سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » ساراماگۆ: ئێمه‌ كوێرین یان شێتین؟

ساراماگۆ: ئێمه‌ كوێرین یان شێتین؟

خوسێ ساراماگۆ (1922-2010) له‌ گوندێكی بچووكی باكووری لیشبۆنه‌ له‌ خێزانێكی جووتیار له‌ دایك بووه‌، له‌ ته‌مه‌نی دوو ساڵیدا له‌گه‌ڵ خێزانه‌كه‌ی چوونه‌ته‌ لیشبۆنه‌ و له‌وێ خوێندنی ده‌ستپێكردووه‌، به‌ڵام له‌ قۆناغی ئاماده‌ییدا له‌ پێناوی دابینكردنی ژیان و گوزه‌راندا وازی له‌ خوێندن هێناوه‌ و جۆره‌ها كاری وه‌كو ئاسنگه‌ریی و فیته‌ری و كرێكاری كردووه‌، ماوه‌یه‌كیش له‌ رۆژنامه‌ی ئۆرگانی حزبی كۆمۆنیستی پرتوگال نووسه‌ر و وه‌رگێڕ بووه‌. ئه‌گه‌رچی له‌ ساڵی (1947) دا یه‌كه‌م رۆمانی به‌ ناوی (وڵاتی تاوان) چاپكردووه‌، به‌ڵام له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌یتوانیوه‌ قه‌ناعه‌ت به‌ ناشری رۆمانه‌كه‌ بكات چاپی دووه‌می بكاته‌وه‌، تووشی نائومێدیی بووه‌ و وازی له‌ رۆماننووسین هێناوه‌، له‌ ته‌مه‌نی (54) ساڵیدا ده‌ستیكردۆته‌وه‌ به‌ رۆماننووسین و ساڵی (1977) رۆمانی (بنه‌ماكانی وێنه‌كێشان و خۆشنووسیی) چاپكردووه‌، به‌ڵام له‌ ته‌مه‌نی (60) ساڵیدا (1982) به‌ رۆمانی (باڵتازار و بلموندا) ناوبانگی په‌یدا كردووه‌ و (1988) ته‌رجه‌مه‌ كراوه‌ بۆ ئینگلیزی. ساراماگۆ جگه‌ له‌و سێ رۆمانه‌ هه‌موو رۆمانه‌كانی له‌ دوای ته‌مه‌نی (60) ساڵییه‌وه‌ نووسیوه‌ كه‌ (11) رۆمانن، ساڵی (1998) له‌ ته‌مه‌نی (76) ساڵیدا خه‌ڵاتی نۆبڵی وه‌رگرتووه‌ و دوو ساڵ پێش مردنی رۆمانی (سه‌فه‌ری فیل)ی بڵاوكردۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌مان پێده‌ڵێت كه‌ داهێنان په‌یوه‌ندی به‌ ته‌مه‌نه‌وه‌ نییه‌ و مه‌رج نییه‌ پیریی چرای داهێنان بكوژێنێته‌وه‌. لێره‌دا ساراماگۆ باسی شێوازی نووسینی خۆی و رۆمانی كوێریی ده‌كات.
لە فارسییەوە: محەمەد کەریم
*شێوازی كاركردنت چۆنه‌؟ ئایا هه‌موو رۆژێ ده‌نووسیت؟
-كاتێ سه‌رقاڵی نووسینێكم كه‌ پێویستی به‌ درێژه‌دانه‌ وه‌كو رۆمان، هه‌موو رۆژێك ده‌نووسم، هه‌ڵبه‌ته‌ چه‌ند وه‌ستانێكی جیاوازی تێده‌كه‌وێ، چ ئه‌و كاتانه‌ی له‌ ماڵه‌وه‌م یان له‌ سه‌فه‌رم، به‌ڵام وێڕای ئه‌مانه‌ زۆر كه‌سێكی سیستماتیكم. من زۆر له‌ خۆم ناكه‌م كه‌ له‌ رۆژدا چه‌ند سه‌عاتێكی دیاریكراو بنووسم، به‌ڵام هه‌وڵ ده‌ده‌م رۆژی چه‌ند لاپه‌ڕه‌یه‌كی دیاریكراو بنووسم كه‌ ئاسایی دوو لاپه‌ڕه‌یه‌. دوو لاپه‌ڕه‌ له‌ رۆژێكدا زۆر نییه‌، به‌ڵام چه‌ند كارێكی تریش هه‌یه‌ ده‌بێ بیانكه‌م بۆ نموونه‌ یاداشتی تر و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی نامه‌كان، وێڕای ئه‌مه‌ش رۆژی دوو لاپه‌ڕه‌ بچێته‌ سه‌ر رۆمانه‌كه‌م یانی له‌ ساڵێكدا ته‌قریبه‌ن (800) لاپه‌ڕه‌. به‌ كورتی، نووسینی من ته‌واو ئاساییه‌ و عاده‌تی سه‌یر و سه‌مه‌ره‌ و خۆنواندنم نییه‌. ئازار و ئه‌شكه‌نجه‌ی كاتی نووسین، ترس له‌ لاپه‌ڕه‌ی سپی، كۆت و به‌ندی نووسه‌ر و ئه‌و شتانه‌ی له‌باره‌ی نووسه‌رانی تره‌وه‌ بیستوومه‌، لای من هیچ ده‌نگ و باسی نییه‌ و هیچ كام له‌م كێشانه‌م نییه‌، به‌ڵام رێك وه‌كو هه‌ر نووسه‌رێكی دیكه‌ كه‌ بابه‌تێكی تر ده‌نووسێت هه‌ندێ جار ئیشه‌كه‌ وه‌كو من ده‌مه‌وێ به‌ باشی ناڕوات له‌م كاتانه‌دا ناچارم ئه‌وه‌ قبوڵ بكه‌م كه‌ هه‌یه‌.
*ئایا راسته‌وخۆ به‌ كۆمپیوته‌ر ده‌نووسی؟
-به‌ڵێ وا ده‌كه‌م. دوا رۆمان كه‌ به‌ تابیعه‌ نووسیم (مێژووی گه‌مارۆدانی لیشبۆنه‌) بوو. راستییه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ من تا ئێستا بۆ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ لاپه‌ڕه‌ی كۆمپیوته‌ر كێشه‌یه‌كم نییه‌، ئه‌و شته‌ی له‌سه‌ر شاشه‌ی كۆمپیوته‌ره‌ رێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ تابیعه‌ ده‌منووسی له‌گه‌ڵ ئه‌و جیاوازییه‌ی كه‌ خاوێنتر و ئاسانتر و خێراتره‌. كۆمپیوته‌ر هیچ كێشه‌یه‌كی له‌ شێوه‌ی كاركردنمدا دروست نه‌كردووه‌ هه‌روه‌كو چۆن له‌ به‌ ده‌ست نووسینه‌وه‌ بۆ نووسین به‌ تابیعه‌ كێشه‌ی دروست نه‌كرد. من باوه‌ڕم به‌م جۆره‌ گۆڕانكارییانه‌ نییه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك شێوازی وشه‌كانی خۆی دۆزیبێته‌وه‌ چۆن ده‌بێ به‌ كاركردن به‌ كۆمپیوته‌ر هه‌موو شتێ بگۆڕێت؟ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هێشتا هه‌ستێكی به‌قوه‌تم بۆ كاغه‌زی چاپكراو هه‌یه‌، هه‌ر بۆیه‌ هه‌ر لاپه‌ڕه‌یه‌ك كه‌ ته‌واو ده‌كه‌م پرنتی ده‌كه‌م.
*دوای ته‌واوكردنی دوو لاپه‌ڕه‌ی رۆژه‌كه‌ گۆڕانكاری له‌ ده‌قه‌كه‌دا ده‌كه‌یت؟
-كاتێ ده‌قه‌كه‌ ته‌واو بوو، سه‌راپای ده‌خوێنمه‌وه‌. به‌ شێوه‌یه‌كی ئاسایی له‌و ماوه‌یه‌دا، هه‌ندێ گۆڕانكاریی بچووك له‌ به‌شه‌ تایبه‌ته‌كاندا ده‌كه‌م و ئه‌و ده‌سكارییانه‌ش ده‌كه‌م كه‌ ده‌قه‌كه‌ وردتر ده‌كات، به‌ڵام ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ هیچ كاتێ زۆرنین. ته‌قریبه‌ن له‌ سه‌دا نه‌وه‌دی نووسینه‌كه‌ له‌ یه‌كه‌م جاردا ده‌بێت و باقییه‌كه‌ی ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ دوایی. رۆمانه‌كانی من وه‌كو رۆمان ده‌ست پێده‌كه‌ن و گه‌شه‌ ده‌كه‌ن. حاڵی حازر (132)  لاپه‌ڕه‌م له‌ رۆمانه‌ تازه‌كه‌م نووسیوه‌ و هه‌وڵ ناده‌م بیكه‌م به‌ (180) لاپه‌ڕه‌، هه‌رچی هه‌یه‌ هه‌ر ئه‌وه‌یه‌. ره‌نگه‌ هه‌ندێ گۆڕانكاری له‌م لاپه‌ڕانه‌ روو بدات، به‌ڵام گۆڕانكاریی وا نا كه‌ ئه‌وه‌ی یه‌كه‌مجار نووسیومه‌ بكات به‌ شتێكی دیكه‌ له‌ رووی قه‌باره‌ و ناوه‌ڕۆكه‌وه‌، ئه‌و گۆڕانكارییانه‌ی پێویستن ته‌نیا به‌ ئاراسته‌ی باشتركردنی ده‌قه‌كه‌ن نه‌ك شتێكی زیاتر له‌وه‌.
*به‌م پێیه‌ تۆ بیرۆكه‌یه‌كی جێگیر و دیاریكراوت هه‌یه‌ ئینجا ده‌ست به‌ نووسین ده‌كه‌ی؟
-به‌ڵێ من بیرۆكه‌یه‌كی روونم هه‌یه‌ هه‌روه‌كو چۆن كاتێ له‌ جێگایه‌كه‌وه‌ ده‌چم بۆ جێگایه‌كی دیكه‌، خاڵی سه‌ره‌تا و كۆتایی ئاشكرایه‌، به‌ڵام له‌ نووسیندا ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ قه‌ت سفت و ئاسان نییه‌. له‌ كۆتاییدا ده‌گاته‌ جێگایه‌ك، به‌ڵام بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانج پێچ و په‌نا قبوڵ ده‌كه‌م.
*كام له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كانت خۆش ده‌وێ كه‌ وه‌كو «كه‌سێك» حسابی بۆ بكه‌یت؟
-له‌وانه‌یه‌ له‌مه‌دا به‌ هه‌ڵه‌دا بچم، به‌ڵام لێگه‌ڕێ با راستییه‌كه‌ بڵێم. من پێم وایه‌ هه‌موو كاره‌كته‌ره‌كانی رۆمانه‌كانم له‌ وێنه‌كێشی (H) له‌ رۆمانی «بنه‌ماكانی وێنه‌كێشان و خۆشنووسی»یه‌وه‌ هه‌تا (سینور خوسێ) له‌ رۆمانی «هه‌موو ناوه‌كان»دا تاكێتی خۆیان هه‌یه‌. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌م بابه‌ته‌ كه‌ هیچ كام له‌ كاره‌كته‌ره‌كانی به‌رهه‌مه‌كانم كۆپی یان لاساییكردنه‌وه‌ی كه‌سێكی واقیعی نین، خۆیان به‌سه‌ر دنیای زیندووه‌كاندا ده‌سه‌پێنن، ئه‌مانه‌ بوونه‌وه‌ری ناو چیرۆك و رۆمانن كه‌ ته‌نیا به‌ده‌نی فیزیكییان نییه‌. ئه‌مه‌ روانینی منه‌ بۆ ئه‌وان، به‌ڵام خۆت ده‌زانیت  هه‌میشه‌ نووسه‌ران به‌ بڕیاردانی لایه‌نگیرانه‌ سه‌باره‌ت به‌ كاره‌كته‌ره‌كانیان تاوانبار ده‌كرێن.
*به‌لای منه‌وه‌ ژنه‌كه‌ی دكتۆر له‌ رۆمانی «كوێریی» دا كه‌سێكی زۆر تایبه‌ته‌. من وێنه‌یه‌كی تایبه‌تی ئه‌وم له‌به‌رچاوه‌، بۆ كاره‌كته‌ره‌كانی دیكه‌ی  رۆمانه‌كه‌ش به‌ هه‌مان شێوه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌و راستییه‌ی كه‌ هیچ وه‌سفێكی وردی ئه‌وان نه‌كراوه‌.
 -به‌لای منه‌وه‌ مایه‌ی خۆشحاڵییه‌ كه‌ وێنه‌یه‌كی تایبه‌تی ئه‌وت له‌به‌رچاوه‌ كه‌ بێگومان ئه‌نجامی راڤه‌ی فیزیكی ئه‌و نییه‌، چونكه‌ له‌ بێخه‌وه‌ له‌ رۆمانه‌كه‌دا شتێكی وانییه‌. من پێم وانییه‌ ئه‌وه‌ به‌های  هه‌بێت كه‌ روونی بكه‌مه‌وه‌ لووتی یان چه‌ناگه‌ی چۆنچۆنییه‌. پێم وایه‌ خوێنه‌ر ئه‌وه‌ی پێباشه‌ ورده‌ ورده‌ خۆی كاره‌كته‌ره‌كان بهێنێتـه‌ پێش چاوی خۆی. نووسه‌ر ده‌بێت به‌ ئاسانیی ئه‌م ئه‌ركه‌ به‌ خوێنه‌ر بسپێرێت.
*چۆن بیرۆكه‌ی «كوێرییت» به‌ خه‌یاڵدا هات؟
-وه‌كو هه‌موو رۆمانه‌كانی ترم، بیرۆكه‌ی كوێریی له‌ناكاو هاته‌ مێشكمه‌وه‌. «ئه‌مه‌ فۆرمه‌ڵه‌یه‌كی ورد نییه‌ بۆ وه‌سفی ئه‌و شته‌ به‌ڵام ناتوانم شتێكی له‌مه‌ باشتر په‌یدا بكه‌م.» له‌ رێستۆرانت دانیشتبووم و چاوه‌ڕێم ده‌كرد خواردنی نیوه‌ڕۆم بۆ بێنن یه‌كسه‌ر به‌بێ پێشه‌كی، ئه‌و بیرۆكه‌یه‌م به‌ خه‌یاڵدا هات ئه‌گه‌ر ئێمه‌ هه‌موومان كوێر بووینایه‌ چی رووی ده‌دا؟ هه‌روا كه‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كه‌ی خۆمم ده‌دایه‌وه‌، بیرم ده‌كرده‌وه‌ ئێمه‌ هه‌ر به‌ڕاستی كوێرین. ئه‌مه‌ تۆوی سه‌ره‌تای رۆمانه‌كه‌ بوو. پاش ئه‌وه‌ ته‌نیا به‌ دروستكردنی ئه‌و كه‌ش و هه‌وا سه‌ره‌تاییه‌ و ئه‌نجامه‌كه‌ی بوارم دا رۆمانه‌كه‌ له‌ دایك بێت. خه‌یاڵێكی زۆر له‌ كوێرییدا نییه‌ ته‌نیا كاریگه‌ریی سیستماتیكی په‌یوه‌ندیی نێوان عیله‌ت و مه‌علوله‌.
*تۆ گوتوته‌ كوێریی قورسترین رۆمانه‌ كه‌ نووسیوته‌. سه‌ره‌ڕای زوڵم و زۆری ئاشكرای مرۆڤ له‌گه‌ڵ جۆره‌كه‌ی خۆیدا سه‌باره‌ت به‌ په‌تای كوێریی سپی و ناخۆشیی نووسینه‌وه‌ی ئه‌و ره‌فتاره‌، كه‌چی له‌ كۆتاییدا تۆ گه‌شبینی؟
*من ره‌شبینم به‌ڵام نه‌ك تا ئه‌و راده‌یه‌ی گولله‌یه‌ك بنێم به‌ سه‌ری خۆمه‌وه‌. ئه‌و بێڕه‌حمی و دڵڕه‌قییه‌ی كه‌ تۆ وه‌كو زوڵم و زۆری رۆژانه‌ باستكرد، له‌ هه‌موو جیهاندا رووده‌دات نه‌ك ته‌نیا له‌ رۆمانه‌كه‌ی مندا. ئێمه‌ له‌ هه‌موو ده‌قه‌یه‌كدا به‌ كوێریی سپی گه‌مارۆ دراوین. كوێریی، خوازه‌یه‌كه‌ بۆ كوێریی عه‌قڵی مرۆڤ، ئه‌و كوێرییه‌ بوارمان ده‌داتێ به‌بێ هیچ خه‌مێك بۆ لێكۆڵینه‌وه‌ی به‌ردێك له‌ مه‌ریخ، كه‌شتی ئاسمانیی بنێرین بۆ ئه‌و هه‌ساره‌یه‌ له‌ كاتێكدا ملیۆنه‌ها مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌وی خه‌ریكه‌ له‌ برسا ده‌مرن، ئێمه‌ كوێرین یان شێتین!
*ئایا رای ره‌خنه‌گران به‌لای تۆوه‌ گرنگه‌؟
-شتێك كه‌ به‌لای منه‌وه‌ گرنگه‌، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ پێی ستاندارده‌كانی خۆم باش كاره‌كه‌م بكه‌م كه‌ بریتییه‌ له‌ نووسینی رۆمان به‌و شێوه‌یه‌ی كه‌ ده‌مه‌وێ. پاش ئه‌وه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی منه‌، رێك وه‌كو هه‌ر شتێكی دیكه‌ له‌ ژیاندا. دایك، مناڵ ده‌هێنێته‌ دنیاوه‌ و ئاواته‌خوازی باشترین شته‌ بۆی، به‌ڵام ژیانی مناڵه‌كه‌ په‌یوه‌ندی به‌خۆیه‌وه‌ هه‌یه‌ نه‌ك به‌ دایكییه‌وه‌. خۆی ژیان بۆ خۆی دروست ده‌كات یان كه‌سانی دیكه‌ بۆی دروست ده‌كه‌ن، به‌ڵام كتومت ئه‌و شته‌ نییه‌ كه‌ خه‌ونی دایكی بووه‌. سوودی نییه‌ ئاواته‌خواز بم كتێبه‌كانم رووبه‌ڕووی پێشوازیی به‌ شكۆی ژماره‌یه‌كی زۆر زۆر له‌ خوێنه‌ران ببنه‌وه‌، چونكه‌ خوێنه‌ران له‌ كاتێكدا به‌ دڵ حه‌ز بكه‌ن كتێبه‌كه‌م ده‌كڕن. من نامه‌وێ بڵێم رۆمانه‌كانم شایانی لوتفی خوێنه‌رانن، چونكه‌ ئه‌مه‌ به‌و مانایه‌ دێت كه‌ شایسته‌یی رۆمانێك یان كتێبێك په‌یوه‌سته‌ به‌ ژماره‌ی خوێنه‌رانییه‌وه‌، له‌ كاتێكدا ئه‌مه‌ پێچه‌وانه‌ی واقیعه‌ و راست نییه‌.
سه‌رچاوه‌: www.persianpersia.com
ویكی‌پدیا دانشنامه‌ آزاد
print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*