سەرەکی » وتار »  ‌عه‌داله‌ت عه‌بدوللا‌ » لەبابەتە ئەكادیمییەكانی بواری ماسمیدیا

لەبابەتە ئەكادیمییەكانی بواری ماسمیدیا

(2-2)

چوارەم: كەرەستەكانی هەواڵی تەلەفزیۆنی:
هەواڵی تەلەفزیۆنی بەوە لەهەواڵی رادیۆیی، یان رۆژنامەوانی، یان تەنانەت ئەلكترۆنی، جیادەكرێتەوە كە گوازەرەوەی وێنەی جوڵاوەو خاوەنی شاشەیە بۆ بینین، ئەم شاشەیە تەواوی ئەو كەرەستانەی لەخۆیدا هەڵگرتووە كە ناسنامەی تەلەفزیۆن دیاری دەكەن، ئەو كەرەستانەش ئەمانەن:
1- وێنە: ئەوەی كەمترین زانیاریی لەسەر خاڵی جیاكەرەوەی ناسنامەی تەلەفزیۆن لەئامرازەكانی تری راگەیاندن هەبێت، دەزانێت كە وێنە كەرەستەی بنچینەیی هەواڵی تەلەفزیۆنییە. وێنە لە تەلەفزیۆندا هەر بەتەنها وێنەی جوڵاو و ڤیدیۆیی ناگرێتەوە، بەڵكو لایەنی تەكنیكی كاری تەلەفزیۆنی دەتوانێت سوود لەوێنەی وەستاو و گرافیك و دەستكرد-یش وەربگرێت و لەشاشەوە پیشانیان بدات، ئەمەش بۆ گەیاندنی زانیاری لەسەر رووداوەكان.
2- دەنگ: كەرەستەیەكی تری كاری تەلەفزیۆنییەو چەندین جۆری هەیە، لەوانە:
أ‌. دەنگی مرۆڤ، كە بریتییە لەدەنگی پێشكەشكار یان بێژەر، یان ئەو كەسانەی بەشدار دەبن.
ب‌. دەنگی سروشتی كە لەسەرزەمینی واقیعەوە وەرگیراوە.
ت‌. دەنگی كاریگەرییە دەنگییەكان كە دروستكراون وەك ئاماژەو مەبەستێكی دیاریكراو.
پ‌. دەنگی میوزیك كە بۆ چەند مەبەستێكی جوانكاری و هونەری بەكاردێت.
3- دەق: وەك كەرەستەیەكی تر رۆڵی خۆی هەیە، جا ئەو دەقە دەقێكی نوسراو بێت و بێژەرو پێشكەشكاری تەلەفزیۆنی بیخوێنێتەوە، یان دەقێكی ئەلكترۆنی سەرشاشە بێت و بەبێ دەركەوتنی بێژەر بێت.
پێنجەم: رووماڵی هەواڵی تەلەفزیۆنی:
چەندین پێناسە بۆ روماڵكردنی تەلەفزیۆنی هەیە كە روماڵكردنی ژانری هەواڵیی تەلەفزیۆنیش دەگرێتەوە. لە بواری هەواڵدا، هەواڵنێر پێویستییەكی زۆری بەوەیە كە وریابێت و ئاگاداری زۆر وردەكاریی رووماڵكردن بێت بۆ ئەوەی كە ئەنجامی دەدات بچێتە چوارچێوەی پێناسەی رووماڵكردنەوە. یەكێك لەپێناسەكانیش بۆ رووماڵ كە لەئەدەبیاتی تیۆری و لەفەرهەنگەكاندا هەیە، ئەوەیە كە، ( بریتییە لەپرۆسەی بەدەستهێنانی زانیاری و وردەكاریی تایبەت بە رووداوێك، یان واقیعێكی دیاریكراو، ئەوەی كە بەم ئەركەش هەڵدەستێت بریتییە لەو پەیامنێر/هەواڵنێر/ نێردراوەی كە ئەركەكەی خراوەتە ئەستۆ، بۆیە لەسەریەتی كە بگەڕێتەوە بۆ سەرچاوە رەسەنەكانی زانیاری، لەوانە، شوێنی رووداو و ئەوانەی لەرووداوەكەدا بەشدارن و پەیوەندیدارن پێوەی و شایەتحاڵی رووداوەكەن).
روماڵكردنی تەلەفزیۆنییش چەند جۆرێكی هەیە، لەوانە:
1- روماڵی سەرەتایی: لەم جۆرەدا، پەیامنێر یان نێردراو، زانیاریی تەواوی لەبەردەستدا نییە، چونكە رووداوەكە بەتەواوی گەڵاڵە نەبووە، بۆیە داڕشتنی هەواڵەكە بەئەندازەی بڕی ئەو زانیارییە سەرەتاییانەیە كە دەستی كەوتوون. لێرەدا، هەواڵنێر، بەهیچ جۆرێك و لەهیچ هەلومەرجێكدا ناچار نییە زیادەڕۆیی بكات و نابێت شتێك لە بارەی رووداوەكەوە بڵێت كە هێشتا زانیاریی لەبارەوە دەست نەكەوتووە تاوەكو بۆ بینەری پشت ڕاست بكاتەوە.
2- روماڵی تۆماركراو: ئەمەیان دوای رووداوەكە دەكرێت، واتە زانیاریی تەواو بەدەستهاتوون و لەپرۆسەی رووماڵكردنەكە ئەوەندە وردەكاریی هەن كە وەڵامی پرسیارەكانی هەواڵنێر و بینەر بدەنەوەو رووماڵكردنەكە ئەنجام بدرێت.
3- رووماڵكردنی پەتی(بێلایەن): بریتییە لەباسكردنێكی پەتیی ئەوەی كە روودەدات، واتە گواستنەوەی ئەوەی روویداوە بێ هیچ زیادو كەمكردنێك.لێرەدا، هەواڵنێر، بە پلەی یەكەم، پابەندی گواستنەوەی فاكت و زانیارییەكانە بەو جۆرەی كە بەردەستن و زانیاری و رووداوی تری هاوشێوە، یان پەیوەندیداری پێوە گرێ نادات، ئەمەش زۆرجار بۆ ئەوەیە بێلایەنیی خۆی لە رووماڵكردنەكەدا بپارێزێت.
4- روماڵی لایەنگیریی: زۆرجار تیایدا بەشێك لە زانیارییەكان لادەبرێن، یان شتی تریان دەخرێتەسەر، واتە راستییەكان وەكو خۆیان بڵاوناكرێنەوەو هەندێجاریش دەشێوێنرێن.
ئەم جۆرەی رووماڵ، پێش ئەوەی ئامانجی گواستنەوەی فاكت و زانیارییەكان بێت وەك ئەوەی كە هەن، ئامانجی ئەوەیە سیاسەتی پەخش و بڵاوكردنەوەی كەناڵەكەی جێبەجێ بكات كە زۆرجار لەسەر بنەمای رێنوماییەكانی ژووری هەواڵ و سەرنووسەرەكەی، یان فەرمان و بڕیارو رێنومایی دەستەی بەڕێوەبەری كەناڵەكە، یان بەڕێوەبەرەكەی، یان لە ئەنجامی راسپاردەو پلانی میدیایی هەفتانەیی، یان وەرزیی كەناڵەكەدا، بەسەر میدیاكاران و بەشەكان و هەواڵنێراندا، دەگشتێنرێت.
5- روماڵی شیكاری: ئەم جۆرەیان لە رووماڵ، جۆری سەرەتایی و تەواوی رووماڵ تێدەپەڕێنێت و بەپاشخانێك لەزانیاری و داتا كۆمەك دەكرێت. لەمەیاندا وردەكاریی رووداوەكە تاوتوێ دەكات و رەهەندو مانا جیاوازەكانی لێكدەداتەوەو تێگەیشتن لە رووداوەكان تەنها بۆ بینەر خۆی بەجێ ناهێڵێت.
شەشەم: ئەو فاكتەرانەی كار دەكەنە سەر روماڵكردنی هەواڵ:
پرۆسەی روماڵكردنی هەواڵەكان لە تەلەفزیۆندا دەكەوێتە ژێر كاریگەریی چەند فاكتەرێكەوە، ئەم فاكتەرانە دەشێت لەشوێنێكەوە بۆ شوێنێكی ترو لەوڵاتێكەوە بۆ وڵاتێكی ترو بگرە لەكەناڵێكەوە بۆ كەناڵێكی تر، بەشێوەیەكی رێژەیی، جیاواز بێت.
لێرەدا دیارترین ئەو فاكتەرانە دەژمێرین كە كاریگەرییان لەسەر روماڵكردنی هەواڵ هەیە لەكەناڵە ئاسمانییەكانی ناوچەكەماندا، ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە بەشێكی جیهانی عەرەبی و هەرێمی كوردستانیش ئەگرێتەوە:-
1- فاكتەری سیاسی: واتە فشارە سیاسییەكان رۆڵێكی كاریگەریان هەیە لەئاراستەی رووماڵكردنی هەواڵەكاندا.
2- فاكتەری ئابوری: وەك هەر چالاكییەك لەچالاكییەكانی تری مرۆڤ، چالاكیی هەواڵیش كاریگەر دەبێت بەو توانا داراییانەی كە بۆی تەرخانكراوەو ئەندازەی دابینكردنی و پشتگیریكردن لەكاری پەیامنێران و سازێنەران و تێچووی ئامێرەكانی پەخشكردن.
3- فاكتەری دامەزراوەیی: واتە ئەو بنەماو یاساو رێسایانەی كە كاری دەزگاكانی راگەیاندن دیاری دەكەن.
4- فاكتەری بەهای هەواڵ: واتە ئەو بەهایانەی كە دامەزراوەی میدیا، یان تاكەكانی و، ئەو ئیتیكە پیشەییانەش كە سازێنەران و پەیامنێران، باوەڕیان پێیەتی.
5- سیاسەتی میدیایی: واتە ئەو كارنامەو سیاسەتەی كە دامەزراوەی میدیایی پەیڕەوی دەكات.
6- مامەڵە لەگەڵ هەواڵدا: واتە شێوازی كۆكردنەوەی هەواڵ و چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵیدا.
7- كێبەركێی نێوان دامەزراوەكانی میدیا: ئەمەش بۆ روماڵكردنی ئەو رووداوانەی كە لەرووی میدیاییەوە باسدەكرێن.
8- مامەڵەی وڵاتان: واتە شێوازی مامەڵەی وڵاتان لەگەڵ نوسینگەو پەیامنێرانی دامەزراوەكانی میدیا كە ئەركی روماڵكردنی هەواڵەكانیان خراوەتە ئەستۆ.
ئەنجامگیری :
دوابەدوای خستنەڕووی تیۆرییانەی تایبەتمەندی و چەمك و پێناسی تەلەفزیۆن و ئەركەكانی لەبواری سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و پیشەسازیی هەواڵداو، هاوكات دەستنیشانكردنی زمانەوانی و زاراوەیی و كردەیی هەواڵی تەلەفزیۆنی و كەرەستەكانی و رووماڵی هەواڵ بە هەموو جۆرەكانییەوە، دواتریش بیرخستنەوەی هەموو ئەو فاكتەرانەی كە كاریگەرییان لەسەر رووماڵكردنی هەواڵ هەیە لە ناوچەی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستدا بە بەشێكی جیهانی عەرەبی كە دەكەوێتە ئەم ناوچەیە بە هەرێمی كوردستانیشەوە، دەتوانین كۆمەڵێك ئەنجامگیریی بكەین كە اوكات وەك راسپاردەشن و دەشێت یارمەتیدەر بن بۆ مامەڵەیەكی زانستی و بێ گرفتتر لەگەڵ كەناڵە تەلەفزیۆنییەكان و ئەو پیشەسازییەی كە لەبواری هەواڵدا بەڕێوەدەچێت، دیارترین ئەو ئەنجامگیرییانەش ئەمانەن:-
1- تەلەفزیۆن، ئامرازێكی كاریگەیی بواری ماسمیدیایەو بە بەراوردیش بە ئامرازەكانی تر، وەك رۆژنامەو رادیۆ، رۆڵێكی گەورەی هەیە لە جەمسەرگیر كردنی (استقگاب) وەرگر بەلای خۆیدا و گۆڕینیان بە بینەر، بۆیە هەموو كەناڵێكی بینراو لە هەرێمی كوردستانیشدا لەسەریەتی كە رێز لە بینەرو لەعەقڵ و هۆش و هەست و سۆزو چاوەڕوانی و پێویستییەكانی، بگرێت.
2- ئەركەكانی تەلەفزیۆن، كۆمەڵێك ئەركی كاریگەرن لە كۆمەڵگەداو، راستەوخۆ بەشدارن لە پرۆسەكانی پێگەیاندنی سیاسی و كۆمەڵایەتی و رۆشنبیری و مەعریفیی بینەردا، بۆیە لەسەر كەناڵە تەلەفزیۆنییەكانی هەرێمی كوردستان پێویستە كە بە شێوەیەكی زانستییانەو پرۆفیشناڵ كار لەسەر بەجێگەیاندنی ئەو ئەركانە بكەن و، بە پلەی یەكەم بیبەستنەوە بە پێویستی و چاوەڕوانییەكانی بینەرەوە كە لەرێگەی توێژینەوەی زانستییەوە دەپێورێت نەك بە شێوەیەكی رەمەكی!.
3- هەواڵ لە كەناڵە تەلەفزیۆنییەكاندا، ژانرێكی یەكجار كاریگەرەو بەشێكی زۆری نێوبانگی و راستگۆیی كەناڵەكانی تەلەفزیۆن لەسەر ئەوە رادەوەستێت كە تا چەند بە شێوەیەكی زانستی هەواڵەكان بۆ بینەران دەگوێزنەوەو بە شێوەیەكی پیشەییش فاكت و زانیارییەكانیان دەخەنە بەردەست، بە تایبەتی لەرێگەی ئەو كەرەستانەوە كە یارمەتی بەرهەمێنانی هەواڵی پرۆفیشناڵانە بۆ بینەر دەدەن.
4- رووماڵكردنی هەواڵ لە تەلەفزیۆندا، یەكێكە لە كارە هەستیارەكانی بواری میدیای بینراو، بۆیە زیرەكی و وریایی وردبینیی زۆری پێویستە بۆ ئەوەی بینەران خۆیان لەبەردەم روماڵێكی بابەتی و واقعییانەی رووداو و پەرەسەندنەكانی ناوخۆ و دەرەوەی وڵاتدا ببیننەوە. لەم بوارەدا، پێویستە هەموو جۆرەكانی رووماڵ، لە كۆتاییدا، بە فلتەری رەچاوكردنی چاوەڕوانی و پێویستییەكانی بینەردا تێپەڕ ببێت كە لەرێگەی دروستكردنی فیدباك و هاوكات لەسەر بنەمای توێژینەوەی زانستی بەدیار دەكەون نەك تەنها بە پشتبەستن بە سیاسەت و ئامانجی پەتیی كەناڵەو مامەڵەی تایبەتیی خۆی لەگەڵ زەوق و چاوەڕوانی بینەراندا.
5- ئەو فاكتەرانەی كە كاریگەرییان لەسەر بەرهەمهێنان و پیشەسازیی هەواڵ هەیە لە كەناڵە تەلەفزیۆنییەكاندا، چەند زۆر و زەوەند بن، لە كۆتاییدا پێویست وایە كە كەناڵەكان هەوڵی جڵەوكردنیان بدەن و لە ململانێ و هەوڵی بەردەوامدا بن بۆ ئەوەی هیچ یەكێك لەو فاكتەرانە لەسەر حسابی پرۆفیشناڵێتی و هەڵسوڕاندنی زانستییانەی رووماڵی هەواڵ و ئەركە میدیاییەكان نەبێت و كار نەگاتە ئەوەی كە بەبۆنەی ئەو فاكتەرانەوە، پەیامەكان بە ناوەڕۆكێكی خراپ و لە ئاستێكی نزمدا بە بینەران بگەن و متمانەیان لەدەست بدەن.

سەرچاوەكان:

1- شبلی، كرم ، (1994م)، (معجم المصگلحات الإعلامیە: إنجلیزی- عربی) گ2، دار الجیل، بیروت.
2- عبدالنبی، سلیم، (2014م، ( الإعلام التلفزیونی)، دار أسامە للنشر والتوزیع، اڵاردن- عمان.
3- الدلیمی، عبدالرزاق محمد، (2005م)، (عولمە التلفزیون)، دار الجریر للنشر و التوزیع، اڵاردن- عمان.
4- سعید، إبراهیم، (الخگاب الإعلامی فی الإژاعات الدولیە الموجهە للكورد، دراسە تحلیلیە للقسم الكوردی فی إژاعتی صوت أمریكا وصوت روسیا)، أگروحە غیر منشورە قدمت الی جامعە السلیمانیە، سكول العلوم الإنسانیە، قسم الإعلام.
5- حسن، هیمن عزیز، (البرامج السیاسیە فی الفچائیات الكوردیە و دورها فی تشكیل الوعی السیاسی للجمهور، دراسە تحلیلیە و میدانیە لقناتی (PUK) و (KNN) الفچائیە)، أگروحە غیر منشورە قدمت الی جامعە السلیمانیە سكول العلوم الإنسانیە، قسم الإعلام، 2011م.
6- كورنر، جون، (1999م)، ( التلفزیون و المجتمع)، ترجمە: أدیب خچور، اڵاصدارات الشخصیە الخاصە، دمشق.
7- محمد معوچ و بركات عبد العزیز، (2000م)، (الخبر الإژاعی والتلفزیونی) ، دار الكتاب الحدیپ، القاهرە.
8- فلحی، محمد، (2002م)، (صناعە العقل فی عصر الشاشە، دور وسائل الإتصال الإلكترونی فی المجتمع المعاصر، التلفزیون، الإنترنت، الحاسبات الإلكترونیە)، الدار العلمیە الدولیە للدراسات و النشر و التوزیع و دار الپقافە للنشر والتوزیع، عمّان.
9- الخزرجی، حیدر محمود، (التغگیە الإخباریە للشأن السیاسی العراقی فی قناە أبو ڤبی الفچائیە)، دراسە مسحیە ڵاخبار العراق فی برنامج المدار للمدە من 1 /9 ـ 30 /11 /2004، رسالە ماجستیر غیر منشورە، قدمت الی كلیە الإعلام، قسم الصحافە الإژاعیە والتلفزیونیە، فی جامعە بغداد، 2006م.

 390 جار بینراوە