سەرەکی » ئاراستە » كوردستانیه‌تی كه‌ركوك

كوردستانیه‌تی كه‌ركوك

د.پشكۆ حه‌مه‌تاهیر ئاغجه‌له‌ری

به‌شی یه‌كه‌م:-
كه‌ركوك یه‌كێكه‌ له‌ شاره‌ كۆنه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ باشووری كوردستانه‌وه‌، مێژوو بونیاد و ئاوه‌دانی ئه‌م شاره‌ بۆ ساڵانی نێوان (4500-3500 پ.ز) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، له‌كاتێكدا دانیشتوانی ره‌سه‌نی كوردستان له‌ پێده‌شتی ئه‌مرۆی شاره‌كه‌و له‌سه‌ر قه‌ڵای كه‌ركوك، بونیادی كه‌ركوكیان ناوه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌م ڕاستیه‌ مێژووییه‌شدا، به‌ڵام به‌رده‌وام داگیركه‌رانی كوردستان و كه‌ركوك هه‌وڵیانداوه‌ ئه‌م شاره‌ له‌ كوردستان داببڕن و ناسنامه‌ی داگیركه‌رییانه‌ی خۆیانی به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، بۆیه‌ لێره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین به‌پێی ئه‌و هه‌موو دۆكۆمێنت و سه‌رچاوه‌ ره‌سه‌نانه‌ی كه‌ هه‌ن، ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ نازانستیانه‌ پوچه‌ڵ كه‌ینه‌وه‌ كه‌ كه‌ركوك به‌ به‌شێك له‌ كوردستان نازانن، ئه‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ كوردستانی بوونی كه‌ركوك ده‌سه‌لمێنن ئه‌مانه‌ن:-

یه‌كه‌م//كوردستانی بوونی كه‌ركوك له‌ ڕووی زاراوه‌وه‌:
ووشه‌ی كه‌ركوك بۆ یه‌كه‌مجار له‌سه‌ده‌ی (پێنجه‌می كۆچی/ پازده‌ی زاینی)دا یان پێش ئه‌و سه‌ده‌یه‌ به‌ ماوه‌یه‌كی كه‌م هاتۆته‌ ئاراوه‌، به‌تایبه‌تی له‌سه‌رده‌می فه‌رمانڕه‌وایه‌تی سه‌لجوقیه‌كاندا، به‌ڵام له‌ ڕووی پێكهاته‌ی ووشه‌كه‌وه‌ ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ووشه‌ی (كه‌ركوك) كوردیه‌.
له‌ڕاستیدا زاراوه‌ی كه‌ركوك له‌ قۆناغه‌ مێژووییه‌ جیاوازه‌كاندا به‌ چه‌ندین جۆر ناو براوه‌، سه‌باره‌ت به‌ ووشه‌ی (كه‌ركوك)یش كه‌ ناوێكی ته‌واو كوردیه‌، ناتوانین بگه‌ینه‌ شاره‌زاییه‌كی ته‌واو نه‌گۆر و چه‌سپاو له‌سه‌ر ئه‌و ناوه‌ كوردییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی كه‌ باسی لێوه‌ ده‌كرێت، ته‌نها بریتییه‌ له‌ ئه‌گه‌ر (شێمانه‌) به‌ نزیك بوونه‌وه‌….. (ته‌ها باقر و فوئاد سه‌فه‌ر) له‌ باره‌ی بنه‌ڕه‌تی ووشه‌ی كه‌ركوكه‌وه‌ ووتویانه‌:» پێده‌چێت ناوی كه‌ركوك په‌یوه‌ندی به‌ ووشه‌ی گڕگڕه‌وه‌ هه‌بووبێت، كه‌ ناوی ئه‌و ئاگره‌ هه‌میشه‌ بڵێسه‌داره‌ی ده‌وری كه‌ركوكه‌»، كه‌واته‌ ووشه‌ی كه‌ركوك له‌ گڕگڕی ئاگره‌كه‌وه‌ هاتووه‌و دواتر به‌ پێی گۆڕانی كات و زاراوه‌ له‌شێوه‌ی(كه‌ركوك)دا جێگیر بووه‌، بۆیه‌ زۆر پێده‌چێت ناوی شاری كه‌ركوكیش له‌وه‌ سه‌ریهه‌ڵدا بێت. هه‌روه‌ها (د.جه‌مال ڕه‌شید)یش بڕوای وایه‌، كه‌ ناوی كه‌ركوك له‌ ووشه‌ی (گڕگڕ)ه‌وه‌ دروستكراوه‌، كه‌ ناوی چاڵێكی ئاگره‌ له‌ نزیك كه‌ركوك. به‌ڵام (د. مسته‌فا جه‌واد) وا بۆی ده‌چێت كه‌ ناوی كه‌ركوك له‌ ووشه‌ی (كه‌رخ) كه‌ واتای ( لێوار یان كه‌نار)ه‌وه‌ هاتبێت، ئه‌ویش به‌ كۆكردنه‌وه‌ی سێ پیتی (ك)، له‌و باره‌یه‌شه‌وه‌ ده‌لێت: « ناوی كه‌ركوك، كه‌ سێ پیتی (كاف)ی كۆكردۆته‌وه‌، به‌ یه‌كێك له‌ ناوه‌ ده‌گمه‌نه‌كان داده‌نرێت، كه‌ بنه‌ڕه‌ته‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر زمانی ئارامی (ئاری)». ( تۆفیق وه‌هبی)یش پێی وایه‌ كه‌: «ناوی كه‌ركوك له‌ ناوی (كه‌ر) واتا (قه‌ڵا)ه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌و پاشگری (وك )ی دووجار چووته‌ سه‌ر و له‌وه‌رگرتنی یه‌كه‌مدا بووه‌ (كه‌ره‌ك) و دووه‌میان به‌ پێی تێپه‌ڕبوونی كات پاشگری (وك)ی دیسانه‌وه‌ چووه‌ته‌ سه‌ری بۆ ده‌ربڕینی خۆشی یان بچووك كردنه‌وه‌یه‌، كه‌واته‌ ووشه‌ی یه‌كه‌می (كیرك) پاشان ( و _ ك) بووه‌ به‌ ( كیره‌ك_وك) ئه‌وجا بوو به‌م ناوه‌ كوردی ییه‌ی ئێستای كه‌ركوك».
رۆژهه‌ڵاتناسی ئینگلیزی (لیسترنج) له‌باره‌ی كوردییه‌تی ووشه‌ی كه‌ركوكه‌وه‌ وتویه‌تی ووشه‌ی كه‌ركوك ووشه‌یه‌كی ئارییه‌، كه‌ به‌ مانای (قه‌ڵا) دێت له‌ دوو بڕگه‌ پێكهاتووه‌ كه‌ (كه‌رخ) و (كه‌ووك)ه‌و هه‌ردووكیشیان سه‌رچاوه‌كه‌یان بۆ واتای (قه‌ڵا- قه‌لعه‌)یه‌، به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌م راستیه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ شاری كه‌ركوك سنوری له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاتدارانی وڵاتی (رۆم ، شام)دایه‌، كه‌ به‌نێوچه‌ی (به‌لقیه‌كان-البلقا) ناسراون. ( كه‌ریم زه‌ند)یش له‌ شیكاریدا بۆ ووشه‌ی (كه‌ركوك) زۆر زانستیانه‌ كوردێتی ووشه‌ی چه‌سپاندووه‌و سه‌باره‌ت به‌ ناوی كه‌ركوك ده‌نوسێت: كه‌ركوك به‌ واتای (كاری كۆك- كار + كۆك)ه‌ كه‌ ( كار یان ئیشێكی گه‌وره‌ یان كۆك) ده‌گه‌یه‌نێت، ئه‌و ده‌ڵێ (كار) له‌سه‌رده‌می سۆمه‌ریه‌كانیشدا هه‌ر به‌مانای (ئیش) به‌كارهاتووه‌، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا ئه‌گه‌ر وا لێكی بده‌ینه‌وه‌، كه‌ (كه‌ر) به‌ واتای (قه‌ڵا) بێت و (كۆك) یان (كوك) به‌مانای (باش) بێت، ئه‌وا ده‌بێته‌ (قه‌ڵای كۆك)، پێویسته‌ بگوترێت له‌ ناوچه‌ی كه‌ركوكدا زنجیره‌یه‌ك قه‌ڵای ده‌ستكرد هه‌یه‌، خۆ ئه‌گه‌ر (قه‌ڵای كه‌ركوك) قه‌ڵایه‌كی گه‌وره‌ یان كۆك بێت، ئه‌وا ده‌كرێت بوترێ ئه‌و بۆچوونه‌ له‌ بۆچوونه‌كه‌ی (كه‌ریم زه‌ند)ه‌وه‌ نزیكن. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ زۆربه‌ی ئێرانیه‌كان ناوییان به‌ (كاری كۆك) بردووه‌، كه‌ واتای (كاری مه‌زن) ده‌گه‌یه‌نێت. هه‌ر له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ پێده‌چێت ناوی كه‌ركوك له‌ بنه‌ڕه‌تدا (كاری گوت) واته‌ (كار + گوتیه‌كان) بوبێت، واتا به‌ناوی بونیاد نه‌ر و دروستكه‌ری شاره‌كه‌وه‌ بووبێت، كه‌ (گوتیه‌كان) به‌ لقێك له‌ باپیره‌گه‌وره‌ی كورد داده‌نرێن.
سه‌رئه‌نجام ده‌توانرێت بوترێت: ووشه‌ی (كه‌ركوك) له‌ ڕووی ووشه‌و زاراوه‌وه‌ ده‌گه‌رێته‌وه‌ سه‌ر ناوێكی كوردی، ئه‌وه‌ش به‌ واتا و به‌ڵگه‌یه‌ك داده‌نرێت بۆ كوردستانیه‌تی كه‌ركوك.

دووه‌م// كوردستانیه‌تی كه‌ركوك له‌ ڕوانگه‌ی جوگرافییه‌وه‌:-
سه‌باره‌ت به‌ كوردستانیه‌تی كه‌ركوك له‌ ڕووی جوگرافیه‌وه‌، یه‌ك ده‌نگیه‌ك له‌ نێوان نووسه‌ره‌ بیانی و كورد و به‌شی زۆرینه‌ی عه‌ره‌به‌كان هه‌یه‌ كه‌ رووپێوی جوگرافیای كه‌ركوك به‌ته‌واوی به‌شێكی جیانه‌كراوه‌یه‌ له‌ خاكی كوردستان، كاتێك ده‌ستنیشانی سنووری كوردستان به‌گشتی یان سنووری باشووری كوردستان ده‌كرێت. بۆ وێنه‌ (ئاده‌م سۆن) كاتێك له‌باره‌ی باشووری كوردستانه‌وه‌ ده‌نووسێ، كه‌ركوك به‌ به‌شێكی سه‌ره‌كی ئه‌و ناوچانه‌ داده‌نێت و ده‌ڵێت: «سنووری ئه‌و په‌ڕی كوردستان ده‌گاته‌ ئه‌رمه‌نستانی سۆڤیه‌تی و سنووری باشووری كوردستان ده‌گاته‌ خانه‌قین له‌ عێراق تا كرمانشان له‌ ئێران درێژده‌بێته‌وه‌، به‌م پێیه‌ رووبه‌ری نێوان باكور و باشووری كوردستان زیاتر له‌ 650 كیلۆمه‌تره‌»، لێره‌دا نووسه‌ری رۆژهه‌ڵاتناس ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌ كه‌ سنووری كوردستان له‌ باشوور ده‌گاته‌ خانه‌قین، كه‌واته‌ به‌و پێیه‌ كه‌ركوكیش ده‌كه‌وێته‌ ناو ئه‌و سنووره‌ی كه‌ ئاده‌م سۆن بۆ باشووری كوردستان دیاری كردووه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ گه‌رۆكی به‌ناوبانگ (ئه‌ولیا چه‌له‌بی) له‌ په‌رتوكی سیاحه‌تنامه‌دا باسی سنووری كوردستانی كردووه‌و نووسیوێتی: «نۆ ویلایه‌ت له‌سه‌رده‌می ئه‌ودا كوردستانیان پێكهێناوه‌، ئه‌وانیش بریتی بوونه‌ له‌ (ئه‌رزه‌رۆم و وان و هه‌كاری و دیاربه‌كر و جه‌زیره‌ و ئامێدی و موسڵ و شاره‌زوور كه‌ ناوه‌نده‌كه‌ی كه‌ركوك بووه‌)، له‌گه‌ڵ ئه‌رده‌ڵان»، هه‌روه‌ها (نیكتین)یش ساغی كردۆته‌وه‌ كه‌ كورد له‌سه‌ر ئه‌و زه‌مینه‌ پانوپۆڕه‌ ده‌ژیت كه‌ له‌نزیك شارۆچكه‌ی مه‌نده‌لییه‌وه‌ له‌ نزیك به‌غداد ده‌ست پێده‌كات و به‌درێژایی سنووری (عێراق- ئێران) به‌ره‌و باكوور هه‌ڵده‌كشێت و به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین ده‌كاته‌ سنووری سروشتی هه‌رێمی كوردستان.
له‌لایه‌كی دیكه‌وه‌ (كاپتن های) پیێوایه‌ كوردستان هه‌موو زه‌وییه‌كانی رۆژهه‌ڵاتی دیجله‌و سه‌رووی ئه‌و خه‌ته‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ له‌ مه‌نده‌لییه‌وه‌ تا تێكردنه‌وه‌ی زێی بچوك درێژده‌بێته‌وه‌. نووسه‌ری ئێرانی (ئه‌میر حسنپور) له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ سنووری باشووری كوردستان، له‌ باشووری خانه‌قین ده‌ست پێده‌كا و به‌ ته‌نیشت زنجیره‌ چیا و گرده‌كانی حه‌مرین ده‌ڕوا، رووده‌كاته‌ ناوچه‌كانی شاری موسڵ و باشووری شه‌نگار تا سنووری سووریا. له‌ سه‌رێكی تره‌وه‌ توێژه‌ر عه‌ره‌به‌كانی وه‌ك (عه‌بدولره‌زاق حه‌سه‌نی و شاكر خه‌سباك و فایه‌ق سامه‌رائی و محمود دووڕه‌) ناكۆكی زۆریان له‌سه‌ر دانانی به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین به‌سنووری باشووری باشووری كوردستانه‌، یه‌كه‌میان واته‌ حه‌سه‌نی له‌و بڕوایه‌دایه‌ كه‌ كورد ( له‌و شارو گوندانه‌دا ده‌ژین كه‌ سنووریان له‌ سه‌ر سنووری ئێران – عێراقه‌وه‌ به‌خه‌تێكی ڕاست ده‌ست پێده‌كات، له‌ چیای حه‌مرینه‌وه‌ تا چیای شه‌نگار درێژ ده‌بێته‌وه‌و ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر سنووری عێراق – سوریا.
خه‌سباكیش سنووری باشووری كوردستان وا ده‌ستنیشان ده‌كا كه‌: ( له‌ مه‌نده‌لیه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كا و رووده‌كاته‌ به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین و یه‌كه‌م زنجیره‌ چیاكانی شێخان ده‌بڕێت، پاشان وه‌رده‌چه‌رخێته‌ لای باكووری رۆژئاوا به‌درێژایی دامێنی گرده‌كان تا ده‌گاته‌ فیشخابوور له‌سه‌ر رووباری دیجله‌، دوای ئه‌مه‌ به‌ره‌و رۆژئاوا رووه‌و چیای شه‌نگار تا فورات ده‌چێ و له‌ ته‌رابلس نزیك ده‌بێته‌وه‌). خه‌سباك ئه‌وه‌ش ده‌خاته‌ روو كه‌ باشووری كوردستان له‌ پارێزگاكانی (موسڵ و هه‌ولێر و سلێمانی و كه‌ركوك) پێكدێت. به‌ ووته‌ی (فایه‌ق سامه‌رای)یش:» چیای حه‌مرین كه‌ ده‌یان میل له‌خوارووی كه‌ركوكه‌وه‌ دووره‌ سنووری خوارووی كوردستان پێكدێنێ، ئه‌و سنووره‌ به‌ته‌نیشت گرده‌كانه‌وه‌ تاسنووری مه‌نده‌لی له‌سه‌ر سنووری عێراق- ئێران ده‌ڕوات». مه‌حمود دوڕه‌ش له‌باره‌ی سنووری باشووری كوردستان ده‌ڵێ: «له‌م خه‌ته‌دا هه‌ندێ پواز (جیوب) هه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێكی كوردییه‌ و بۆ رۆژئاوا په‌ل ده‌هاوێ و هه‌ندێكی عه‌ره‌بیه‌و به‌ره‌و رۆژهه‌ڵات درێژده‌بێته‌وه‌ ….. له‌ باشووری كه‌ركوكه‌وه‌ خه‌تی جیاكه‌ره‌وه‌ی خاكی كوردستانه‌ له‌ خاكی عه‌ره‌بستان به‌ره‌و داقوق و دووز و كفری و خانه‌قین و مه‌نده‌لی ده‌رده‌كه‌وێت». هه‌رچی ( عه‌لائه‌دین سه‌جادی)شه‌ سنووری كوردستان دیاری ده‌كات و ده‌نووسێت: «سنووری كوردستان له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ پاڵ ئه‌دات به‌ ئێرانه‌وه‌، واته‌ له‌ خوزستانه‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات بۆ عێراقی عه‌جه‌م و هه‌مه‌دان و زه‌نگان تا ده‌گاته‌ ڕووباری ئاراس و له‌ قه‌وقاسی جنوبی، له‌ رۆژئاواوه‌ ئایه‌ و سیواس پاڵ ده‌دات به‌ ئه‌نادۆڵه‌وه‌، له‌ شیماله‌وه‌ ئه‌گاته‌ قه‌وقاس و لیوای لازستان، له‌ جنوبی شه‌رقی جنوبه‌وه‌ ریزه‌ خه‌تێكه‌ له‌ خوزستانه‌وه‌ دێت ئه‌گاته‌ كێوی حه‌مرین بۆ كێوی سنجار له‌ ده‌شتی شام و له‌وێوه‌ بۆ ئاگری داغ تا ئه‌چێته‌ سنووری ئه‌سكه‌نده‌رونه‌». لێره‌شدا ئه‌و ڕاستیه‌ جوگرافیه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ كه‌ركوك به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ سنووری جوگرافیای كوردستان، چه‌ندین نووسه‌ری دیكه‌ش ئه‌و سنووره‌یان به‌ زانستیانه‌ سه‌لماندووه‌.
له‌دیدێكی دیكه‌شه‌وه‌ بۆ سه‌لماندنی كوردستانیه‌تی كه‌ركوك به‌ده‌ستنیشانكردن و دیاریكردنی سنووری عێراق ده‌رده‌كه‌وێت، بۆنموونه‌ (د.زرار سدیق شوانی) به‌ پشت به‌ستن به‌ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی مێژوویی سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست، سنووری عێراقی ئه‌وكات دیاری ده‌كات كه‌ كه‌ركوك هیچ كات به‌شێك نه‌بووه‌ له‌ سنووری و بۆیه‌ نووسیوێتی:»ئه‌و جوگرافیاوان و گه‌رۆكانه‌ له‌ مه‌ڕ گه‌لێك پرسی كارگێری و جوگرافی ناكۆكن و زانیاری لێكجیاو ته‌نانه‌ت دژ به‌ یه‌ك ده‌ده‌ن به‌ده‌سته‌وه‌، وه‌ك رێك نه‌كه‌وتنیان له‌سه‌ر ده‌ستنیشانكردنی سنووری هه‌ندێك هه‌رێم و ویلایه‌تی ده‌وڵه‌تی ئیسلامی. به‌ڵام هه‌موان كۆك و ته‌بان ده‌رباره‌ی ئه‌وه‌ی‌ كه‌ سنووری هه‌رێمی عێراق له‌ باكووره‌وه‌ به‌ پێی هه‌موو ریوایه‌ته‌كان له‌شارۆچكه‌ی قه‌ڵای تكریت تێپه‌ڕ ناكات، (ابن الفقیه‌) ده‌ڵێت: عێراق له‌ درێژیدا له‌ عانه‌وه‌ تا به‌سرایه‌… كه‌چی (ابن حوقل) نووسیوێتی: هه‌رێمی عێراق له‌ درێژیدا له‌ سنووری تكریته‌وه‌ تا شاری عه‌بادانه‌، ته‌نانه‌ت تكریتیش عه‌ره‌بنشین نه‌بوون، به‌ڵكو زۆربه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ی مه‌سیحی (نصاری) بوون و له‌ ڕووی ریڤه‌به‌ریشه‌وه‌ سه‌ر به‌ شاری موسڵ بوو، موسڵیش وه‌كو زانراوه‌ بنكه‌ی هه‌رێمی جه‌زیره‌ بووه‌، ئه‌م دوو ریوایه‌ته‌ دژ به‌یه‌ك نین و به‌ڵكو ته‌واوكه‌ری یه‌كدین …. (ابن الفقیه‌) له‌ رۆژئاواوه‌و له‌سه‌ر رووباری فوراته‌وه‌ بۆی چووه‌و (ابن حوقل) له‌ رۆژهه‌ڵاته‌وه‌ له‌سه‌ر رووباری دیجله‌وه‌ دیاریكردووه‌…. ڕاستیه‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌، هێڵی وه‌همی له‌شاری تكریته‌وه‌ له‌سه‌ر دیجله‌وه‌ بۆ شاری عانه‌ له‌سه‌ر فورات ده‌بێته‌ سنووری نێوان هه‌رێمی عێراق له‌ باشووری هه‌رێمی جه‌زیره‌ له‌ باكوور»، له‌باره‌ی ئه‌م هێڵه‌شه‌وه‌ رۆژهه‌ڵاتناسی ئینگلیز (لیسترنج) وای بۆ ده‌چێت له‌دیدی جوگرافیای سروشتیه‌وه‌ نزیكتره‌ له‌ دابه‌شكردنی سروشتیه‌وه‌ وه‌ك له‌وه‌ی ده‌ستكردبێت و سروشت و ده‌شتی پان و به‌رینی نێوان دووئاوان (ما بین النهرین)ی كردووه‌ به‌ دوو كه‌رته‌وه‌و: كه‌رتی باكوور مه‌مله‌كه‌تی ئاشووری كۆن كه‌ زۆربه‌ی خاكه‌كه‌ی له‌وه‌ڕگایه‌و ده‌شتێكی نه‌ژاد به‌رینی دایپۆشیوه‌و، كه‌رتی باشووریشی وڵاتی بابلی كۆنه‌ كه‌ خاكێكی رسوبی به‌پیته‌و به‌زۆری دارخورمای لێده‌روێت كه‌به‌ ئاوی رووباره‌كان ئاو ده‌درێت. كه‌واته‌ له‌ ڕووی جوگرافیای سروشتیه‌وه‌ش ده‌ڤه‌ری كه‌ركوك سه‌ر به‌ هه‌رێمی جه‌زیره‌یه‌و جیاوازه‌ له‌ هه‌رێمی عێراق و هیچ په‌یوه‌ندیه‌ك پێكه‌وه‌ گرێیان نادات. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ جوگرافیاناسه‌كانی عێراقیش وا ڕاهاتوون كه‌ عێراقی ئێستا به‌سه‌ر سێ ناوچه‌ی سروشتی جیاواز دابه‌ش ده‌بێت، كه‌ بریتین له‌:-
یه‌كه‌م: ناوچه‌ی شاخاوی.

دووه‌م: ناوچه‌ی ده‌شتی نیشته‌جێ.
سێیه‌م: بانی رۆژئاوا.
به‌ڵام (ته‌ها هاشمی) عێراق به‌سه‌ر دوو به‌شی سه‌ره‌كی دابه‌ش ده‌كات كه‌ (عێراقی سه‌روو، عێراقی خواروو)، ئه‌و دوو به‌شه‌ش به‌هێڵێك جیاده‌كاته‌وه‌ كه‌ (ده‌لی عه‌بباس) له‌سه‌ر رووباری فورات به‌ (به‌له‌د) ده‌گه‌یه‌نن. به‌م جۆره‌ لێكۆڵیاران له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كۆكن كه‌ زنجیره‌ به‌رزاییه‌كانی حه‌مرین به‌شێكی سه‌ره‌كی ئه‌و سنووره‌یه‌ كه‌ ناوچه‌ شاخاوی و به‌رزه‌كان له‌ ناوچه‌ ده‌شتی نیشته‌جێیه‌كان جیا ده‌كاته‌وه‌ كه‌ ناوه‌ڕاست و باشووری عێراق ده‌گرێته‌وه‌، كه‌ كه‌ركوك ده‌كه‌وێته‌ به‌شی یه‌كه‌مییانه‌وه‌. هه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ جوگرافیانه‌ش بوو وای له‌ لیژنه‌ی كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان بۆ چاره‌سه‌ری ( كێشه‌ی ویلایه‌تی موسڵ) كرد، كه‌ دوا پێشنیاریان بۆ كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان له‌ ڕوانگه‌ی جوگرافیه‌وه‌ ئه‌وه‌بوو كه‌: عێراقی عه‌ره‌بی له‌ (حه‌مرین) بترازێت درێژبوونه‌وه‌ی نیه‌، له‌ سه‌رجه‌م سه‌رچاوه‌ جوگرافیه‌كاندا هه‌ر له‌ رۆژگاری هاتنی عه‌ره‌ب بۆ ئه‌م ده‌ڤه‌ره‌ تا ساڵی 1925، به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ئه‌و زه‌وییانه‌ی ململانێیان له‌سه‌ره‌، وه‌ك به‌شێك له‌ خاكی عێراق ته‌ماشایان نه‌كراوه‌و ته‌نانه‌ت له‌ ڕابردوودا ناوی عێراق لای دانیشتوانی ویلایه‌ته‌كه‌ نه‌بیستراو بووه‌، هه‌روه‌ها شاری (كه‌ركوك)یش به‌ ده‌ستی كورد بونیادنراوه‌و ئه‌م ناوچه‌یه‌ش نیشتمانی (گوتیه‌كان) بووه‌. سه‌باره‌ت به‌ بیانووی توركیاش كه‌ گوایه‌ ویلایه‌تی موسڵ به‌شێكی دانه‌بڕاوه‌ له‌ ناوچه‌كانی (ئه‌نادۆڵ)، ئه‌وا لیژنه‌كه‌ پێی وایه‌ كه‌ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ ڕاست نییه‌، چونكه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ كوردستانه‌ و به‌شه‌كه‌ی (رۆژئاوای كوردستان/ كوردستانی سوریا) لێكیان داده‌بڕێت. به‌م شێوه‌یه‌و به‌ شه‌ن و كه‌وكردنی بۆچوونی هه‌موو ئه‌و جوگرافیناس و نووسه‌ر و گه‌رۆك و لیژنانه‌بێت، ده‌گه‌ینه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ زانستیه‌ی كه‌ كه‌ركوك له‌ ڕووی جوگرافیاییه‌وه‌ به‌شێكه‌ له‌ خاكی كوردستان و كوردستانییه‌.

سێیه‌م// كوردستانیه‌تی كه‌ركوك له‌ ئینسكلۆپیدیاو نوسراوه‌ فه‌ڕمیه‌كانی وڵاتانی جیهان:
یه‌ك ده‌نگیه‌ك له‌نێوان ئینسكلۆپیدیا و نوسراوه‌ فه‌ڕمیه‌كانی وڵاتانی جیهاندا هه‌یه‌، سه‌باره‌ت به‌ كوردستانیه‌تی كه‌ركوك له‌ ڕوانگه‌ی جوگرافیا و مێژوو و ناو و دانیشتوانی شاره‌كه‌دا، بۆ وێنه‌ ئینسكلۆپیدیای ئیسلامی ده‌رباره‌ی كوردستانیه‌تی ناوچه‌كانی كه‌ركوك نووسیویه‌تی: «ده‌سه‌ڵاتدارانی راسته‌قینه‌ی ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌ سه‌رۆك كورده‌ خۆجێیه‌كانی ناوچه‌ی ئه‌رده‌ڵان بوون، ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی به‌ پشت به‌ست به‌ چالاكی پاشاكانی شاره‌زوور ده‌سه‌ڵاتی خۆی به‌سه‌ر ئه‌م شاره‌ كوردییه‌ (شاری كه‌ركوك) سه‌پاند»وه‌. هه‌ر سه‌باره‌ت به‌ كوردستانی بوونی كه‌ركوك له‌ (دائره‌ المعارف)ی عوسمانلی كه‌ به‌ناوی (قاموس الاعلام) به‌زمانی توركی درچووه‌، تێدا كه‌ باس كه‌ركوك ده‌كات نوسیوویه‌تی:»شاری كه‌ركوك ناوه‌ندی ئه‌و لیوایه‌یه‌ كه‌ پێیده‌وترێت شاره‌زوور، كه‌ ده‌كه‌وێته‌ ویلایه‌تی موسڵ له‌ كوردستان، (160) كیلۆمه‌ترێك له‌ خوارووی رۆژهه‌ڵاتی موسڵدایه‌ و ئه‌مه‌ش له‌ خوار ریزه‌ گردۆڵكه‌یه‌ك دروستكراوه‌، به‌ته‌نیشت دۆڵێكی به‌رین له‌ دۆڵه‌كانی زێی ئه‌دهه‌م «. له‌ ساڵنامه‌ی عوسمانی ساڵی 1912دا ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌كراوه‌، كه‌ عه‌ره‌ب له‌ ده‌وری رۆژئاوای سه‌نجه‌قی كه‌ركوك بونیان هه‌بووه‌، ئه‌وان له‌ خێڵه‌كانی ( عوبێدی و ساڵحی و به‌نی نه‌عیم)ن و له‌ ناو خێمه‌دا نیشته‌جێن، یاخود ئه‌وان به‌شێوه‌ی (به‌دو)ی گه‌رۆك ده‌سوڕانه‌وه‌و یه‌ك پارچه‌ زه‌وییان له‌ لیوای كه‌ركوك نه‌بووه‌، به‌ڵام هه‌ندێك له‌ خێزانی ئه‌و خێڵانه‌ به‌هۆی لێبوورده‌یی خێڵه‌ كوردییه‌كان به‌پله‌ی یه‌كه‌م و به‌هۆی ململانێی نێوان عوبێد و عزه‌ له‌لیوای دیاله‌ و به‌درێژایی كات له‌ده‌وروبه‌ری رۆژئاوایی پارێزگا نیشته‌جێ بوون، كه‌له‌ رۆژئاوای (چیای حه‌مرین) و بۆ ناوچه‌كانی به‌رزایی حه‌مرین و حه‌ویجه‌ به‌مه‌به‌ستی جێگیربوونیان، دواتریش حكومه‌ت هانیداون بۆ نیشته‌جێبوونیان وه‌ك چۆن پێشتر هانی توركه‌كانی دابوو، كه‌ كۆچ بكه‌ن و نیشته‌جێ بن له‌ كه‌ركوك.
(ئینسكلۆپیدیای ده‌زگای مایكرۆسۆفت)یش له‌باره‌ی كوردستانیه‌تی شاری كه‌ركوكه‌وه‌، تێدا هاتووه‌:»كه‌ركوك شارێكه‌ ده‌كه‌وێته‌ باكووری رۆژهه‌ڵاتی عێراق» ، كه‌مه‌به‌ست لێی باشووری كوردستانه‌. له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ هه‌ر له‌ ئه‌مریكاو له‌ (ئینسكلۆپیدیای كۆلۆمبیای ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا)دا نووسراوه‌: «له‌كه‌ركوك چه‌ند شوێنه‌وارێك دۆزراوه‌ته‌وه‌، كه‌ مێژووه‌كه‌ی بۆ (3000) ساڵ پێش زاینی ده‌گه‌رێته‌وه‌و ئه‌و دۆزاراوانه‌ ده‌ریخستووه‌ كه‌ زۆرینه‌ی دانیشتوانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ كورد بوونه‌» . هه‌روه‌ها له‌ ( ئینسكلۆپیدیای وڵاتی نه‌رویج)دا نووسراوه‌: «كه‌ركوك شارێكی كوردستانی عێراقه‌، له‌كۆتایی خواره‌وه‌ی چیاكانی زاگرۆسه‌، كه‌ (230)كیلۆمه‌تر له‌ باكووری به‌غداد دایه‌» ، به‌ڵام ئینسكلۆپیدیای به‌ریتانی ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ شاری كه‌ركوك ده‌كه‌وێته‌ سه‌ربناری چیایی زاگرۆس له‌ هه‌رێمی كوردستانی عێراق. كه‌ ئه‌م جۆره‌ دیاریكردنه‌ جێی پرسیاره‌ و له‌ دیاریكردندا كه‌متر وردی تێدایه‌.
له‌تازه‌ترین چاپی ئینسكلۆپیدیای دانیماركیدا له‌باره‌ی كوردستانیه‌تی‌ شاری كه‌ركوكه‌وه‌ هاتووه‌: «كه‌ركوك شارێكی پڕ نه‌وته‌، ده‌كه‌وێته‌ باكووری رۆژهه‌ڵاتی عێراق و به‌شێكه‌ له‌ كوردستان، ده‌كه‌وێته‌ دووری (250) كیلۆمه‌تر له‌ باكووری به‌غداده‌وه‌. به‌پێی پێشبینی و مه‌زه‌نده‌كردن بیره‌ نه‌وته‌كانی كه‌ركوك (7,5%)ی سه‌رجه‌می یه‌ده‌گی نه‌وتی جیهان پێكده‌هێنێت، دانیشتوانه‌كه‌ی له‌ (500,000) كه‌س تێپه‌ر ده‌كات، كه‌ زۆرینه‌ی ئه‌م دانیشتوانه‌ له‌ پێشوودا كوردبوون پێش ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی (1970)ه‌وه‌ ژماره‌ی كوردی تێدا كه‌م بكرێته‌وه‌و ده‌ربكرێت، له‌به‌رامبه‌ر زۆركردن و هێنانی ژماره‌یه‌كی زۆری دانیشتوانی عه‌ره‌ب» . هه‌ر له‌ ئینسكلۆپیدیای گه‌وره‌ی دانیمارك و له‌به‌رگی (11)یداو له‌لاپه‌ڕه‌ (400)دا باسی كوردستاندا به‌م شێوه‌یه‌ نووسیوێتی:»به‌گوێره‌ی په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر ساڵی 1920، ده‌سه‌ڵاتدارانی هاوپه‌یمان به‌ڵێنی فراوانكردنی ناوچه‌ سه‌ربه‌خۆی كوردستانی توركیایان دابوو بۆئه‌وه‌ی ئه‌و كورددانه‌ ویلایه‌تی موسڵی داگیركراو له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌ كه‌ ئێستا موسڵ سه‌ر به‌ عێراقه‌ مافی ئه‌وه‌یان هه‌بێت له‌گه‌ڵ كوردستانی توركیا یه‌ك بگرنه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌و په‌یماننامه‌یه‌ به‌ توندی له‌لایه‌ن حكومه‌تی نوێی رژێمی ناسێۆنالیستی تورك له‌ژێر سه‌ركردایه‌تی كه‌مال ئه‌تاتورك ره‌تكرایه‌وه‌، هه‌روه‌ها له‌ ساڵی 1923دا په‌یماننامه‌ی سیڤه‌ر پشتگوێ خراو په‌یماننامه‌ی لۆزان شوێنی گرته‌وه‌، كه‌ هیچ مه‌رجێكی بۆ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان تێدا نه‌بوو» . به‌م شێوه‌یه‌ ئینسكلۆپیدیای دانیماركی پێمان ده‌ڵێت ئه‌گه‌ر په‌یمانی سیڤه‌ری ساڵی 1920 جێبه‌جێبكرایه‌، ئه‌وكات به‌رله‌وه‌ی ویلایه‌تی موسڵ له‌ (16-12-1926) به‌بڕیاری (كۆمه‌ڵه‌ی گه‌لان) بخرێته‌ سه‌ر ده‌وڵه‌تی داتاشراوی عێراق له‌لایه‌ن به‌ریتانیاوه‌، ئه‌وا ته‌واوی ویلایه‌تی موسڵ كه‌ پێكده‌هات له‌ شاره‌كانی (كه‌ركوك و موسڵ و هه‌ولێر و سلێمانی و دهۆك) له‌گه‌ڵ باكووری كوردستان (كوردستانی توركیا) یه‌كی ده‌گرته‌وه‌و ته‌واوی ویلایه‌ته‌كه‌ به‌ كوردستانی داپێدانراو ده‌مایه‌وه‌. له‌ ئینسكلۆپیدیای ئه‌ڵمانیشدا سه‌باره‌ت به‌ كوردستانیه‌تی كه‌ركوك نووسراوه‌: «شاری كه‌ركوك له‌ ڕووی مێژووییه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ كوردستانه‌وه‌، وه‌كو هه‌موو خاكی كوردستان و عێراق كه‌وتۆته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییه‌كانه‌وه‌ له‌ ساڵی 1638ه‌وه‌ ، هه‌روه‌ها كه‌ركوك له‌ساڵانی جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانیدا كه‌وته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی به‌ریتانیاوه‌و له‌ساڵی 1927دا گه‌وره‌ترین بیره‌نه‌وتی تێدا دۆزارایه‌وه‌» . له‌لایه‌كی دیكه‌شه‌وه‌ نه‌خشه‌ی كوردستان له‌ ئینسكلۆپیدیای سویددا، سنووری شاری كه‌ركوك له‌ناو سنووری نه‌خشه‌ی كوردستاندایه‌. به‌م شێوه‌یه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ زۆر له‌ ئینسكلۆپیدیای وڵاتانی جیهان وه‌ك (ئه‌مریكا و توركیا و عوسمانی و ئیسلامی و دانیماركی و سویدی و به‌ریتانی و نه‌رویجی و سعودی … تاد) نه‌یانتوانیوه‌ ئه‌و ڕاستیه‌ پشتگوێ بخه‌ن كه‌ شاری كه‌ركوك به‌شێكه‌ له‌ باشووری كوردستان و باشووری كوردستانیش به‌شێكه‌ له‌ كوردستانی گه‌وره‌.

سەرچاوە و پەراوێزەکان:
د.جمال رشید احمد: كركوك فی العصور القدیمه‌، منشورات ئاراس، اربیل،2002،ل28.
د.شاكر خصباك: العراق الشمالی، مطبعه‌ شفیق، بغداد،1973،ل215.
المرشد الی‌ موطن اثاری و الحضاره‌، الرحله‌ رابعه‌، دار الجمهوریه‌ للطباعه‌ والنشر، بغداد،1965،ل8.
دراسات كردیه‌ فی بلاد سوبارتوو، دار افاق عربیه‌ للطباعه‌ والنشر،اربیل،2003،ل30-31.
فاخرلیات، فاضل مهدی بیات: توركمن تاریخنیدن یارثراقلی،لزمان باصم ئه‌وینده‌ باصبلمتسدر، بغداد،1975،ل224-225 .
اصل اسم كركوك، مجله‌ الكاتب، عدد (1)، ل12.
عوسمان سه‌ید قادر: كه‌ركوك شاری دێرینی كورده‌واری، گۆڤاری مرۆڤایه‌تی، ژماره‌ (7)، 1998، ل52.
كركوك و السلیمانیه‌ صنوان، ل26.
فهمی عرب اغاو فاضل ملا مصطفی‌: ماذا فی كركوك، مطبعه‌ تتویج، كركوك، بدون سنه‌ طبع،ل8.
پ.د.ئازاد نه‌قشبه‌ندی: كاریگه‌ری نه‌وتی كه‌ركوك له‌سه‌ر راگوێزانی كورد له‌ كه‌ركوك و به‌عه‌ره‌بكردنی، گۆڤاری (سه‌نته‌ری برایه‌تی)، ژماره‌(20)، هاوینی2001، ل34.
ئاران: ئارابخا وڵاتی كورده‌واری له‌ مێژوودا، گۆڤاری (هه‌زارمێرد)، ژماره‌ (16)، حوزه‌یرانی 2001، ل175.
پشكۆ حه‌مه‌تاهیر ئاغجه‌له‌ری: ڕاپه‌ڕینی كه‌ركوك له‌ ساڵی 1991، مه‌كته‌بی رووناكبیری (ی.ن.ك)، سلێمانی، 2003، ل34.
د.كمال مظهر أحمد: كركوك وتوابعها حكم التاریخ والضمیر، ج1، مطبعه‌ رینوین،ل34.
كۆمه‌ڵێك مامۆستای زانكۆ: جوگرافیای هه‌رێمی كوردستانی عێراق، سه‌نته‌ری برایه‌تی، هه‌ولێر، 1998، ل16.
نه‌وشیروان مسته‌فا: حكومه‌تی كوردستان، چاپخانه‌ی رۆشنبیری، هه‌ولێر،1993، ل18.
الحسنی: العراق قدیما و حدیثا، مطبعه‌ العرفان، صیدا، 1955، ل33-34.
شاكر خصباك: الكرد المسأله‌ الكردیه‌، مطبعه‌ الرابطه‌، منشورات الثقافه‌ الجدیده‌، بغداد،1959، ل7.
شاكر خصباك: الاكراد، مطبعه‌ شفیق، بغداد،1972، ل21 و41.
جلال الطالبانی: كردستان و الحركه‌ القومیه‌ الكردیه‌، بیروت، 1971، ل35.
محمود الدره‌: القضیه‌ الكردیه‌، منشورات دار الطلیعه‌، بیروت، 1963، ل14.
علاالدین سجادی: مێژووی ڕاپه‌رینی كورد، چاپی دووه‌م، چاپخانه‌ی ئێران، شاری كورد،1996، ل10-11.
كوردستانیه‌تی كه‌ركوك و ده‌وروبه‌ری له‌سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستدا، گۆڤاراری (نه‌وشه‌فه‌ق)، ژماره‌ (34)، كانوونی دووه‌می 2006، ل3-4.
بلدان الخلافه‌ الشرقیه‌، ت.تبشیر مزیس و گۆرگیس عواد، بغداد، 1954، ل40-41.
گورد هسند: الطبیعه‌ الجغرافیه‌ العراق، بغداد، 1948، ل34. .، طه‌ الهاشمی: مفصل جغرافیه‌ العراق، مطبعه‌ دار السلام، بغداد، 1930، ل175.
عصبه‌ الامم: مسأله‌ الحدود بین تركیه‌ و العراق وهو التقریر الذی رفعه‌ البعثه‌ المٶلفه‌ وفقا لقرار المجلس فی (30 أیلول 1924)، طبع فی مطبعه‌ الحكومه‌ بغداد، بدون سنه‌ طبع، ل67-68.
پ.د. ئازاد نه‌قشبه‌ندی: كاریگه‌ری نه‌وتی كه‌ركوك …….، ل24.
شمس الدین سامی: قاموس الاعلام، ق5، مطبعه‌ مهران، استنبول، بدون سنه‌ طبع، ل3802.
فواد حمه‌ خورشید: كه‌ركوك له‌ به‌ڵگه‌نامه‌كاندا، و. نه‌ریمان خۆشناو، چاپخانه‌ی مناره‌، هه‌ولێر، 2007، ل 50-51.
ئه‌حمه‌د عه‌زیز: كوردستانیه‌تی كه‌ركوك له‌ ئینسكلۆپیدیای وڵاتانی ئه‌وروپا و ئه‌مریكادا، گۆڤاری (كه‌ركوك)، ژماره‌ (4)، به‌هاری 2003، ل 56-57.
أحمد عزیز: كركوك فی موسوعات البلدان الاوروبیه‌ و العربیه‌ و الامریكی، مجله‌ سردم العربی، العدد (3)، خریف 2002، ل 160-162.
محمد سعید سۆفی: پارێزگای كه‌ركوك له‌ناو پاكتاوی ڕه‌گه‌زیدا، سلێمانی، 2003، ل11.
ده‌رسیم دیبه‌گه‌یی: كوردستانیه‌تی شاری موسڵ له‌ ئینسكلۆپیدیا و هه‌ندێ نوسراوی دانیماركی، گۆڤاری (نه‌وشه‌فه‌ق)، ژماره‌ (39)، حوزه‌یرانی 2006، ل8.
*دۆڵی(ئه‌دهه‌م) مه‌به‌ست لێی رووباری خاسه‌یه‌، كه‌ كه‌ركوكی كردووه‌ به‌دوو به‌شه‌وه‌. (پشكۆ حه‌مه‌تاهیر ئاغجه‌له‌ری: شاری كه‌ركوك 1917-1926، مه‌كته‌بی بیرو هۆشیاری (ی.ن.ك)، سلێمانی، 2007، ل52).

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*