاكار ‌و كەناڵی جیاوازە.
خاڵی دووەم لە رووی كۆمەڵایەتییەوە ئەمیش هۆكارێكی دیكەی سەرەكییە كە ئایا كۆمەڵگەی كوردی كۆمەڵگەیەكی كشتوكاڵییە؟ كۆمەڵگەیەكی مەدەنییە؟ كۆمەڵگەیەكی لیبرالیە؟ هیچ سیمایەكی جێگیر‌و دیاریكراومان نییە لە رووی كۆمەڵایەتیشەوە بۆ كۆمەڵگەی كوردیش، بێگومان راستەوخۆ كاریگەریی دەخاتە سەر میدیاكان لە هەرێمی كوردستان.
دێینە سەر بواری ئابووری، چونكە لە یاساوە نیزامی سیاسی حكومەت پیشاندەدرێت، ئایا ئێمە چ مۆدێلێكی سیاسییمان هەیە لە كوردستان دیموكراتییە؟ دیكتاتۆرییە؟ تێكەڵاوە؟ لیبرالییە؟ سۆسیالیستییە؟ هیچیان.
ئەوەی لە هەرێمی كوردستان هەیە، هیچ كام لەو مۆدێلە سیاسییانە نییە كە لە وڵاتانی جیهان پەیڕەو دەكرێت.
لێرەوە دەچینە سەر هۆكاری ئابووریی كە ئایا سیستەمی ئابووریی كوردستان داخراوە یان ئیسلامییە؟ یان كشتوكاڵی یان دیموكراتییە؟ ئەویش بەداخەوە لە هەرێمی كوردستان هیچ جۆرێك لەو سیمایانەی بەسەردا ناسەپێت كە لە دنیادا هەیە.
لەڕووی رۆشنبیریشەوە بەهەمان شێوە هەموومان دەزانین بواری رۆشنبیریی گرفتێكی زۆری هەیە كە بە هەمان شێوە وەكو ئەو بوارانەی تر ناتوانین لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا پیشانی بدەین.
بێینە سەر خاڵی تەكنەلۆجیا كە من لێرەدا سەرنجی بەڕێزتان رادەكێشم لە هەمووی گرنگترە بۆ دەزگا میدیاییەكان تا چەند ئێمە لەگەڵ تەكنەلۆژیادا مامەڵەیەكی تەندروستمان كردووە؟
هیچ ئیزافەیەكمان نییە بۆ تەكنەلۆجیا ‌و دەزگا میدیاییەكان، تەنها بۆ مەبەستێكی دیاریكراو بەكاری دەهێنن.
د.هەژار محەمەد:
بەڕێزان وێڕای دەستخۆشیم بۆ جەنابتان ‌و ساڵۆنی كوردستانی نوێ، پێموایە تەوەرەكان هێندە زۆرن، رەنگە لە دانیشتنێكی ئاوا گرنگیش نەتوانین وەڵامی كۆمەڵێك پرسی وا گرنگ بدەینەوە، بریا پێشنیازی ساڵۆنی كوردستانی نوێ بوایە بۆ ئەنجامدانی كۆمەڵە پانیلێك بۆ بەرهەمهێنانی كۆمەڵێك قسەو باسی جدی ‌و ئەكادیمی كە دەتوانرێت لە پانێڵیكدا زۆر پۆزەتیڤانەتر گفتوگۆ بكەین، لەوەی لە چوارچێوەی ساڵۆنێكدا دەردە دڵی بۆ یەكتری بكەین.
نامەوێت هەمان قسە دووبارە بكەمەوە سێ خاڵ هەیە بەلامەوە زۆر گرنگە، دەمەوێت قسەی لەسەر بكەم ئەویش ئایا میدیای كوردی قۆناغی گواستنەوەی گواستووەتەوە یاخود میدیایەكی بەرهەمهێنەرە یان پەیڕەوكەرە، بەڕای من میدیا هێشتا لەم خاڵەدا هەموو ئاراستە سیاسییەكان میدیا بەڕێوە دەبەن، نەك میدیا بتوانێت رای گشتی ‌و شەقام دروست بكات، یاخود بەجۆرێك بەرهەمهێنەری فۆڕمێك بێت لە مەعریفە ‌و هەواڵ ‌و زانیاری ‌و بەشداریكردنی سیاسیی كۆمەڵایەتی، هێندەی كاری جووینەوەی پەیامە سیاسییەكانە لە سەرووی خۆیەوە، نەیتوانیوە بەرهەمهێنەر بێت. بەشێوەیەكی گشتی هەرچەند لەملا‌ولا هەوڵ هەبووبێت بەشێوەیەكی گشتی نەیتوانیووە كاریگەری لەسەر كۆمەڵگە دابنێت.
دواجار هەندێك میدیاش كە خۆیان بە سەربەخۆ‌و بێلایەن دەربڕیوە، دواجار كە فۆڕمەكانیان هەڵسەنگاندنی بۆ كراوە، دەركەوتووە نەك بێلایەن نەبوون، بەپێچەوانەوە هەمان ئەو میدیایانەن كە سەربە ئاراستەیەك ‌و بۆچوونێكی سیاسین، ئەم پەیڕەوكارە هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە میدیای كوردی هێشتا میدیایەكی لۆكاڵە‌و نەیتوانیوە ئەو بەرەیە تێپەڕێنێت ‌و ببێتە میدیایەكی جیهانی ‌و موخاتەبەی ئەقلی عەرەبی ‌و بیانی بكات.
د.شێركۆ جەبار: دەستتان خۆش كاك ستران، سوپاس بۆ كوردستانی نوێ ‌و ساڵۆنەكەی، بەڕاستی ئەزموونی میدیای كوردی لە قەیراندایە، نەك بەم دیدارە بە سەدەها دیدار ‌و كۆنفراس هەقی ئەوە نادەن باس لە قیرانەكانی میدیای كوردی بكەن، دەمەوێت زۆر بە كورتی باس لە هێلی گشتیی تەوەری یەكەم بكەم كە پەیوەندیی بە میدیا‌و دیموكراسییەوە هەیە.
هابرماس چوار مەرج دیاری دەكات كە دەبێت میدیاكار راگوزەری دیموكراتی رەچاوی بكات:
یەكێك لەوانە دەڵێت دەبێت ئامرازەكانی میدیا توانستی نوێنەرایەتی كردنی تەواوی قوتبەكانی ناو كۆمەڵگەی هەبێت، كە بەداوەخەوە ئەمە لەنێو سیستمی ‌وخۆرهەڵاتیدا نامۆیە.
دووەم: باس لەوە دەكات كە دەبێت دەستەبەركردنی زانیاریی بۆ تەواوی جەماوەر بێت.
یەكێك لەو مەرجانەی تر كە باسی دەكات دەڵێت دەبێت هۆیەكانی میدیا پارێزەری كۆمەڵگە بێت پاسەوانی كۆمەڵگە بێ بەرژەوەندیی گشتی كۆمەڵگە بپارێزێت.
چوارەم مەرجی كە بەلامەوە زۆر گرنگە، باس لەوە دەكات كە دەڵێت ماس میدیا دەبێت یەكبوونی كۆمەڵایەتی بپارێزێت بەمانای یەكێتیی كەلتوری كۆمەڵگە رێكبخات.
ئەمانە بوون بە بنەمایەك لەكاتی رێكخستنی دیموكراسیدا ئاراستەی میدیا بەم شێوەیە بڕوان.
ئەگەر ئێمە بێین بەراورد بكەین لەنێوان بە ئەزموونی میدیای كوردی‌و ئەو قۆناغەی پێی دەگوترێت راگوزەری دیموكراتی ئێستا لە ساڵی 1990 تا حاڵی حازر شتێك نییە، زۆر روونە هەم لەڕووی سیاسەت ‌و هەم لە رووی میدیاوە ئەزموونی سیاسەتی كوردی شكستی هێناوە.
بەڵام مانای ئەوە نییە هەوڵنەدرابێت. مەبەستم ئەوەیە بۆ ئەم هەوڵانە شكستیان هێناوە؟
میدیای كوردی هەمیشە كۆمەڵێك بەربەست هەبووە تاكو ئێستا پێوەی دەناڵێنێت، بووە بە میرات:
یەكەم سەروتاری میدیای كوردی لەساڵی 1991ەوە تا ئێستا میدیایەكی ئاراستەكراوە، دیدی گشتی لەلایەن ئایدۆلۆژیاوە دیاریكراوە‌و گەڵاڵە دەكرێت.
دووەم شت بەداخەوە ئەزموونی كەرتی تایبەت لە ساڵی 1998ەوە بووە بە بەشێك لەئاراستەی سیاسی وەكو ئۆپۆزسیۆنێك مامەڵەی كرد، بەداخەوە ئەمیش نەیتوانی ببێت بە جێگرەوەیەك هەڵەكانی میدیای ئاراستەكراو چارەسەر بكات.
خاڵێكی تری گرنگ كۆنتڕۆڵكردنی ئامرازەكانی میدیا لەلایەن سەرمایەداری سیاسی كە ئەمەش مۆدێلێكی نوێیە كە سەرمایەداری سیاسی بووە بە ئەڵتەرناتیڤێك بۆئەوەی وتاری میدیایی ئاراستە بكرێت.
ئەوەی بەلامەوە گرنگە سێ خاڵە، دەمەوێت باسی بكەم بۆ چارەسەر كردنی ئەم قەیرانە، بۆ تێپەراندنی میدیای كوردی لەو قاوغە كوردییە قوتار بكرێت، ئەویش ئەوەیە كە برای بەڕێزم كاك رێبەر ئاماژەی پێدا.
پێویستە هەیكەلەیەك بۆ میدیای نیشتمانی ‌و نەتەوایەتی دروستبكرێت، دەبێت ئیتر لێرەوە بوەستێنرێت ‌و میدیای ئاراستەكراو كۆتایی پێبێت، دەبێت بیر لە بابەتی میدیای نیشتمانی بكرێتەوە بە گواستنەوە بۆ میدیای خزمەتگوزاریی گشتی، میدیایەك بێت زمانحاڵی هەمووی بێت.
سەنگەر رەسوڵ:
زۆر سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە، ئێمە ئەگەر باسی میدیا بكەین لای من میدیای كوردی نییە، لە هەموو جیهان میدیای سەربەخۆ‌و حزب هەیە وا چاكترە كار لەسەر ئەوە بكەین وەكو پرەنسیپ چۆن پەرە بدەین بە میدیای سەربەخۆ.
من لێرەدا زۆر بەكورتی باس لە چەند كێشەیەك دەكەم، یەكەم لە رووی ئابوورییەوە بۆ نموونە كەناڵ هەیە لە كوردستان 30 ملیۆن دۆلاری نەوتی بۆ سەرفكراوە، جگەلەوەش كۆمپانیا زەبەلاحەكانی كوردستان ریكلام بۆ ئەو كەناڵە دەنێرن، كەواتە ئەمە بووەتە وشككردنی سەرچاوەی داهاتی دەیان كەناڵ.
ئەمە وشككردنی سەرچاوەی داهاتی ئەو میدیایانەیە كە دەیانەوێت سەربەخۆبن ‌و بەشداربن لە پێكهێنانی كۆمەڵگەیەكی دیموكراتدا، كەواتە لێرەدا میدیای كوردی زەرەرمەند دەبێت.
كێشەیەكی تر لە كوردستاندا هەیە ئەوانەی كە دەوڵەمەندن تا ئێستا بزنسی میدیایی سەرنجی رانەكێشاون، یەكێك لە بنەماكانی میدیایەكی سەربەخۆ هەبوونی پاشخانێكی ئابووریی سەربەخۆیە.
خاڵی دووەم ئێمە تا سیستەمە سیاسییەكە نەگۆڕین بەرەو سیستمێكی پەرلەمانی، میدیای سەربەخۆ بوونی نابێت ‌و كارا نابێت، دەبێت ئێمە لێرەدا شەڕی دیموكراسی بكەین، وا بكەین هەموو رۆژنامەنووسێك شەڕ لەسەر بنەما دیموكراسییەكان بكات، چونكە تا بنەما دیموكراسیبەكان پێش نەخەین، ناتوانین میدیا پێش بخەین.
د.كاروان عەلی:
من لە كۆی ئەو تێبینیانە یەك دوو خاڵم لەلا گەڵاڵە بوو، یەكێكان ئەوەیە میدیای سێبەر یەكێكە لە كێشە گەورەكانی كۆمەڵگەی میدیای كوردی كە دروستكردنی میدیای سێبەرە بۆ بەگژداچوونی ئەو میدیایەی كە پێشتر بەناوی میدیای كەرتی تایبەت دەهاتنە ئاراوە، ئەمەش دەرهاویشتەی نەرێنی تری هەیە وەك ئەو 30 ملیۆن دۆلارەی ئاماژەت پێدا، ئەوەیە كە رۆژنامەنووسی بەتوانای كەناڵەكانی دیكە بە 20 بەرامبەری ئەو مووچانە وەردەگرن كە پێشتر وەریان دەگرت.
یەكێك لە كێشە زەقەكانی تر ئەوەیە كە تۆ رۆژنامەنووس پەروەردە دەكەیت بەماندووبونێكی زۆرەوە میدیایەكی سێبەری زەبەلاحی وا دروست دەبێت خەڵكەكە رادەكێشن بۆ خۆیان، رۆژنامەنووسیش ناهەقی نییە چونكە لەدوای بژێوی ژیانی خۆی دەگەڕێت.
تەوەری دووەم:
د.كاروان عەلی:
تەوەری دووەممان تەوەری میدیا‌و كۆمەڵگەیە، كۆمەڵێك پرسار لەم تەوەرەدا وروژێنراوەو رێبەرەكەتان لەبەردەستە، بەڕای ئێوە پێویستە میدیای كوردی لەو باروودۆخەی كە باستان كرد‌و ئەو قۆناغەی كە ئێسیتا وەسفتان كرد پێویستە چۆن بێت.؟
خۆی ئێستا رۆڵەكانی چۆنە؟ ئایا تا ئێستا رۆڵەكانی هەر نێگەتیڤە لە بنیادنانی كۆمەڵگە یاخود كاری باشیشی كردووە؟
جگە لەوەش ئێمە باسی مەسەلەی تی ڤی ‌و ئەو درامایانە بكەین كە هەموومان تێبینی زۆرمان لەسەریان هەیە.
ئەو دراما توركییانەی كە لە هەموو ماڵێكدا كاریگەریی لەسەر گەورە‌و بچووك هەیە، ئەمەش بەڕاستی خاڵێكی گرنگە دەكرێت قسەی لەبارەوە بكەین، دەكرێت ئێمە بەتێكەڵی قسە لەسەر ئەو خاڵانە بكەین:
د.هێرش رەسوڵ:
سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە سەبارەت بەم تەوەرە، هەندێكجار دەبێت بگەڕێینەوە بۆ تەوەری پێشوو، بەڵام هەوڵ دەدەم بە كورتی بێت.
پرسیارەكەم ئەوەیە ئێستا ئێمە لەبەردەم راگەیاندنێكداین ئایا ئەمە بەفیعلی سیفاتی راگەیاندنی كوردی تێدایە كە بتوانین هەم ئاستی ئەم راگەیاندنە دیاری بكەین هەم ئاراستەكەی؟ پاشان ئاستەنگەكانی ‌و ئاسۆی ئایندەی ئەم راگەیاندنە چۆن ‌و پرۆسەی وەچەرخانەی كە باسكرا لەلایەن هاوڕێیانمانەوە بە كورتی، چۆنە‌و ئەم راگەیاندنە لە كوێی ئەو وەچەرخانەیە؟
بەدڵنیاییەوە من لەگەڵ ئەو بۆچوونەدام كە ناتوانین باس لە راگەیاندن بكەین، دابڕاو لە كایەكانی دیكەی كۆمەڵ چ سیاسەتە چ لایەنی رۆشنبیریی ‌و ئابوورییە، تەنانەت كەلتور و ئاینی هەموو ئەم فاكتەرە جیاوازانەی هەیە، بۆیە راگەیاندنی كوردی پاش راپەڕین ئەگەرچی پاش راپەڕینیش ئەم قۆناغە گەورەیە قۆناغۆچكەی تری لێ بۆتەوە، بۆ نموونە سەرەتاكانی راگەیاندنی كوردی راپەڕینە‌و شەڕی ناوخۆ‌و هەڵبژاردن ‌و ئازادبوونی عیراق ‌و تا بەئێستا دەگات، كۆمەڵێك وێستگەی جیاوازی بڕیوە، بۆیە بە دڵنیاییەوە راگەیاندنی كوردی دابڕاو نییە لە هەڵبەز‌و دابەز‌و هەوراز‌و نشێوی سیاسی ‌و رۆشنبریی‌و كەلتوری.
من حەز دەكەم جەخت لەسەر ئەوە بكەمەوە كە بە راستی ئێمە لەبەردەم راگەیاندنێكداین كە تا راددەیەكی زۆر بە سیاسی كراوە، لایەن ‌و بوارەكانی تری كۆمەڵایەتی فەرامۆشكراوە، مەسەلەی ناسەقامگیریی سیاسی ‌و نا سەقامگیریی ئابووری ‌و هەندێك بابەتی كۆمەڵایەتی ‌و دینیش كاریگەریی خۆی هەبووە.
مەسەلەی گوتاری راگەیاندن بەهەموو ئەو شتانەوە كە برادەران باسیان كرد‌و ئەو ئەو ناوانەی لە راگەیاندنی كوردیدا هەیە، تائێستا خاوەنی وتارێكی رۆشن نین لە راگەیاندنی كوردیدا، ئایا ئێمە راگەیاندنێكی چۆنمان دەوێت؟
ئایا حزبیە؟ نیشتمانییە، پیشەییە؟ ئایدیۆلۆژییە؟ هەموو ئەو سیما‌و تایبەتمەندە جیاوازانە كە جۆرێك لە تێكەڵیی پێوە دیارە‌و دیسان لە ناو تیۆرەكانیشدا ناتوانین بیدۆزینەوە یان بەگشتی لەناو سیستمەكاندا؟.
بۆیە تا ئێستا راگەیاندنی كوردی نەیتوانیوە خۆی بدۆزێتەوەو تا ئێستا جۆرێك لە ناڕۆشنی لە گوتار‌و پەیام ‌و سیاسەتی راگەیاندندا بەدی دەكرێت.
فاكتەرێكی تریش مەسەلەی لێك جیانەكردنەوەی دەسەڵاتەكانە، شتێكی مەجازی هەیە كە دەڵێت راگەیاندن دەسەڵاتی چوارەمە، دەسەڵاتێكی كارا‌و كاریگەرە‌و چاودێرە بەسەر دەسەڵاتەكانی ترەوە، سێ دەسەڵاتەكەی تر دیارە پیشتر نووسراون، بەڵام ئێمە ئایا لە كوردستاندا سێ دەسەڵاتەكەی ترمان بەفیعلی هەیە؟ رۆڵی خۆیان دەبینن؟ ئەگەر ئەمانە نەبن، چۆن دەتوانین بڵێین شتێكمان هەیە مەجازییە‌و بتوانێت كارا بێت ‌و چاودێر بیت؟
سەبارەت بە مەسەلەی یاساییش لە راستیدا ئێمە یاسامان هەیە بەند‌و بڕگەی جوانی تێدایە، گرفتمان لە جێبەجێ كردنیدایە، بەڵام خۆ ئێتیك شتێكە پەیوەندیی بە خۆمانەوە هەیە.
سەبارەت بە ئەرك ‌و رۆڵی راگەیاندن زۆرجار لێمان تێكدەچێ وادەزانین بەس تەنها شتی باش دەكەین، نەخێر راگەیاندن دەتوانێت رۆڵی خراپیش بگێڕێت.
دەستان خۆش بێت هیوای سەركەوتن دەخوازم‌و هیوادارم دووبارە ببێتەوە لەژێر ناونیشانی جیاواز، میدیای كوردی چۆن رۆڵ دەگێرێت ‌و كاریگەرییەكانی باشە یان خراپ؟ پێموایە میدیا یەكێكە لە بازنە گرنكەكانی سەرخانی هەر كۆمەڵگەیەك، پەیوەندییەكی راستەوخۆی هەیە بە ئاست و كایە جیاجیاكانی ئەو كۆمەڵگەیەوە، ناتوانیت میدیا لە دەرەوەی كۆمەڵگە تەماشا بكەیت، ناتوانیت ئەم میدیایەی ئێمە حوكمی لەسەر بكەیت لەسەر بنەمای ئەو بۆچوون ‌و لایەنە مەعریفی ‌و یاسایی ‌و تەكنیكییەی لە وڵاتێكی تردا هەیە.
رۆڵی باشە یان خراپ؟ ئەمە بەندە بەوەی كە میدیای كوردی چۆن مامەڵە دەكات، میدیای كوردی لە رابردوو‌و لە ئێستاشدا ئەو لایەنانەی دەورەیان داوە، خاوەن كۆمەڵێك بیروبۆچوون بوون، لەدنیاشدا ئەمە هەروایە. هەوڵیداوە ئەو لایەنەی كە سەرپەرشتی كردووەو لایەنی دارایی بۆ دابین بكات، بیروبۆچوونەكان ‌و بەرنامەكەی بۆ دابڕێژێت.
هەندێك كەناڵی میدیاییمان هەیە ئەو مامەڵەیەی زۆر زۆر زەقە.
ئەگەر بێنەوە سە ر بابەتی ئەوەی ئایا راگەیاندن كاریگەریی خراپی هەیە یان باش؟ ئەوە دەكەوێتەوە سەر جۆری راگەیاندنەكە یان كەناڵەكە. چەندە بابەت ‌و بەرنامەی باشمان لە كەناڵەكاندا هەیەو لە بەرامبەردا لەوانەشە لە هەندێكیدا بە پێچەوانەوە بێت.
سوپاس بۆ ئەم دەرفەتە من دەمكەوێت كەمێك بگەڕێمەوە بۆ تەوەری یەكەم راستی یەك كۆمێنت هەیە زۆر گرنگە ئێمە باسی بكەین، میدیا كە لە سیستەمە نیمچە دیموكراتیەكان دەست پێدەكات‌و دواتر لە ئیتاڵیا گەشە دەكات‌و تا دەگاتە ئینگلاند‌و بە وڵاتەكانی تردا بڵاو دەبێتەوە، ئێمە دەبینین لە هەموو ئەو وڵاتە نیمچە دیموكراتیانەدا كە قۆناغی دیموكراتیان تێپەراندووە لە ئێستادا میدیا بە شێوازی جیاواز‌و بە میتۆد‌و سیستەمی جیاواز كاری تێداكراوە، ئێمە بیرمان نەچیت میا خۆی ئامرازێكی كاریگەرە لە گۆرانكاریە سیاسیەكان لە هەموو ئەو سیستەمانەی ئاماژەمان بە هەندێكی دا بۆ نموونە لە دژی سۆڤیەت كاتێك راپەرینەكان لە پۆڵەندا‌و بوڵگاریا دەستی پێكر یەكێك لەو ئامرازانەی كە رۆڵێكی باشی هەبووە لە سەركەوتنی راپەرینەكاندا كاریگەری رادیۆی دەنگی ئەمریكا ‌و هەروەها رادیۆیەكی دیكە لە ئەوروپا بە ناوی رادیۆ 3 ئیرۆپ بووە، رۆلیان زۆر بینیوە لەسەر ئەو كاریگەریانەی بەسەر ئەو وڵاتە سیاسیانەدا هاتووە، پاشان لە 2011 كاتێك خۆپیشاندانەكانی بەهاری عەرەبی دەستی پێكرد، بەهەمان شێوە ساڵی 2009 تویتەر توانی كاردانەوەو رۆڵی زۆر ببینێت لەو راپەرینەی پێیان دەگوت شۆڕشی سەوز، هەروەها لە ئیسپانیا ساڵی 2006 ئەوەی پێیان دەگوت مۆبایل میدیا، ئەمانە كاریگەریی زۆریان هەبووە لەسەر ئەو قۆناغی گواستنەوەی ئێمە باسی دەكەین.
میدیای كوردیش میدیای شاخ بووە كە ئامرازێكی كاریگەر بووە لە هاندانی پێشمەرگە ‌و گەل لە بەشداریكرن لە خۆپیشاندانە سیاسییەكان، بۆیە پێویستە بڵێین بۆیە دەتوانین بڵێن میدیا كاریگەرییەكی زۆری هەبووە لە ناو شۆڕشی كوردیدا، پاشان ئەو قۆناغانەی كە لە 1992ەوە دەست پێدەكات.
لەتەوەری دووەمدا كە من بە كورتی ئاماژەی پێدەدەم، ئێمە دەتوانین بڵێین میدیای كوردی لە قۆناغێكی ئاڵۆزدایە كە نە قۆناغێكی حزبییە نە سەربەخۆیە، راستە ئەوانەی كە ئەزموونی باشیان هەیە هەوڵی جددیان داوە، بەڵام بە مەبەست نەگەشتوون، ئەمەش پەیوەستە بەو ستراتیژەی كە كەناڵەكان هەیانە، جگە لە نەبوونی فلتەر كە ئەمە ئەركی وەزارەتی رۆشنبیرییە، پێویستە رێكخستن بۆ ئەو درامایانەی پەخش دەكرێن.
هەروەها بۆئەوەی میدیا بەرەو كوێ ئاراستە بكەین من لەگەڵ ئەوەشدا نیم كۆمەڵگە میدیا ئاراستە بكات، بەپێچەوانەوە لەو وڵاتانەی میدیا لە قۆناغیكی باشدایە، میدیا خەڵك ئاراستە دەكات، هەروەها میدیا سیستمی پەروەردەیی ‌و تەندروستیی ئاراستە دەكات.
ئەگەر ئێمە باسی پەروەردە بكەین لە هەرێمی كوردستان دەبینین میدیای كوردی بوونی چەن كەناڵێكی منداڵان كە رۆڵێكی باشی لە پەروەردە كردنی منداڵ بە تایبەتی فێركردنی زمانی بیانی بینیووە، بەڵام میدیا نەیتوانیووە میدیایەكی كۆمەڵایەتی ‌و پەروەردەیی بێتە ئەوەی كە گوزەراوە زیاتر خراوەتە سەر ئەو رووداوە سیاسییانەی بە شێوەیەكی ئاڵۆز لە ناوچەكە بەڕێوە دەچێت.
هاوار مستەفا خان :
زۆر سوپاس دەستان خوش، پشتیوانیی لایەنە تیۆرییەكەی برادەران دەكەم، ئەوەی كە باسیانكرد ئەوەی ئەزموونكراویشە تا ئێستا لەو چارەكە سەدەییەی لەباشوور بەڕێوەدەچێت،دەمەوێت بابەتێكی تر باسبكەم ئەویش وەبەرهێنان‌و كوالێتی كاڵایە ئێمە چۆن دەربچین لەو راستییە من پێموایە وەك تاك دامەزراوەی میدیای حزبی هەتا دەگاتە دەوڵەت گرفتمان لێیان هەیە، گرفت لەوەبەرهێنان لە فكیر لە میدیا لە سینەما كە ماوەیەكە خەریكین كاری تێادا دەكەین، پڕە لەگرفت ‌و ئەو گرفتانەی ئێستا لە كوردستان هەیە، چۆن رێكی بخەینەوە؟ من تەركیز لەسەر لایەنی وەبەرهێنان‌و كاڵا دەكەمەوە، من ئێستا خەریكی پڕۆژەیەكم ئەگەر كوالێتی باشبێت، ئەوا من توانیومە ئاستێكی باش پێشكەش بكەم، چونكە بینەری فیلم ‌و سینەما هەیە بەڵام چەندێك كار لەسەر ئەوە كراوە كاڵاكانمان بكڕێت؟ رۆژنامە راستە فیكرە، پیشەیە، بەڵام خۆ كاڵایە، چۆن دەتوانی ئامانجی خۆی لە دەركردنی بپێكێت، راستە حزب هەموو شتێكی هەیە، بەڵام ئەوەی دیراسە كراوە دەركەوتووە ئاستی جەماوەریی ئەو كەناڵانە چۆنە، بۆیە تۆ كاری خۆت بكە سلفی خۆت لێداوە، چەند ساڵە كەناڵەكەت نەكوژاندۆتەوە، دڵنیابە بینەرت كەمبووەتەوە، دڵنیابە كەناڵی تر هاتۆتە پێشەوە، جوانترە، پێشكەوتووترە، بەڕێگایەكی تر كاردەكات، تۆی خستۆتە دواوە، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر حزب ئیمكانی مادی خۆی هەیە، چۆن بەخۆیدا بچێتەوە لەو پێشكەوتنانەی كە هەیە‌و لە كوردستاندا ڕوویداوە بەتایبەت قۆناغی دوای راپەڕین؟ دەكرێت ئەوە بۆ قۆناغی شاخ حساب بكرێت، بەڵام لەدوای ئەوەوە دەبێت گۆڕانكاریی بكرێت، ئەوەش تەنها بۆ رۆژنامەی كوردستانی نوێ نییە، بۆ سەرجەم رۆژنامەكان ‌و دەزگاكانی راگەیاندنە، دوا قسەم ئەوەیە ئێمە چۆن لەسەر تاك دامەزراوە وەبەرهێنان بكەین؟ من دوو ساڵە بڕیارمداوە لەبواری كتێبی سینەما خۆم ئیستیسمار بكەم، ئێستا لەگرفتدام، هەندێكی داراییە، هەندێكی بیركردنەوەیە، ئێستا كوردستانی نوێ دەردەچێت، بەڵام لەسەرەتا تیراژو خوێنەری زیاتربوو تا ئێستا، ئەوە بەنموونە دەڵێم، بۆیە دەبێت وەبەرهێنان لەخۆماندا بكەین.
د. فوئاد عەلی:
دەستخۆشیم بۆ برادەران هەندێك شتیان وروژاند، راگەیاندنی كوردی پۆلێنكراوە بە سەر راگەیاندنی حزبی، چونكە هەر یەكەیان ئامانج ‌و خاوەندارێتیان جیاوازە، ئێستا لە میدیای كوردی شتیك نییە بەناوی میدیای بنیاتنانەوە، كە لەتەوەری یەكەم باس لە قۆناغی گواستنەوە كرا، شتێك نییە بڵی ئەمە میدیای بنیاتنانەوەیە كە رۆڵی هەبێت لە گواستنەوەی كۆمەڵگەی كوردەواریدا، باشترین نموونە لەم هەڵمەتی هەڵبژاردنەدا هەموو میدیای كوردی گەڕاوەتەوە سەر پلێتە ئەسڵییەكەی خۆی، هەرگیز میدیای یەكێتی كاریگەریی لەسەر ئەندامێكی پارتی دروست ناكات ‌و كاریگەرییەكەشی راستە، بۆیە كە سەیردەكەین بۆ هەموو حزبەكان وەك یەك وایە، كاتی خۆی بەشی راگەیاندن لەسەرەوە بوو، هێرش هیرانی سەرۆكی بەش بوو، مولحەقی سەقافی ئەمریكی هاتە ئەوێ هەندێك مامۆستا قسەیانكرد، وتیان میدیاكان حزبیین، وتی كاكە زۆر ئاسانە، وتی رەنگە كۆمەڵگەكە ئەوە بخوازێت، بۆیە ئێستا شتێك نییە ئەو میدیاییەی وەڵامی پرسیارەكان دەداتەوە. لەمیدیای حزبی ئەوەمان دەست ناكەوێت میدیاكان مامەڵەیان لەگەڵ رووداوەكان نییە، مامەڵەیان لەگەڵ كەسایەتییەكانە‌و ئەیبەستمەوە بەوەی دكتۆر سەپان باسیكرد ئێمە تائێستا قسەمان لەگەڵ بینەر‌و بیسەری خۆمان نەكردووە، بزانین كێن میدیاكان تا چەند هەڵسەنگاندنی بۆ میدیاكەی خۆی هەبووە، خاڵی دووەمیش ئەوەیە كە پەیوەندیی بە بابەتی بێلایەنی ‌و پڕۆفیشناڵی ‌و ئەوانەوە هەیە جارێ ئەو چەمكەشەمان بە هەڵە هێناوە، شتێك نییە بەناوی میدیای سەربەخۆ‌و میدیای بێلایەن، بەڵام بەڕێژەییە، خاڵی سێ عەقڵییەتی شاخی حزبەكان ماوە، مادام مابێت هەروا دەبێت.
د.هەژار محەمەد:
ئەوەی من بۆ گرنگە قسەی لەسەر بكەم دراما دۆبلاژكراوەكانە كە دكتۆراكەم لەسەر ئەوەیە، بەداخەوە كاتێك كەناڵە كوردییەكان دێن قسە لەسەر كاریگەریی ئەو فلیمە دۆبلاژكراوانە دەكەن، بەهەموو وڵاتەكانەوە خەڵكانێك قسە دەكەن نەشارەزاییان هەیە نە فەلسەفەیان هەیە، لەبەرئەوە تۆ خەڵكانێكی نەشارەزا بێنیت باسی كاریگەرییەكانت بۆ بكات، چەند كاریگەریی لەسەر بەها دروستدەكات؟ چەند كاریگەریی لەسەر رەفتاری تاك ‌و كەسێتی دروستدەكات؟ لە تاكێكی بچووكەوە بۆ خێزانێك بۆ كۆمەڵگەیەك دروستدەكات، چۆن دەتوانی تۆ خۆراكێك دروست بكەیت بەشی كات بەسەربردن كە بەشێكی گرنگی میدیایە كە بەڕاستی میدیای كوردی تیایدا هەژارە؟ سەیری ئەوە مەكەن یەك دوو كەناڵمان هەیە گۆرانی لێ دەدەن، ئەوە كات بەسەربردن نییە، دەكرێت كات بەسەربردن هەبێت بەس بە ئامانج، ئەوەی كە هەیە بۆشایی هەموو كەناڵەكان كاتی پەخشەكانیان پڕ بكەنەوە، كەناڵ هەیە لە شەوێكدا سێ بۆ چوار ئەڵقەی دراما پەخش دەكات، كارەساتە گەورەكە ئەوەیە دەسەڵاتەكانی میدیای كوردی لەناو بەڕێوبەرایەتییەكدایە بەناوی وەزارەتی رۆشنبیری، لەكاتێكدا تۆ لە هەرێمێكدا دەژیت پێویستە دەستەیەكی باڵای میدیای هەبێت، ماوەیەكی زۆرە هاور دەكەین حزبەكان، پەرلەمانتارە بەڕێزەكان، دەبێـت میدیای كوردی دەستەیەكی باڵا سەرپەرشتی بكات، راستەوخۆ بەسترابێتەوە بە پەرلەمانەوە، كە تۆ ئەو دەستە باڵایەت هەبوو، ئەوكاتە دەتوانی كار بۆ پڕۆژە یاسای باش بكەیت، بدرێت بە پەرلەمان، من ناڵێم كۆنتڕۆڵی میدیا بكرێت، بەڵام دەبێـت لێپرسینەوە بكرێت لەسەر ئەو وشە نابەجێیانەی كە شەوانە دەدرێت بە گوێی خەڵكی ئێمە.
د. نەزاكەت حسێن:
دەستان خۆشبێت بەڕاستی ئاوها دیبەیتێكی ئەكادیمی دروستكراوە، من لە قۆناغی یەكەمەوە قسە دەكەم گواستنەوە لە قۆناغی تۆتالیتارییەوە بۆ قۆناغی دیموكراسی، ئێمە حەتمەن خواستی كۆمەڵگە ئاسۆی كۆمەڵگە لە كۆمەڵگەی دیكتاتۆرییەوە بۆ كۆمەڵگەی دیموكراسی، هەمووی دەگۆڕێت لەگەڵ گۆڕینی كۆمەڵگەشە لەگەڵ سیستەمی میدیاوە جۆری میدیاش دەبێـت بگۆڕدرێت، من لەگەڵ ئەوەم كە دەڵێت: «لەقۆناغی گواستنەوەدا چیمان پێدەكرێت دەبێت هەڵسەنگاندنێك بۆ میدیای كوردی بكەین لەسەردەمی رژێمدا میدیایەكمان هەبوو بەناوی میدیای رژێم، ئەوەی لەكوردیشدا هەبوو میدیایەكمان هەبوو بەناوی میدیای شاخ ئایا لە دوای سەردەمی دیكتاتۆریی ئازادی هاتۆتە هەرێمی كوردستانەوە؟ ئێمە وەكو میدیا توانیومانە میدیا رێكبخەینەوە هەتا وەكو ئێستا میدیای كوردی نەچەقی دیارە نە ستراتیجی كاركردنی دیارە، نە گوتارێكی میدیای كوردیمان هەیە، نەمیدیایەكی ئاراستەكراومان هەیە، نە میدیایەكیشمان هەیە بۆ ناوخۆی خۆمان كاربكات، لەبەرئەوە ئێمە هاتوین راستە ئەو میدیایەمان جێهێشتووە كە هی رژێم بوو، بەڵام ئێمە هاتوین میدیایەكمان هێناوە كە درێژە پێدەری میدیای شاخە ئێمە میدیای حزبەكان كاتی دوو حزب دەبێـت بەشەڕیان، بگەڕێڕەوە بۆ رادیۆی شاخ بزانە بەهەمان ئاواز قسەدەكەین یان نا؟ بۆیە نەمیدیای شاخمان تێپەڕاندووە وە میدیای كوردی كۆپیكراوی میدیای رژێمە، بەس بەمانا دیكتاتۆرییەكەی نا، ئێمە نەهاتوین بەپێی سەردەمی دوای راپەڕین سەردەمی مەدەنی میدیا رێكبخەین بە خواستی شار، میدیا رێك نەخراوە، میدیایەكی نیشتمانیی حكومیمان نییە، توێژینەوەیەكم بە خوێندكارێكم كرد، میدیا كوردییەكان چەندە پشتیان بە میدیای جیهانییەكان بەستووە، هەر ریسوایی بوو، چوار كەناڵی وەرگرتبوو، هەندێك ریپۆرتاژ هی خۆیان بوو، باقی كارەكانی تر هی میدیا بیانییەكان بوو، كەواتە ئێمە قسە لەسەر ئامرازێك دەكەین كە بەرهەمەكەی لە دەرەوە هاتووە میدیامان میدیای موعەلەبە.
هەتا ئێستا ئەم هەرێمەی ئێمە نەیتوانیووە میدیایەك رێكبخات خزمەت بە نیشتمانەكەی بكات نە لە سیاسەت نە لە بەرهەمیدا نە لە گوتاریدا نە لەستراتیژیدا، بچینە دەرەوە بزانین سیاسەتی میدیای كوردی چۆنە، من لە بەریتانیا سەرپەرشتیارەكەم وتی: بۆ ئەوەندەت پەلەیە بەحسەكەت تەواو بكەیت؟ وتم حەزدەكەم بڕۆمەوە، وتی دەڕۆیت بۆ شەڕ؟ وتم نا بۆچی؟ وتی ئەوە میت تیڤی دایم وێنەی ژن پیشان دەدات تفەنگی پێیە؟ بۆیە میدیای ئاراستەكراوی كوردی خەڵك ئاوها لە كورد تێگەیشتووە، بۆیە بەبڕوای من میدیای كوردی دەبێت بچێتەوە سەر پلێت، یەك خاوەن نییە لە كوردستاندا خاوەنی میدیا بێت، نە وەزارەتی رۆشنبیری، نە پەرلەمان، نە بۆردێك هەیە خاوەنی بێت، چوار شوێن بەرپرسە لە مۆڵەتدانی تەلەفزیۆنێك، یەكێك پارە وەردەگرێت، یەكێك غەرامەی دەكات، یان لێكۆڵینەوەی سیاسیی لەگەڵ دەكات، بەڵام خاوەنێكی راستەقینەی نییە بۆیە لە قۆناغی دیموكراسیدا میدیایەكمان نەبووە نە بەپێی قۆناغەكە بێت نە توانیومان شاخ تێپەڕێنین.
د.شێركۆ جەبار:
بەپێی هەندی توێژینەوە كە كراوە گوتاری راگەیاندنی كوردی یان بڵێین بەرهەمی راگەیاندنی كوردی بەرهەمی هاوردەیە چی لە فیلم‌و بەرنامە‌و ز‌ور شتی تریش من تەنها دەمەوێت دوو خاڵ باس بكەم داڕشتنەوەی ئەو پرسیارەیە دكتۆر كاروان مومارەسەكردنی میدیا لە هەموو دونیا ئیتر نازانم لە شیمال بۆ جنوب یەك جۆرە‌و دیاری كراوە ئەوە نییە ئەو میدیایە لە شەرق‌و غەرب چۆن مومارەسەیەكەو دیاریكراوە كە ئاوا كاری لەسەر بكرێت،لەسەر ئەوەی میدیای كوردی ئاماژەی باش دەگەێنێت یان خراپ، خراپ دەگەێنێت لەبەر دوو هۆكار یەكەم مومارەسەكردنی راگەیاندنی كوردی تا ئێستا پەرچە كردارییە نەك كرداری كە دەڵێم پەرچە كرداری لە ڕووی دامەزراندنەوە لە ساڵی 1991 وە حزبێك تەلەفزیۆنی هەبێت ئەبی ئەوی بەرامبەریش هەیبێت كەواتە زەمینە سازی ناكرێت بۆ میدیایەكی نیشتمانی كە ئەسڵەن پێش وەخت دراسەی جەدوات بۆ كردبێت، دووەم تاكو ئێستا میدیای كوردی میدیایەكی پڕوپاگەندەی سیاسییە نەیتوانیوە ببێتە میدیایەكی تەسویقی سیاسی بەهەموو جۆرەكانیەوە میدیای تایبەت ئاراستە كراوە هەر جۆرێك بێت تاكو ئێستا نەمانتوانیوە میدیای كوردی بكەین بە میدیای تەسویق بۆیە لەو قانونە پڕو پاگەندانە دەخولێینەوە ئەوە زۆر قسە هەڵدەگرێت.
كاروان ئەنوەر:
مەوزعی ئەمڕۆ تەحویلی كۆمەڵگەیە لە فیدراڵیەوە بۆ لیبڕاڵی لە كۆمەڵگەیەكی خێڵەكی ‌و عەشاریەرییەوە بۆ كۆمەڵگەیەك كە دیموكراسی حوكمی تێدا بكات، چی بەرقەرار دەبێت میدیا ڕۆڵی چییە ئەو تەوەرەی باسكرا زیاتر مامۆستایانی ئەكادیمی زیاتر لەتەوەری خۆمان دوور كەوتینەوە رۆڵی میدیا ئەبێت لە قۆناغی تەحەول چیبێت قۆناعی تەحەول ئەوەیە ئەوروپا كاتی خۆی لە کشتوکاڵەوە بۆ پیشەسازیی روسیا لە دیكتاتۆریەتەوە بۆ شیوعییەت ئەوە قۆناغێكەو هەركەسەو ڕۆڵی خۆی هەیە میدیا دەبێت چی بكات، بە بڕوای من میدیای كوردی كێشەی لەگەڵ نەوعێتا نییە ئەوەی كە باسدەكرێت كێشە لەناردنی پەیام‌و مەسجا هەیە، دكتۆرە باسی كرد ئێمە كاتی رادیۆیەكمان هەبوو شەق‌و شڕ بە كۆڵی دوو هێسترەوە دەمان گواستەوە بەڵام پەیامەكەی زۆر كاریگەرتر بوو لەوەی كەناڵێكی سی ملیۆن دۆلاری ئێستا پەخش دەكات بە ئێچ دی، جا لێرەدا دەبێت بووترێت تەبعی ئێستای میدیای كوردی چۆنە میدیای كوردی لەمامۆستاو ئەكادیمی‌و میدیاكاران بە داوای لێبوردنەوە خەریكی چەلە حانێن ئەم چەلەحانیە چی لێ دەكەوێتەوە مەبەستم ئەوە نییە دوو كەس لەسەر مێزێك دانیشن قسە بكەن بڵام ماشڵڵا لە قسەكردنا میدیا كاری كورد بەشی كەسی نەێشتۆتەوە چی دروستدەبێت دیكتاتۆرێكی میدیا دروست دەبێت من قسە دەكەم تۆ خەسپە لەسەرت گوێ بگری وەرگری كورد بینەری كورد ئەبێت فەرزی بكەم بەسەرتا لەم كەناڵەی خۆتەوە كە كەناڵێكی قێزەونە كە ناڵێكە كە تۆ دەزانی بەپارەی دزی كڕاوە كەناڵێكە لەقوتی خەڵك بەكاردێ حاڵەتی یەكەم چەلەحانی دروستدەبێت دووەم ئەم كەناڵە كەس بەدۆی خۆی ناڵی ترشە هەر كەناڵێكیش هەستاوە ریكلام بۆ خاوەندارێتی دەكات ئیتر نازانم حزبە سەرمایە دارە چی دروستدەبێت لەم دوو حاڵەتە گەوجاندن دروستدەبێت یەعنی وەرگری كوردی لە قۆناغی تەحەولدا لە فیدراڵیەوە بۆ لیبراڵیزم تووشی حاڵەتی گەوجاندن بووە شێت بووە بەدەستی میدیای كوردییەوە. چی بكەین باشە ناتوانین لەڕەگەوە میدیای كوردی بگۆڕین لە رەگ‌و ریشەوە دەریبێنین ‌و دروستی بكەینەوە. یەك حاڵەت هەیە میدیا بەخۆڕای نەبێت لە باشووری كوردستاندا میدیا بزنس بێت، میدیا كێبڵ بێت بەو حاڵەتە نەبێت كەناڵ بەبێ فلتەر بگاتە هەموو ماڵێك، كەناڵی فڵان شەش ڤیدیۆی سەرۆكەكەی دابەزێنێت، ئەگەر كەناڵ بوو بە كێبڵ ئەوكاتە من ئازادم پارەی بەشداریی نایەم، ناچارە كەناڵەكە ریتمی خۆی بگۆڕێت. لەم كاتەدا هەر ئەوەمان لە دەست دێت زۆر سوپاس.
ئەكرەم میهرداد:
هاوڕییان سڵاو ڕێز من پێم وایە ئەو مشتومڕەی ئێوە دەیكەن، هیچی میدیایی نییە، ئێوە موناقەشەی فیكرو سیاسەت دەكەن، ئێوە هەقتان چییە كۆمەڵگە بەدەورانی ئینتقالی تێدەپەڕێت، ئەوە ئیشی فیكرو سیاسەتە، ئیشی میدیا نییە میدیا رەنگدانەوەی واقیعێكی مەوجودە لە كۆمەڵگەیەك دروستدەبێت كە پێی دەڵێن كۆمەڵگەی ئیستهلاكی و بەشێكە لە كڕین‌و فرۆشتن بە بڕوای من دەبوایە باسی ئەوەتان بكردایە.
دووەم: میدیای حزبی ‌و نا حزبی وەك موناقەشەی ساڵانی بیست ‌و سی ‌و چلەكانە لەسەر ئەدەبی مولتەزم ‌و نامولتەزم، ئەدەبی مولتەزم هەیە زۆر ئەدەبێكی جوانە، ئەدەبی نامولتەزمیش هەیە زۆر ئەدەبێكی خراپە وە پێچەوانەكەشی راستە، بۆیە ئەمە گرفتا نییە ئەمە حزبییە ناحزبییە حكومییە نیشتمانییە یان نییە جارێ میدیای نیشتمانی مۆدێلی سیستەمە تۆتالیتارییەكانە، ناوی ناوە میدیای نیشتمانی، ئەگینا میدیای دەسەڵاتە میدیای نیشتمانی وجودی هەر نەبووە.
سێیەم: گوتەزایەكی فیكری هەیە هی ئاڵتۆسێرە دەڵێت: «سیستمی سیاسی وە سیستمی حكومی خۆشخەیاڵت دەكات كە تۆ بكەریت، بەڵام لە ڕاستیدا هیچ كامان بكەر نین، هەمومان كارتێكراوین، ئەگەر ئێوە پێتان وابێت راگەیاندن فاعیلێكە وەكو سیاسەت كۆمەڵگە دەگۆڕێ وەكو قسەكەی د.سەپان، ئەوە وەهمە، راگەیاندن كۆمەڵگە ناگۆڕێت، ئەوەی كاك دكتۆر باسیكرد لە بەهاری رۆمانیا ئەوە سیاسەت ئەوەی كرد، خۆی وتی ڤی ئۆ ئەی هی ئەمریكایە، دژی جەماعەتی شەرقە، سیاسەت ئەو كارەی كردووە میدیا لێرە كارتێكراوی سیاسەتە، ئەوەی بەهاری عەرەبیش بینیتان، چونكە ئەنجام هیچ كام لەوانەی میدیا وتی سەری نەگرت‌و سیستمەكە مایەوە بۆیە بەڕێزان میدیا بكەر نییە، میدیا ئامڕازە، ئەمە جۆرێكە لە ئیستهلاك ‌و میهنە ‌و بازاڕ، گۆڕانكارییەكە لەم وڵاتەی ئێمەوە بەدەست سیاسەتە بەدەست میدیاو كتێبەكانی ئێمەو مانانەوە نییە دەینوسین. زۆر سوپاس.
ئارام عەلی :
میدیا مەترسیدارترین چەكە لە كەینونەی مرۆڤایەتیدا میدیا كۆمەڵگەت بۆ دەكات بە كۆمەڵگەیەكی ئاڵتونی ‌و ئەڵماسی، لە هەمان كاتدا میدیا كۆمەڵگەت بۆ دەكات بە مێگەل، میدیا ئیسنانت بۆ دەكات بە ئینسان، بێگومان لە ڕێگەی مەسجەكانییەوە لە ڕێگەی فیكرەوە، هەموو ئەو مەسجانە بۆ وەرگرەكان دەچن بەبێ ناوەڕۆك نین، ناوەڕۆكەكەش مەسەلەكە فیكرە، كە ئەو كەناڵە ئیدارەی دەدات، بۆیە میدیا ئینسان دەكاتە ئینسان و ئینسانیش دەكاتە ئاژەڵ، بەڵام بەشێوەی دوو پێ، ئەگینا هەڵسوكەتەكانی لە حەیوان دەچێت، بێ بەرپرسیارێتییە، بێ ئەمانەتە، لەم سەردەمەشدا ئەمە زۆر باوە ئینسانەكان دووچاری ئەم دیاردەیە بوون كەواتە میدیا زانست‌و هونەری سەرۆكایەتی كردنە میدیاكاری پرۆگامینگە ئێمە چۆن دەتوانین پرۆگرامینیگی ئینسانەكان بكەین؟ ئەو كۆمپیوتەرەی لەبەر دەستماندایە پرۆگرمینگ كراوە، دەتوانین ئینسان بەرمەجە بكەین كە كائینی ئینسان ئالەت نییە، بەڵی دەتوانین ئینسان بەرمەجە بكەین بەزمان، زمانی بەرمەجەی كۆمپیوتەر، بەرمەجەی ئینسان لە ئەوروپا دیراسەی دەكرێت، ئەمە زۆر گرنگە ئەو پاشاگەردانییەی لە كوردستان هەیە نەبوونی زۆر باشترە لە بوونی.
مامۆستا كامیل عومەر:
دەستخۆشیتان لێدەكەم، ئێمە چۆن سیستمی سیاسیمان تا ئێستا شوناسێكی دیاریكراوی نییە، میدیاكەشمان بەهەمان شێوە ئەم قۆناغە ناتوانین ناوبنێین قۆناغی ئینتیقالی، لەبەرئەوە ناوێكی دیاریكراومان نییە، چونكە سیستەمەكەمان بێ شوناسە، من یەك رستە دەڵێم، دەڵێم میدیا ئامرازێكی سیاسییە بەدەست سیاسەت ‌و سیاسییەكانەوەیە، بەڕاستی لەدونیاشدا وایە، بەڵام تەنها نێوەندگیرێكی كاریگەریشە، دەتوانی هەندێك گۆڕانكاری بكات بەڵام جەزری نییە‌و زۆر سوپاستان دەكەم.
كامیل ئەحمەد:
من دوو قسە دەكەم، ئەو بەڕێزانە وتیان سیستمی شمولی كۆتایی هاتووە دوای ساڵی 1991 ، بەڵام ئەوە راستگۆییە یان ئەوە درۆكردنە لەگەڵ خۆماندا، شمولی ئایا كۆتایی نەهاتووە؟ ئەگەر بڵێین كۆتایی هاتووە من بە راستی نازانم، ئەمە وەكو پرسیارێك زۆر سوپاس.
سەمەد قادر:
سەرەتا زۆر سوپاستان دەكەم، من دەڵێم ئایا میدیا رۆڵی هەیە لە كوردساتاندا، گریمان توێژینەوەكان وتیان میدیا رۆڵی نییە لەوكاتە پێویستمان بەڕیفورمە لە پرۆژەی میدیا لە كوردستاندا، ئێمە ئەگەر یاسایەكمان هەبێت میدیا رێكبخات، كەواتە میدیا رۆڵ دروستدەكات، ئەی سەندیكاكان چ رۆڵێكیان هەبووە‌و كاریگەرییان لەسەر میدیا هەبووە؟ لەدوای ساڵی 1991 وە خاوەنەكانی میدیا چۆن بوون؟ چۆن میدیایان دروستكردووە؟
بێینە سەر لایەنێكی تر فۆڕم ‌و ناوەڕۆك ‌و مەسجەكانی میدیا چۆنە؟ پرەنسیپەكانی كاری رۆژنامەنووس لەناو دەزگا راگەیاندنەكاندا ئایا ئێمە شێوەیەكی كاركردنمان بۆ دروستكردوون لەسەری بڕۆن یان هەر لەخۆوە دێتە ناو پرۆسەكەوە، دەبێتە رۆژنامەنووس، من دەڵێم ئەگەر بێتو شەرحی ئەو وەزعە بكەین لە دوای راپەڕینەوە، حزبەكان تۆوی دارێكیان چاند ئەم دارەیان بەخواری هێناوە‌و گەورە بووە سێبەرەكەشی بەخوارو خێچی دەبێت، بۆیە یان ئەوەتا ریفۆڕمی میدیا بكەین یان ئەوەتا لە بناغەوە میدیایەك دروست بكەبن بەو خاڵانەی كە باسكران وەك یاساو خاوەنەكانی‌و زۆر شتی تر.
سەلاح شێخ سدیق:
سوپاس بۆ هەموو لایەك بەڕاستی میدیا لە هەرێمی كوردستان وەك پرۆسەكانی تر دابڕاو نییە، ئەوەی لەكوردستاندا بەڕێوە دەچێت وەك پرۆسە سیاسییەكەی قسەو باس لەسەر میدیاكرا كاریگەریی كۆمەڵایەتی ‌و قۆناغی راگواستن، پێش ئەم میدیایە میدیای حزبی بەعس هەبووە، میدیای دەسەڵاتدار دوای ئەوە میدیای شۆڕشمان هەبووە، میدیای مقاومەت ‌و بەرگریی بووە، دواییش بووە بە میدیایەكی كۆمەڵایەتی، رەنگدانەوەی خۆی هەبووە، لەبەرئەوە میدیا كاریگەر دەبێت بەو هەڵسوكەوت ‌و هەمان رەنگدانەوەی واقیعی سیاسی كوردستانی هەیە، ناكرێت دیاریبكرێت بڵێی ئەم سیستمە دیموكراسییە پەرلەمانییە سەرۆكایەتییە، بۆیە چارەسەری میدیا بەندە بە سیستمە سیاسییەكەوە كە لەكوردستاندا هەیە‌و ئەو ئیدارەیەش كە كوردستان بەڕێوە دەبات‌و تا چ رادەیەك دیموكراسین، بەڕاستی میدیا میدیای حزبە، وەك كاك ئەكرەم وتی: كارەكەش بۆ ئەوەیە ئەفكاری حزب بەرێتە پێشەوە، میدیا سەربەخۆكانیش ئەوەیە كە دەبینرێت، من تێبینییەكم لەسەر میدیای سێبەر هەیە كەسێك لە میدیای حزب كاردەكات ‌و پەروەردە دەكرێت ‌و دوایی دەچێتە ئەو میدیا سێبەرانەوە، ئەو رێزو تەقدیرەی كە هەیە هەر وەكو جارانە لەسەر میدیا، كارەكە ئەوانەشی لە میدیا حزبییەكان كاردەكەن هەروەكو ئەوانی تر وان، بەڵام ئەوان پارەی زیاتر وەردەگرن چی دەڵێی بەو هاوڕێیانەت كە كەسێك پێنچ هەزار دۆلار وەردەگرێت كەسێكیش لەو زیاتر هیلاك دەبێت، پێنچ سەد دۆلار وەردەگرێت؟ شتێك هەیە بەناوی تەقدیر‌و هەڵسەنگاندن. واقیعەكە بە بڕوای من ئەوانە جێگەی تەقدیر نین، نابێت ئەو كەسایەتییەی پێشتر هەیانبووە، بەو چاوەوە سەیریان بكرێت، دەبێت رەخنەیان لێ بگیرێت.
زمناكۆ ئیسماعیل:
زۆر سوپاستان دەكەم ئێمە دەبێت بگەڕێینەوە بۆ ئاوێنە گەورەكە رۆژنامەنوسی لوبنانی باس لە سوشیال میدیا دەكات قوەت ‌و هێزی من نامەوێ بەسەرماندا تێپەڕێت، زۆربەی بردەران گیرو گرفتەكانیان گیڕایەوە بۆ ماس میدیا، ئەگەر بێینە سەر میدیا، دوو جۆر میدیامان هەیە ماس میدیا ‌و سوشیال میدیا و ئەمڕۆ سوشیال میدیا باڵادەستی كردووە بەسەر ماس میدیادا لە چەناڵەكانەوە، بەداخەوە زۆرترین راپۆرت ‌و هەواڵ لە ماس میدیاوە وەردەگرن، جا ماس میدیا بیكەین بەدوو بەشەوە بەشێكیان ئەو چەناڵ ‌و پەیجانە بن كە لە میدیاكانەوە بەكاردێن بۆ نموونە ئێستا كوردستانی نوێ خاوەنی پەیجی خۆیەتی، بەڵام ئەوە گیروگرفتی بۆ ماس میدیا دروستكردووە، ئەو پەیجانانەن كە سێبەرن، ئاراستە دەكرێن، بەداخەوە قسە لەسەر ئەوە نەكرا لەدوای بەرفراوانیی سۆشیال میدیا هاتۆتە ئاراوە، لەبیرمان نەچێت پێش ئەوەی سوشیال میدیا فراوان ببێت، ماس میدیا لە رێگەی رۆژنامەكانەوە هەم لە رێگەی میدیا حزبی ‌و سەربەخۆكانەوە ئەم كۆمەڵە میدیایە كە باسمان كرد لەناو ماس میدیا جێگەیان دەبێتەوە، ئەمانە كەمترین گرفتیان بۆ خەڵك دروست دەكرد لەچاو سوشیال میدیا، من دوو پرسیارم هەیە بۆ ئەم مامۆستا بەڕێزانە ئێوە زۆرینەی كێشەكانتان خستە سەر ماس میدیا ئایا ئێوە وەك مامۆستایان توانیوتانە لەڕێگەی پانێلەكانتانەوە لەو گیرو گرفتانە تێپەڕێنن.
د. شیركۆ جەبار:
میدیای نیشتمانی كە من باسمكرد میدیای خزمەت بە دیاریكراوی لە ناوەڕاستی هەشتاكانەوە جۆرێك لە سیستمەمی میدیایی لە رۆژئاوا هیچ دەرەنجامی سیستەمی تۆتالیتاریی نەبووە، بە هیچ شێوەیەك چونكە میدیایەكە بۆ خزمەتی گشتییە، چونكە لە دەرەوەی هەیمەنەی دەسەڵاتەوە كاری سەرەكیی میدیای نیشتمانی یان خزمەت بڵاوكردنەوەی كەڵچەری گشتی كۆمەڵگەیە ئەزمونی ئەمڕۆی میدیای كوردی پێویستی بە میدیای نیشتمانییە.
نەوزاد عەلی ئەحمەد:
لە دونیای رۆژئاوادا ئەگەر بۆ سەرەتای هەر رۆژنامەیەك بگەڕێیتەوە بۆ نمونە لە سوید سێ رۆژنامەی گەورە دەردەچن تا ئێستاكە دەیان جار رووبەڕووی ئیفلاس بوونەتەوە، بەڵام رۆژنامەی نیشتمانی دەوڵەت ناهێڵێت بڕوخێت، ئەو جۆرە رۆژنامانە بوونەتە بەشێك لە كەلتوری ئەو وڵاتانە حكومەت ناهێڵێت ئەو رۆژنامانە بڕوخێن.
د.هەژار محەمەد:
من زۆر بە ڕوونی ئەوە دەڵێم ئەو وتەی جەنابی مام جەلال لە ساڵی 1993 وە وتویەتی ئەگەر كەناڵەكانی یەكێتیی خۆیان پەیڕەوی بكەن سەركوتی كادرەكانیان نەكەن، رەخنە بگیرێت ‌و ئەوە بەشێكی زۆر لە پەیامی میدیا دەكات.
عەدالەت عەبدوڵڵا:
ئێمە لەسەرەتاوە وتمان میدیا لە ژێر كاریگەریی بوندیادی سیاسی ‌و ئابووری ‌و كۆمەڵایەتی ‌و كەلتوری كۆمەڵگەییە، دووەم راگەیاندن شەرتی مومكین ‌و فیكرو سیاسەتە، فكیرو سیاسەت بریتیە لە چی چۆن دەگاتە خەڵك لە رێگەی هۆكارەكانەوە دەگاتە خەڵك بەبێ ئەم مەرجە مومكین نییە سیاسەت ‌و فیكر گەشە بكات، لە فەیلەسوفێكی گەورەی فەرەنسیان پرسی، تۆ فەیلەسوفێكی گەورەی لێیان پرسی بۆچی رۆژنامەیەكت دەركردرووە، ئەفكارەكانت لەوێووە بگەیەنێت وتی: من دەمەوێت نوخبە تێپەڕێنم ‌و ئەو ئەفكارانە بگات بە جەماوەر باس لە ئازادیی ‌و رزگاریی نیشتمانی دەكەین.
د. ئاراز رەمەزان:
بەشێوەیەكی گشتی من دەمەوێت ئاماژە بەوە بدەم میدیا كاریگەری هەیە هەم لە پرۆسەی سیاسی‌و هۆشیاری سیاسی‌و وە كاریگەری لەسەر سیستەمی پەروەردە ئابووری سیاسی جارێكی كە بۆیە دەبینین لە كۆمەڵگە خۆرهەڵاتییەكان ئەوەندی فۆكسمان خستۆتە سەر سیستمە سیاسییەكە نەپەرژاوینەتە سەر سیستمەی ئابووریی لە بنەڕەتدا میدیای كوردی پیویستیمان بە میدیایەكی ئابووری هەبێت بیرمان نەچێت ململانێیەكی زۆر گەورە لە نێوان كۆنگرێس ‌و حكومەتی ئەمریكادا ساڵانە بوودجەیەكی زۆر بۆ میدیای ئەهلی تەرخان دەكرێت، لە هەرێمی كوردستان لەوانەیە حكومەت هەوڵی دابێت چەند تەلەفزیۆنێك دروست بكات، بەڵام شكستی هێنابێت.
هاوار مستەفا خان:
بەشێوەیكی گشتی من ناونیشانی كتێبێكی میسریم بیركەوتەوە لە قۆناغی ئینتیقالی، بڕۆین بۆ شۆڕش، ئێمە ئێستە لەو قۆناغەین، پێویستە لە سەوەرەوە بڕۆین بۆ دیموكراسی
د.حەكیم عوسمان:
ئەگەر ناونیشانی سەرەكی بوایە دەمانتوانی موناقەشەكان زیاتر بكەین ‌و دیاریكراو بێت بۆ ئەوەی خزمەتی زیاتری كارەكە بكەین بەداخەوە زۆربەمان كە قسەمان دەكرد دەمان وت بە هیچ شێوەیەك ناكرێت یان نابێت ئەم حاڵەتە قورسە حوكم بدەین بەسەر میدیایا لەهەموو دونیا میدیا تاونبارە ئەو ئەركەی پێی سپێردراوە نەیتوانیووە جێ بەجێی بكات ئێمە با وامامەڵە بكەین لەگەڵ میدیا ئەو فكرو تواناییەی لە پشتیوەیەتی حوكمی ئەو كاریگەریە ئەدا میدیا ئەوەیە كە لەپشتیەوەیەتی
د. بەرهەم خالید:
ئەوەی كە باس نەكرا مەسەلەی لێكۆڵینەوەیە لە وەرگر، میدیای كوردی نازانێت بۆ كێ دەنووسێت، ئایا گەنجی هەمان ئەو گەنجەیە كە 18ساڵ پێش ئێستا سەیری گەلی كوردستان ‌و كوردستانی نوێ دەكرد، ئێمە لێكۆڵینەوەمان نییە چ پەیامێك پێشكەش بە وەرگر دەكەین؟ ئەمە یەكێكە لەو گرفتانەی كە میدیا زۆر سیاسی بێت ‌و خۆی لە میدیا نەبینێ وەك ئینگلیز دەڵێت: «مەمرە تا ئەوكاتەی جارێ دەبێت بە هەواڵ لە میدیادا»، خەڵكی ئاسایی ئێمە لە چین ‌و توێژەكان خۆی لە میدیادا نابینیتەوە، میدیای ئێمە بۆتە سیاسی‌و ئاراستە كراوە، بەڵام لە رۆژنامە لاپەڕە یەك لاپەڕەی خەڵكە لە تەلەفزیۆندا هەواڵەكان هی خەڵكە، لە بەرنامەكاندا قسەی خۆت بكە. زۆر سوپاس
د. نەزاكەت:
دەستان خۆشبێت من دوا قسەم ئەوەیە ئێمە هەر خەریكی دەستنیشانكردنین هەموو ئەكادیمیەكان كە قسە لەسەر میدیا دەكەین ئەمانەی كە باسمان كرد هەر دەستنیشانكردنە، بەڵام من لەو باوەڕەدام تا نەچینە ئەو قۆناغەی ریفۆڕم بكەین، ناتوانین هیچ بكەین، میدیا وابەستەی سیستمی سیاسی ‌و حوكڕانییە، سیستمی سیاسی ‌و حوكمڕانی چۆن بگۆڕدری ئاوها بەو ئاراستەیە دەڕوات نابێ ئێمەی ئەكادیمی پرۆژەمان نەبێت بۆ چاكسازی قسەیەكی تر میدیای نیشتمانی ئەویش وابەستەی وڵاتە میدیایەكی نیشتمانی لە بەریتانیا فەرقی هەیە لە میدیایەكی نیشتمانی لە كوردستاندا راستە لە هەندێك وڵاتی دیكتاتۆردا ئێران ئێستا میدیاكەی ناوناوە میدیای نیشتمانی، سەدامیش ئەو ناوەی ناوە، ئێمە مەبەستمان ئەو میدیا نیشتمانییەیە كە بۆ خەڵك بێت، نەك هی پارتێكی دەسەڵاتدار.
سەرنووسەر:
بەڕێزان زۆر سوپاس لە بەندەی موخلیسەوە كە خزمەتكاری ئەم دانیشتنەیە ئەو بابەتانە قەت تەواو نابێت، ئەگەر بچوكیش بێت، بەڵام لەراستیدا بڵاوبوونەوەی ئەو شتانە كاریگەریی خۆی دەبێت لە گۆڕانكارییەكاندا، لەبەرئەوە نابێت لە بایەخی ئەم قیەمە فكرییانە كەم بكەینەوە، ئەم دانیشتنە كۆتایی پێنایەت، بەم دانیشتنە دەتوانن كوردستانی نوێ بە مینبەری خۆتان بزانن بۆ گەیاندنی بیروڕاكانی خۆتان ‌و بەشێكیش لەو مشتومڕانەی كەمایەوە دەستبەرداری نابین. ئەو كەسانەی پسپۆڕیی خۆیان هەیە، بانگیان بكەین ‌و بە كاوەخۆتر قسەی لەسەر بكەین ‌و ئەمە بۆ ئێمە مادەیە‌و هەر میوانداریی نییە، مادەیە بۆ رۆژنامەكەمان، كوردستانی نوێش بەشێكی ئەوەی پێمان بكرێت جێبەجێی بكەین، ئەوەی بەهاو بیرۆكەیە، خۆمان لێی بەرپرسین. لە كۆتایدا دووبارە سوپاستان دەكەم بەتایبەت ئەو بەڕێزانەی یەكەمجارە بەشدار دەبن لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ ‌و هیوادارم پێمان لێ نەبڕن و وابزانن ماڵی خۆیانە وەك رۆژنامەكە و ساڵۆنەكە.

print

 65 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*