سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » شرۆڤەی ئەگەرەكانی هەڵگیرسانی جەنگێكی نوێ لەكەنداو

شرۆڤەی ئەگەرەكانی هەڵگیرسانی جەنگێكی نوێ لەكەنداو

لەم دووتوێیە دا

وەك لە رووكەشدا هەستی پێدەكرێت ئەگەرەكانی هەڵگیرسانی جەنگێكی نوێ لە كەنداودا زیاتر بووتە بابەتی رۆژەڤ ‌و بەگوێرەی راپۆرتە هەواڵگریی ‌و شرۆڤەیی ‌و رۆژنامەنووسییەكان و لێدوانی بەرپرسانی واشنتۆن ‌و تارانیش، بۆچوونەكان دابەش بوون بەسەر سێ رای جیاوازدا، لەلایەك رایەكیان پێیوایە كە تا دێت ئەگەری هەڵگیرسانی جەنگ لەنێوان ئێران ‌و ئەمریكادا زیاتر نزیك دەبێتەوە و رای دووەمیشیان پێچەوانەی ئەوە پێی وایە كە ئەوەی هەیە هیچ نییە جگە لە سیناریۆیەك بۆ هەرچی زیاتری فرۆشتنی چەك لەلایەن ئەمریكاوە بە وڵاتانی كەنداو، رایەكیشیان پێیوایە كە ئەمریكییەكان پێیان باشە لانیكەم ئەگەر جەنگی سەرتاسەرییش نەبێت، بەڵام گوشارێكی ئەوتۆ بخەنە سەر تاران تا دڵنیابن لە هەڵوەشاندنەوەی سیستمی ئەتۆمیی ئێران ‌و سنوورداركردنی سیستمی مووشەكە بالستییەكانی ئەو وڵاتە.
لەو رووەشەوە لەیەكەم چالاكیی خۆیدا بەشی هزر و میدیا لە مەكتەبی راگەیاندن كە رۆژی یەكشەممەی رابردوو رێكەوتی 16/6/2019 لە ساڵۆنی كوردستانی نوێ بەڕێوەچوو، كۆڕێكی بۆ سیاسەتمەدارو رووناكبیر فەرید ئەسەسەرد رێكخست كە تێیدا بەوردیی ئاماژەی بە هەرسێ ئەگەرەكە كرد‌و لە دیدی خۆیەوە شرۆڤەیەكی وردو تێرو تەسەلی پێشكەش كرد.

ساڵۆنی کوردستانی نوێ

ئارام عەلی عەزیز:
بەخێرهاتنی هەموولایەك دەكەین دیارە ئەمڕۆ بەشەكەمان (بەشی هزر و میدیا لە مەكتەبی راگەیاندن)، یەكەمین كۆڕ و چالاكیی خۆی بە كۆڕێك بۆ هەڤاڵ فەرید ئەسەسەرد دەسپێدەكات، كە قسەكردنە دەربارەی (ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران)، بێگومان ئەم بابەتە زۆر گرنگە ‌و پێشتریش چەند جاریێك وادەی ئەم كۆڕە دانرا و بڕیاربوو لەگەڵ مەكتەبی رێكخراوە دیموكراتییەكاندا بە هاوبەشی ئامادەی بكەین، لەبەرئەوەی ئەوانیش لەگەڵ كاك فەرید هاوئاهەنگییان كردبوو، بەڵام لەبەرئەوەی یەكەمین كاری بەشەكە بوو، پێمان باشبوو سەرەتا وابێت و دواتر هاوئاهەنگی لەگەڵ ئەوانیشدا بكەین.
ململانێی نێوان ئەمریكا و ئێران رۆژ بە رۆژ لە هەڵكشاندایە، لە 13ی ئەم مانگەدا لێدانی ئەو دوو كەشتییە بە تایبەتی لە كەنداوی عومان دۆخەكەی گەیاندە ئاستێكی زۆر بەرزو مەترسیدار لەسەر ناوچەكە ‌و ئەوەش دوای ئەوەی كاردانەوەی زۆری بەشوێن خۆیدا هێنا.
دیارە ئەم دوو دەوڵەتە چ ئەمریكا و چ ئێرانیش دوو زلهێزی جیهانی و ناوچەیین، هاوكات ناوچەكە و جیهان بە گشتی بە بارودۆخێكی زۆر ناسەقامگیردا تێپەڕدەبێت، بە تایبەتی كە ئەمڕۆ لە سوریا، یەمەن، لیبیا زۆر كێشە هەیە و لە عیراق و توركیاش دۆخی كورد بە هەمان شێوەیە، بۆیە لەكاتێكدا ئاسایشی ناوچەكە لە لێواری داڕماندایە، سیستمی جیهانیش خەریكە هەڵدەوەشێتەوە، ئەم ململانێیە دێتەكایەوە.
بۆ تاوتوێكردنی ئەوەی كە ئاخۆ ئەم بابەتە بەكوێ دەگات ‌و ئەگەرەكان و سیناریۆكانی دەگەنە ئاستی جەنگ یان نا؟ بەپێویستمانزانی میوانداریی فەرید ئەسەسەرد بكەین.


فەرید ئەسەسەرد:
لێرەوە هەوڵدەدەم پێشینەیەك دەربارەی ئەم كێشەیە پێشكەش بكەم و هەوڵ دەدەم وێنەیەك بۆ ئایندەی رووداوەكانیش بكێشم، ئەوەندەی كە مەسەلەكە پەیوەندیی بە فاكتەری ئەتۆمییەوە هەیە، پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكاو ئێران لە روانگەی فاكتەری ئەتۆمییەوە سەیری دەكەین، ئەم مەسەلەیە زۆرتر بۆ ساڵانێكی زۆر دوورو درێژ دەگەڕێتەوە، تەنانەت پێش هاتنە سەركاری كۆماری ئیسلامیی ئێران، بۆ ساڵی 1953 دەگەڕێتەوە، كاتێك كە سەرۆكی ئەمریكا ئایزن هاوەر بەرنامەیەكی دانا بە ناوی (ئەتۆم لە پێناوی ئاشتیدا)، ئەوكات كە تازە بەتازە جەنگی دووەمی جیهان كۆتایی هاتبوو و ئەمریكا بۆمبی ئەتۆمیی لە دژی ژاپۆن بەكارهێنابوو، ناوبانگێكی جوانی پەیدا نەكردبوو، بۆیە دەیویست وای پیشان بدات كە ئەو كاتێك ئەو ئەتۆمەی داهێناوە، تەنها بۆ لەناوبردنی مرۆڤایەتیی نییە، بەڵكو بۆ خزمەتی مرۆڤایەتیشە و بەهۆی ئەوەوە رایگەیاند: كە ئەو یارمەتیی هەموو ئەو وڵاتانە دەدات كە نیازی ئەوەیان هەیە سوود لە ئەتۆم وەربگرن.
ئێران یەكێك بوو لەو وڵاتانەی لە سەردەمی محەمەد رەزا شادا ویستی ئەم هەلە بقۆزێتەوە و ببێت بە وڵاتێك كە رێكتەرێكی ئەتۆمی هەیەو بۆ گەشەی خۆی سوودی لێوەربگرێت، لەبەرئەوە لەگەڵ ئەمریكییەكاندا قسەیان كردو ئەمریكییەكان دژی ئەم بابەتە نەبوون و بەپێچەوانەوە پشتگیریشیان كرد، لەبەرئەوە وێستگەكان لەوەوە دەستیان پێكرد لە 1953 و لە 1957، رێكەوتنی ئەتۆمی ئێران _ ئەمریكا لەنێوان هەردوولادا ئیمزاكرا و ئەمریكا پابەند بوو بەوەی یارمەتیی ئێران بدات بۆ دروستكردنی كوورەیەكی ئەتۆمی بۆ كاروباری ئاشتیانە. ئەمە وێستگەی یەكەم بوو و وێستگەی دووەم 1957 بوو وێستگەی سێیەم 1967 بوو كە ئەمریكا كوورەیەكی ئەتۆمیی پێنج مێگاواتی فرۆشت بە ئێران و ئێران بوو بە وڵاتێك كە خاوەنی كوورەی ئەتۆمییە و لە 1968دا ئێران بوو بە ئەندام لە پەیمانی بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی و ئەم رێكەوتنە رێكەوتنێكی زۆر گرنگ بوو بۆ بڵاونەبوونەوەی چەكی ئەتۆمی لە سەرتاسەری جیهان، لەبەرئەوە كێشەكە لەسەر ئەوە نییە كە ئاخۆ ئێران یان هەر وڵاتێكی تر كوورەی ئەتۆمی هەیە یا نا، بەڵكو گرنگ ئەوەیە ئەو كوورە ئەتۆمییە پێش هەموو شتێك بۆ كاروباری ئاشتیانە و گەشە و وزە بێت و دووەمیشیان بۆ دروستكردنی چەك نەبێت.
ئەمە دوو مەسەلەی سەرەكییە، بۆ نموونە رەنگە خەڵك هەر نەزانێت كە میسر كوورەیەكی ئەتۆمیی هەیە لە سەردەمی جەمال عەبدولناسریشەوە ئەو كوورەیەی هەیە و ئێستاش هەر سوودی لێ وەردەگیرێت بۆ كاروباری زانستی و بەرهەمهێنانی وزە، بەڵام لەبەرئەوەی ئاشتییانەیە، كەس نازانێت كە هەیە، تەنانەت گومان هەیە كە ئیسرائیلیش هەیبێت و تا ئێستا ئاشكرای نەكردووە، بەڵام بۆچی هی میسر نەبووەتە كێشە، بەڵام ئەوەی ئێران بووەتە كێشە؟ لەبەر ئەوەی ئەوەی میسر ئاشكرایە و لەژێر چاودێریی ئاژانسی وزەی ئەتۆمدایە و ساڵانە و مانگانە ئەو ئاژانسە سەیری دەكات و هیچ كێشەی نییە و ئەوەی ئیسرائیلیش لەبەرئەوەی هەر لەسەرەتاوە ئیسرائیل ئەندام نەبووە لە رێكەوتنامەی بڵاوبوونەوەی چەكی ئەتۆمی، لەبەرئەوە بە دڵنیاییەوە پابەند نابێت بە هەر مەسەلەیەكی لەو جۆرەوە.
ئەم كوورەیە بە دڵنیاییەوە مایەوە تا رژێمی شا روخاو حكومەتی كۆماری ئیسلامیی هاتە سەر كار، هەموو شتێكی بە میراتی بۆ مایەوە و یەكێك لەوانە ئەم كورە ئەتۆمییە بوو، بەڵام ئەو كاتە ئیمام خومەینی فەتوایەكی دەركرد و وتی: «چەكی ئەتۆمی چەكێكی دژی مرۆڤایەتییە و حەرامە و ئێمە ئەم چەكەمان ناوێت».
لە جەنگی عیراق _ ئێران دا زۆر تەنگ بە ئێران هەڵچنراو هەموو جیهان، چ خۆرهەڵات و چ خۆرئاوا و كەنداو و ئەمریكا و ئەوانی دیكە، هەموویان دژی ئێران بوون، ئەوەش وایكرد بیر لەوە بكاتەوە بگەڕێتەوە بۆ چەكی ئەتۆمی و عیراقیش چەند جارێك فڕۆكەی هەستاند و ویستی ئەم كوورەیەی ئێران وێران بكات، بەڵام نەیتوانی یان زیانێكی كەمی بەركەوت.
پاش وەستانی جەنگ، ئێران هەستی كرد كە پێویستە خۆی بەهێز بكات و سوور بوو لەسەر ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ پڕۆژە كۆنەكە و كار بۆ ئەوە بكات كە پەرەی پێبدات، ئەمە كێشەكەی دروستكردووە كە تائێستا بەردەوامە. دەكرا كێشەكە كۆتایی پێبێت، ئەگەر ئەمریكا لە رێكەوتنەكە دەرنەچووایە، بەڵام مادام ئەمریكا لە رێكەوتنەكە دەرچووە، ئێرانیش هەڕەشەی ئەوە دەكات كە پابەند نابێت بە رێكەوتنەكە و ئەمە كێشەكەی سەرلەنوێ هێناوەتەوە پێشەوە. كێشەكە لەوەدا بوو هەر وڵاتێك كورەی ئەتۆمی هەبێت، مانای وایە ژێرخانێكی باشی هەیە بۆئەوەی لە كۆتاییدا بتوانێت چەكی ئەتۆمی دروست بكات، واتە بنچینەكەی هەیە و دەتوانێت بەرەو ئاشتی بچێت یان بەرەو چەكی ئەتۆمی.
ئێران دەیتوانی پاش چوار ساڵ یان پێش رێكەوتنەكە ئەگەر بیویستایە، چەكی ئەتۆمییەكە دروست بكات، یان بەرەو ئەوە بچێت، چونكە بابەتەكە زیاتر پەیوەندیی بە هەندێك شتی زانستییەوە هەیە، ئەو وڵاتە خەریك بوو دەگەیشتە ئەوەی پێ دەوترێت (كلكە زەردەكە)، شتێك هەیە وەك هەویرە كە گەیشتە ئەو قۆناغە واتا دەتوانێت چەك دروست بكات، ئەوەش نزیك بوو، لەوە ئێستاش چەكی بچووكی هەیە، بەڵام هێشتا ماویەتی.
رێكەوتنە ئەتۆمییەكە توانیی بۆ ماوەی 15 ساڵ چەكی ئەتۆمی ئێران دوابخات، لەكاتێكدا ئەمە سەبارەت بە خۆرئاوا سەركەوتنێكی زۆر گەورە بوو كە ئێرانیان ناچار كرد تا 15 ساڵی تر نەتوانێت چەكە ئەتۆمییەكە دروست بكات، لەكاتێكدا ئەگەر خۆی بیویستایە دەیتوانی بە 4 ساڵ چەكە ئەتۆمییەكە دروست بكات.
ئێستا ئێران ژێرخانی ئەتۆمیی هەیە كە بریتییە لە عەقڵی ئەتۆمی كە كۆمەڵێك زانای باشی هەیە و دەتوانێت سوودیان لێ وەربگرێت و پەیوەندیی نێودەوڵەتی هەیە لەگەڵ وڵاتانی دیكەی وەك چین و ئیسپانیا و بەرازیل و روسیا و كۆریا و پاكستان و توانیویشییەتی زۆر سوود لەوانە وەربگرێت، جگە لەوەی زانای گەورەشی هەیە لەم بارەیەوە و بودجەیەكی تەرخان كردووە بۆ ئەم بابەتە كە بودجەیەكی زۆریشی دەوێت، بەڵام تەرخانی كردووە و ئیرادەیەكی ئەتۆمیشی هەیە. لەبەرئەوە ئەگەر ئەم كوورەیەش وێران بكەن، دەتوانێت لە ماوەی چوار ساڵدا دروستی بكاتەوە، چونكە ژێرخانەكەی هەیە. لەبەرئەوە ئێستا بیر لەوە دەكرێتەوە چی بكرێت؟
بۆیە لێرەوە دەچمە سەر ئەو بابەتەی كە ئاخۆ ئێستا دۆخەكە بەرەو شەڕ دەچێت یان نا؟.
ئەگەر بمانەوێت هەر شرۆڤەیەك بكەین دەربارەی روودانی جەنگ یان روونەدانی، دەبێت یەكەم جار بزانین ئامانجی ئەو جەنگە چیی دەبێت؟، بۆ نموونە جەنگی رزگاركردنی كوێت، ئامانجەكەی رووخاندنی رژێمی سەدام حسێن نەبوو، بەڵكو ئامانجەكەی وەرگرتنەوەی كوێت و دەركردنی هێزەكانی عیراق بوو لەو وڵاتە.
بۆنموونە جەنگی فۆكلاند لە نێوان بەریتانیا و ئەرجەنتین ئامانج لێی رووخاندنی رژێمی ئەرجەنتین نەبوو، بەڵكو ئامانجەكە گرتنەوەی دوورگەكان بوو، پاش ئەوەی كە گرتییەوە جەنگەكە كۆتایی هات. یان جەنگی سوێس 1956، دوو ئامانجی هەبوو، یەكەم گرتنی كەناڵی سوێس لەرووی سەربازیی و گرتنی سینا بوو، ئەمەیان بەدیهێناو دووەم ئامانجە سیاسییەكەی بریتی بوو لە پێكهێنانی دۆخێك لەناو میسردا تا جەمال عەبدولناسر دەست لەكاربكێشێتەوە یان بكوژرێت یان كودەتایەك ببێت، گرنگ ئەوەیە رژێمی سیاسیی بگۆڕدرێت و شتێكی نوێ بێتە ئاراوە.
نیوەی ئامانجی جەنگەكە كە سەربازیی بوو، هاتە دی و نیوەكەی دیكەی كە سیاسییەكە بوو نەهاتە دی. یاخود ئامانجی جەنگی 2003ی رووخاندنی رژێمی عیراق بوو و ئامانجەكەش هاتە دی.
ئێمە ئێستا دەمانەوێت بزانین ئەگەر جەنگ رووبدات لە نێوان ئەمریكا و ئێراندا ئامانجەكە چی دەبێت؟ ئەگەر ئامانجەكەی بریتی بوو لە رووخاندنی سیستمی سیاسی ئێران، ئەوا بە دڵنیاییەوە ئەمە پێویستی بە كۆمەڵێك فاكتەر هەیە كە لە جەنگەكانی دیكەدا نییە، لە سەرووی هەمووشیانەوە پێویستی بە جەنگی زەمینییە بەبێ گرتنی وڵات و بەبێ ناردنی هێز بۆ پایتەخت و بەبێ هێزێكی زۆر، بەدڵنیاییەوە سیستمی سیاسیی ئێران ناڕووخێت و ئەگەر چاوەڕێی راپەڕینی خەڵكیش بن لەوێ، ئەوا پێموایە ئەوە روونادات و ئەگەر چاوەڕێی كودەتای سەربازییش بن لە ئێران، پێموایە ئەوەشیان روونادات، چونكە هەلومەرجی ئێران بەو جۆرە نییە كە كودەتای سەربازیی لەوێ رووبدات. گۆڕانكاریی لە نێوان باڵەكاندا یاخود ململانێ لە نێوان باڵەكاندا رووبدات تا رادەیەك ئەوەی باڵێكی ئاشتیخواز زاڵ بێت بەسەر باڵێكی تریاندا، ئەوەش روونادات. لەبەرئەوە هەر دەبێت هێرش بكرێتە سەر ئێران و بگیرێت و هەموو ئەو شیكردنەوانەی كە خودی ئەمریكییەكان پێشكەشیان كردووە، دەڵێن كارێكی زۆر قورسە ئەو ئامانجەی ئەمریكا كە دەیەوێت لە ئێران بێتەدی.
هەموو سەنتەرەكانی لێكۆڵینەوە باس لەوە دەكەن ئەگەر ئێمە نزیكترین نموونە لەوەی ئێران بەراوردیی یەكتریی بكەین، نموونەی عیراق و ئێران بەو جۆرەیە: لە عیراق ئۆپۆزسیۆنێكی گەورە هەبوو كورد، شیعە، تەنانەت لەناو سوننەش بە تایبەتی ئەوانەی كە كۆنە بەعسی بوون، وەك عەلاوی و ئەوانە زۆر هاوكاریی ئەمریكایان كرد، بەڵام لە ئێران ئۆپۆزسیۆنێك بەهێزی ئەوتۆ نییە، لەبەرئەوە ئەمریكا ناتوانێت پشت بە هیچ ئۆپۆزسیۆنێك ببەستێت و بەهێزترین ئۆپۆزسیۆن لە ئێران (موجاهیدینی خەلق)ە، كە لە هەموویان بەهێزترە و تەنها رێكخستنی هەیە و تەنها هەندێك زانیاریی دەداتە ئەمریكییەكان.
كێشەی ئەمریكییەكان لە ئێران ئەوەیە كە خەڵكیان نییە زانیارییان بداتێ و هەموو جارێكیش ئێرانییەكان فێڵیان لێ دەكەن و زانیاریی چەوتیان دەدەنێ و ئەمریكییەكانیش بڵاوی دەكەنەوە و پاشتر ئێران راستییەكان بڵاودەكاتەوە و بەوەش ریسواییەك بۆ ئەمریكا دروست دەكات.
لە عیراق كاتێك كە جەنگ روویدا، عیراق 30 ملیۆن كەس بوو، بەڵام ئێران ژمارەی دانیشتووانەكەی ئێستا 83 ملیۆن كەسە، ئەمە لە رووی سەربازییەوە رەنگە ئێمە لێی نەزانین، بەڵام پسپۆڕە سەربازییەكان دەزانن كە شەڕكردن لەگەڵ وڵاتێكی 30 ملیۆن كەسیدا جیاوازە لەگەڵ وڵاتێكی 83 ملیۆن كەسی.
ئێران نزیكەی چوار تا پێنج ئەوەندەی عیراقە، لەبەرئەوە ئەمیان هێزێكی زۆرتری دەوێت. ئەوكاتەی كە ئەمریكییەكان هێرشیان كردە سەر عیراق، ستاندارەكانیان بەو جۆرە بوو (وتمان ئێمە دەتوانین لە ماوەیەكی دیاریكراودا كە نزیكەی مانگێك كەمتر عیراق بگرین) ئەوەشیان هێنایە دی، بەڵام ئەوكاتەش بیریان لەوە كردبۆوە كە پێویستیان بە هێزێكی دەرەكییە و هەوڵیاندا توركەكان رازی بكەن و توركەكان یەكەمجار رازی بوون، بەڵام پاش ئەوەی كە كورد و شیعە دژی ئەوە بوون توركیا بەشداریی بكات، توركەكان هەر رێگەیان نەدا بەوەی كە سوود لە ئاسمان و خاكی توركیاش وەربگیرێت، لەبەرئەوە ئەمریكییەكان لەكاتی جەنگی ئازادكردنی عیراقیشدا پێویستیان بەوەبوو كە هێزێكی دەرەكی یارمەتییان بدات. هەرچەند هێزی دەرەكی لەگەڵدا بوو وەكو بەریتانیا، بەڵام هێزە سەرەكییەكە هی ئەوە بوو. مەبەستم ئەوەیە پێویستی بە هێزێكی لۆكاڵ بوو لە ناوچەكەدا یارمەتیی بدات و ئەوەی بۆ نەچووەسەر، لەبەرئەوە كۆمەڵێك كێشەی بۆ هاتە پێش.
بەپێی خوێندنەوەی شرۆڤەكارانی ئەمریكا، ئەوكاتە ئەمریكییەكان بەوجۆرە سەیری مەسەلەكەیان دەكرد كە پاش ئەوەی عیراق دەگیرێت، رەنگە دۆخێكی نالەبار بۆ ئەمریكییەكان بێتە ئاراوە، چونكە رژێم و یاسا نییە و چەك بڵاوەو كۆمەڵێك گروپ رەنگە پەیدا ببن وەك قاعیدە، وەك بەعسییەكان، كە هەموویان شەڕی ئەمریكا بكەن، رەنگە دەوڵەتانی دراوسێش یارمەتیی بەرهەڵستكارانی ئەمریكا بدەن، بۆئەوەی دژی ئەمریكا بن و هەمووشی راست دەرچوو، لەبەرئەوە ئەوان ستاندەرێكیان دانا و وتیان ئێمە چەند پێویستمان بە هێزە بۆ ئەوەی ناڕازییەكان سەركوت بكەین، ستاندەرەكەیان ئەوە بوو بۆ هەر 1000 كەس، 20 سەرباز بەسە، ئەمە كە حسابیان كردبوو بۆ ئەو 30 ملیۆنەی كە ژمارەی دانیشتوانی عیراقە، پێویستیان بە نزیكەی نیو ملیۆن سەرباز دەبێت، بۆ ئەوەی كۆنترۆڵی سەرتاسەری عیراق بكەن. بەڵام كە باسی ئێران دەكرێت بە دڵنیاییەوە باسی 83 ملیۆن دەكەین، بۆیە پێویستی بە سەربازیی زیاتر دەبێت.
ئەمریكا لە جەنگی ئازادكردنی عیراقدا نزیكەی 180 هەزار سەربازی بۆ عیراق نارد و ئینجا هەر نەیتوانی كۆنترۆڵی دۆخەكە بكات و لە 2008دا دەستیكرد بە وتوێژ بۆئەوەی هێزێك بهێڵێتەوە و دەسەڵات رادەست بە عیراقییەكان بكات و خۆی رزگار بكات لەو دۆزەخەی كە عیراقی تێ كەوتبوو.
ئەم سیناریۆیە زۆر رێی تێدەچێت بە خراپتر بۆ ئەمریكییەكان لە ئێراندا بێتەدی، چونكە رووبەری خاكی وڵاتەكەو سنوورەكانی فراوانترە و چەند ئەوەندەی عیراق دەبێت و لەڕووی ژمارەی دانیشتووانیشەوە وەك ئاماژەمان پێكرد 83 ملیۆنە، لەبەرئەوە ئەو ستاندارەی ئەمریكییەكان خۆیان دایاننابوو كە بریتیە لە 20 سەرباز بۆ 1000 كەس، ئەوكاتە ئەمریكا پێویستی بە ملیۆن و 500 هەزار سەرباز دەبێت بۆ كۆنترۆڵكرنی هەموو ئێران، لە كاتێكدا هێزی مارێنز خۆی ناگاتە ملیۆنێك سەرباز یان كەمێك لە ملیۆنێك زیاترە، لەبەرئەوە بە دڵنیاییەوە كێشەیەكی زۆر گەورە بۆ ئەمریكییەكان لەم بارەیەوە دروست دەبێت و ئەمەش وایكردووە كە ئەمریكیەكان تا ئێستاش دوودڵ بن لە هێرشكردنە سەر ئێران، ئەمە ئەگەر ئامانجەكە ئامانجی رووخاندنی سیستمی حوكمڕانیی بێت، بەڵام ئەگەر ئامانجەكە روخاندنی سیستمەكە نەبێت، ئەوەیان شتێكی دیكەیە ‌و ئەمریكا دەتوانێت گورزی سەربازی لە ئێران بدات، بۆنموونە وەك ئەو گورزە سەربازییەی كە 1998 لە عیراقی دا ئەوەی پێیان دەوت «رێویی بیابان» بە موشەك و بە فڕۆكە، كۆمەڵێك بنكەی ئابووریی و سەربازییان وێرانكرد لە عیراق و چوار رۆژی خایاند.
رژێمی عیراق لە ساڵی 1998 تا 2003 مایەوەو رژێمی عیراق بەبێ دەستێوەردانی وشكایی هێزی زەمینی نەڕووخا و بۆ ئێرانیش هەر وایە، بەڵام هیچ لە مەسەلەكە نەگۆڕا و رژێم مایەوە و ئەمریكا و ململانێكە هەر مانەوە و ئەوەی ئێرانیش هەر وا دەبێت، لەبەرئەوە ئەگەری هەیە گورزی ئاسمانی و مووشەكی رووبدات، بەڵام رژێمە حوكمڕانەكە دەمێنێت، وەكو ئەوەی ئەمریكا هیچی نەكردبێت.
ئەوەی دیكەیان رەنگە پێكدادان رووبدات بە هەڵەیەكی ئەمریكییەكان یان بە هەڵەیەكی ئێرانییەكان یاخود بە هەڵەیەكی لایەنی سێیەم كە بیەوێت جەنگەكە دروست بكات، بەڵام ئەمەش لە راستیدا هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێت و كێشەكە هەر بەردەوام دەبێت و بەهۆی ئەمەشەوە زۆربەی زۆری بۆچوونەكان باس لەوە دەكەن كە ئەمریكییەكان ئێستاش دوودڵن، چونكە خاڵی لاوازی ئەمریكییەكان لە رووی سەربازییەوە هێزی زەمینییە و ئەمریكییەكان قەرەبووی هێزی زەمینی بە تەكنەلۆجیا بە موشەك و بە چەكی قورس دەكەنەوە، بەڵام لەسەر زەوی ئەمریكییەكان ئەوەندە هێزیان نییە كە بتوانن هەموو شوێنێك بگرن و داگیری بكەن و ویستی خۆیانی بەسەردا بسەپێنن.
جەنگی عیراق و جەنگی ئێران دوو شتی جیاوازە، ئێران وڵاتێكە لە رووی سەربازییەوە زۆر بەهێزە، راستە ئێستا تەنگی پێ هەڵچنراوە لەڕووی ئابوورییەوە و كێشەی زۆر گەورەی بۆ دروست بووە بە بەراورد بە ئەمریكییەكان، بەڵام لە رووی سەربازییەوە یەكێكە لە هێزە گەورەكانی ناوچەكە، بۆئەوەی بە شێوەیەكی بێلایەنانە باسی مەسەلەكان بكەین، ئێران لە هێزی ئاسمانیدا سفرە، ئەو فڕۆكە سەربازییانەی كە ئێران هەیەتی، زۆربەی زۆریان هی سەردەمی شا-یە، تەنانەت ئێران لە جەنگی هەشت ساڵەیدا لەگەڵ عیراق، وەك پێویست فڕۆكەی نەبوو بەكاری بهێنێت بەراورد بەعیراق، بۆیە قەرەبووی ئەوەی بە موشەك كردەوە، بەڵام پاش جەنگەكە ئێران توانیی پەرە بە هێزی موشەكیی خۆی بدات و ئێستا یەكێكە لەو وڵاتانەی ناوچەكە كە فراوانترین و بەهێزترین و گەورەترین هێزی مووشەكیی بالیستی هەیە.
ئێمە لە هەرێمی كوردستان كاریگەریی مووشەكانیمان بینیووە، كاتێك مووشەكێك هات لە ئێرانەوە و لە بنكەی حزبی دیموكراتی كوردستانی داو وێرانی كرد، ئەمە نموونەیەكە كە زۆر وردبوو لە پێكانی ئامانجەكەیدا ‌و لە هۆڵەكەی داو وێران كرد، كە بە دڵنیاییەوە ئەمە مووشەكێكی زۆر گەورەش نەبوو.
ئێران دەتوانێت ئەمە دووبارە بكاتەوە و ئەگەر جەنگ رووبدات، ئەوا هێزەكانی ئەمریكا لەبەر دەستی ئێراندان و فڕۆكەكانی ئەمریكا نزیكەی 20 رۆژیان دەوێت تا هەموو شوێنەكانی بنكەكانی تەقاندنەوەی مووشەكەكان وێران بكەن، تا ئەو ماوەیە ئێرانییەكان دەتوانن لە هەموو كەنداو بدەن، واتا هەموو دامودەزگا نەوتییەكانی ئەو وڵاتانە وێران بكەن و دەشتوانن لە بنكەكانی ئەمریكا لە ناوچەكەدا بدەن، كە ئەوكاتە بە دڵنیاییەوە دێت بۆ ئەوێ و لە كەنداو دەتوانن هەموو سنوورەكانی كەنداو بۆمبڕێژ بكەن، وەكو ئەوەی ویستیان و دەتوانن ئەو هێزانەی كە ئەمریكا دەیهێنێت كە لەسەر زەوی دەبێت، ئەوكاتە لێیدەن و هێزی ئەمریكی بۆ ئێرانییەكان ئاشكرا دەبێت. لەلایەكی دیكەشەوە ئێرانییەكان بەدڵنیاییەوە گەلێكی جەنگاوەرن، وەكو ئەوەی عیراق نین، واتە پێشبینی دەكرێت كە شەڕێكی زۆرتر بكەن و بتوانن زیان بە ئەمریكییەكان بگەیەنن.
جگەلەوەش لە چەكی دژە ئاسمانیدا ئێرانییەكان هێزێكی باشیان هەیە، ئێستا كێشەیەك هەیە لەنێوان توركیا و ئەمریكادا لەسەر مووشەكی دژە ئاسمانیی (S400)، بەڵام خۆ راستە ئێران S400ی نییە، بەڵام S300ی هەیە، بەڵام ئەمیش كەم نییە، راستە وەكو S400 -ەكە نییە، بەڵام ئێستا روسەكان كار لەسەر دروستكردنی S500 دەكەن، بەڵام S300 دەتوانێت تەنگ بە فڕۆكە ئەمریكییەكان هەڵچنێت و دەتوانێت زیانێكی گەورەیان پێ بگەیەنێت.
بە دڵنیاییەوە كە جەنگ روویدا، نرخی نەوتیش بەرزدەبێتەوە و كێشەیەكی گەورەیە، پێدەچێت كاریگەریی لەسەر ئەمریكاش هەبێت و ئێرانییەكان بەهۆی ئەوەی كە جەنگەكە دەكەوێتە كەنداوەوە بە دڵنیاییەوە كێشەی نەوت لە سەرتاسەری جیهاندا دروست دەبێت و كێشەیەكی زۆر گەورەش دەبێت.
ئەوەی كە لێرەدا زۆر گرنگە، ئەوەیە كە ئایا پەیوەندییەكانی ئەمریكا و ئێران چی لێ دێت ‌و بەرەو كوێ دەچێت لە ئایندەدا؟ پێموایە ئەمە قەیرانێكی گەورەیە و جەنگی ستراتیژیی لێ ناكەوێتەوە، واتە بڵێین جەنگێك بێت لە پێناوی رووخاندنی رژێمدا، بەڵام رەنگە گورزی ئاسمانی و مووشەكی لێ بكەوێتەوە و رەنگە پێكدادانی لاوەكیش رووبدات، ئەمەش هیچ لە مەسەلەكە ناگۆڕێت، ئەمە جەنگی تەكتیكییە، بەڵام ئەمریكییەكان دوودڵن كە جەنگێكی سەرتاسەریی بكەن لە دژی ئێران، چونكە زۆر دڵنیا نین لە ئەنجامی جەنگەكە.
لە هەموو حاڵەتێكدا كە بەراوردی هێزی ئەمریكا و ئێران بكەین، دەزانین ئەمریكا لە هەموو وڵاتێك بەهێزترە و تەنانەت ئەگەر هەموو جیهان دژی ئەمریكا شەڕ بكات، ئەمریكا دەیباتەوە، ئەوە دەزانین، بەڵام ئەوە زۆر گران لەسەر ئەمریكییەكان دەكەوێت، بەو پێیەی ئەمریكا دەوڵەتێكی دامەزراوەییە و كاتێك كە زیاد لە پێویست و زیاد لەو ستانداردەی داینناوە سەربازییان لێ بكوژرێت، بە دڵنیاییەوە رای گشتی دژی ئەوە دەوەستێتەوەو ئێستاش رای گشتی لەناوخۆی ئەمریكادا زۆر لەگەڵ جەنگ نییە، ئەمریكییەكان ژیانێكی خۆش دەژین و حەزناكەن سەربازەكانیان بنێرن بۆ دەرەوەی وڵات بۆ شەڕ و كوڕەكانیان لەوێ بكوژرێن، جگە لەوەش كێشەیەكی گەورە نییە بەلای خەڵكی ئەمریكاوە كە ئاخۆ ئێران چی دەكات و چی ناكات، سیاسەتمەدارانی ئەمریكا ئەم مەسەلەیە دەوروژێنن. نازانین پەیوەندییەكانی نێوان ئێران و ئەمریكا بەرەو كوێ دەڕوات، بەڵام با لە ئێرانەوە دەستپێبكەین، یەكێك لە كەموكوڕییەكانی سیاسەتی ئێران ئەوەیە كە هەر لە سەرەتای رووخاندنی رژێمی شا-وە لە 1979ەوە تائێستا سیاسەتی دژایەتیكردنی ئەمریكای گرتووەتەبەر، واتە ئەمە بەشێكە لە ئامانجەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئێران.
بۆ نموونە هەموو حزبێكی شیوعی كە دادەمەزرێت، رقی لە ئەمریكایە و دەبێت دژی بووەستێت، ئێرانیش ئەم هەڵوێستە ئایدیۆلۆژییەی هەیە، ئیتر ئەمریكا هەڵوێستی باش بێت یان خراپ ، ئەم هەر دژییەتی، چونكە ئەم رژێمێكی رووخاندووە كە دۆستی ئەمریكا بووە و ئەمریكا ئەوكاتە زۆر دژی رژێمی ئێران بووە و ئێستاش ئەمە وەكو نەریتێكی ئایدیۆلۆژیی لێهاتووە كە تائێستا ئێران دەستبەرداری نەبووە، لەبەرئەوە دەبێت ئێران پێداچوونەوەیەك بە سیاسەتی دەرەوەی خۆیدا بكات.
بۆ نموونە دەكرێت دوو دوژمن هەبن، بەڵام لە هەمان كاتیشدا هاریكاریی یەكتر بكەن و لەلایەك دژی یەكتربن، بۆ نموونە ئێمە یەكێتی سۆڤێت و ئەمریكامان بینی كە ئەمانە دوو دوژمنی ستراتیژی یەكتربوون، بەڵام بە درێژایی نزیكەی 70 ساڵ، یەك سەربازی ئەمریكی بە دەستی سۆڤێت نەكوژرا و یەك سەربازی سۆڤێتیش بە دەستی ئەمریكییەكان نەكوژرا، واتە كارێكی وایان كردبوو كە ململانێی خۆیان بكەن و لەهەمان كاتیشدا دژایەتیی یەكیش بكەن و نەگاتە جەنگ و هەڕەشەی زۆر گەورە.
دەكرێت ئێرانییەكانیش وابكەن، نەك لە هەموو شتێكدا هەر دژی یەكتربن، واتە ئەوەی كەكاتی خۆی ماركسییەكان باسیان دەكرد، دەیانووت (یەكگرتن یاخود هاوپەیمانی و ململانێ) واتا دەتوانن لەسەر هەندێ بابەت ململانێ بكەن و لە هەمان كاتیشدا دۆستایەتی بكەن.
بە درێژایی ئەزموونی سۆڤێتی ¬_ روسی، دەبینین ئەمانە رۆژێ لە رۆژان بوون بە هاوپەیمانی یەكتری ئەمریكا و روسیا لە جەنگی دووەمی جیهاندا لە دژی هیتلەر و هەردووكیان كەوتنە بەرەی دیموكراسییەوە بۆ لەناوبردنی فاشیزم ‌و نازیزم، لە هەمان كاتیشدا ئەمانە هەردووكیان هاوكاریی یەكتریان كرد و بەشداربوون لە دروستكردنی نەتەوە یەكگرتووەكان و لەزۆر كێشەی نێودەوڵەتیدا هەردووكیان یەك هەڵوێستیان هەبووە و هاوكاریی یەكتریان كردووە. ئەوەی لە پەیوەندییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێراندا بینیومانە، لە 1979ەوە تائێستا ئەمانە تەنها دوژمنی یەكترن و دەكرێت ئەم دوژمنایەتییە لەلایەن ئێرانەوە كەم بكرێتەوە و دەرفەتێك هەبێت بۆ دۆستایەتی و پەیوەندیی ئابووری و لەهەمان كاتیشدا دژایەتییە ئایدۆلۆژییەكەش هەر هەبێت لەگەڵ یەكتریدا.
ئەوەی پەیوەندیی بە ئەمریكاوە هەبێت هەموو حكومەتەكانی ئەمریكا لە سەردەمی رووخانی شا- وە، تائێستا ئێرانیان خۆشناوێت، بەڵام ئامادەن مامەڵەی لەگەڵدا بكەن، چونكە ئایدۆلۆژیای سەرەكیی ئەمریكییەكان بریتیە لە پراگماتیزم، دەڵێت ئەوەی لەسەر حوكمە من مامەڵەی لەگەڵدا دەكەم، ئیتر دەكرێت ئێمە هاوكاریی ئابووریی یەكتریش بكەین و بگەین بە رێكەوتنیش، بەڵام لەم هەلومەرجەی ئێستادا رەوتێكی تا ئەندازەیەك توندڕەو لە ئەمریكادا پەیدابووە پێیدەڵێن (پارێزگارە نوێیەكان)، ئەمانە بۆچوونیان بەو جۆرەیە كە دەڵێن ئێمە گەورەترین هێزین لە مێژووی مرۆڤایەتی و گەورەترین هێزین لە هەموو جیهاندا، لەگەڵ ئەوەشدا ئێمە سوودمان لەو هێزە وەرنەگرتووە، لەبەرئەوە ئێمە دەتوانین هەژموونی خۆمان بەسەر هەموو جیهاندا بسەپێنین و كارێكی وابكەین كە «ئەوەی كە لەگەڵمان نەبێت لەناوی بەرین».
ئەمە تێڕوانینی ئەوانەو ئەمە كێشەی گەورەی بۆ ئەمریكا دروستكردووە و وایكردوە ئەمریكا تووشی گێچەڵی گەورە ببێت، بۆ نموونە كە من شەڕ لەگەڵ یەكێك بكەم، هاوكات لەگەڵ یەكێكی تردا نایكەم، با یەكێكیان یەكلایی بكەمەوە، پاشان بەرەیەكی تر دەكەمەوە.
لە زانستی سەربازیشدا سوپا نابێت لە دوو بەرە زیاتردا بەشەڕ بێت، دەبێت یەكێكیان یەكلایی ببێتەوە، ئینجا لەگەڵ ئەویتردا بەشەڕبێت.
ئێستا سەیری سیاسەتی ئەمریكا بكەن لەگەڵ روسیادا ناكۆكە و لەگەڵ چین-دا ململانێی ئابووریی هەیە و ناكۆكە و لەگەڵ توركیا و ئێران و فەنزویللا و ئەوروپاشدا هەر ناكۆكە، واتە لە یەك كاتدا نزیكەی 10 كێشەی لە ناوچەكە و لە جیهاندا دروست كردووە و بەبێ ئەوەی بتوانێت هیچ یەكێكیان یەكلایی بكاتەوە و بە دڵنیاییەوە ئەمە بۆ ئاشتی جیهان و سەقامگیریی هەموو ناوچەكەش گونجاو نییە و ناوچەكەش خۆی ناوچەیەكی گرژە و بەرگەی ئەوە ناگرێت كە كێشەی تر رووبدات.
گریمان كە رژێمی ئێران دەڕوخێت، ئەی ئەڵتەرناتیڤ چییە؟ ئەڵتەرناتیڤ بریتییە لە پاشاگەردانی و 83 ملیۆن كەس لە پاشاگەردانیدا دەژین، جیۆپۆلەتیكی ئێرە لە ناوچەیەكی زۆر هەستیاردایەو دەڕوانێتە سەر كەنداو كە ستراتیژیترین ناوچەیە لە هەموو جیهاندا و پەیوەندیی لەگەڵ عیراقدا هەیە و ئێران كاریگەریی لەسەر ئەودیوی ناوچەی قەفقاس هەیە و لەملاوە لەگەڵ ناوەراستی ئاسیا و لەولاوە لەگەڵ شبه قارەی هندی و ئەفغانستان دەروانێتە سەر زەریای هندی، واتە كێشەكە زۆر گەورە دەبێت كە دەسەڵاتێكی ناوەندی نەبێت و لە ئەزموونی نزیكەی 25 ساڵی رابردوو دەركەوتووە كە تیرۆریزم لەو شوێنانە گەشە دەكات كە دەوڵەت هەرەس پێدێنێت، بۆ نموونە دەوڵەت لە عیراق نەما تیرۆر و داعش پەیدابوو، لە سوریا دەسەڵات لاواز بوو داعش و قاعیدە و بەرەی نوسرە پەیدابوو، لە ئەفغانستان دەوڵەت نەما تاڵیبان و قاعیدە پەیدابوون و لە سۆماڵیش بە هەمان شێوە. بەدڵنیاییەوە لەوێش رەنگە داعشێكی شیعی دروست ببێت ڕەنگە قاعیدە و ئێرانییەكان یەك بگرنەوە و جگە لەوە ئێمە ئەگەر لەسەر ئاستی نەتەوەیی سەیری بكەین پێموایە ئێمە لەهەرێمی كوردستان بەرژەوەندیمان لەوەدایە كە دراوسێیەكی سەقامگیرمان هەبێت وەكو چۆن كاتێك عیراق هەرەسی هێنا ئێران و سوریا و توركیا ترسابوون، چونكە دراوسێیەكی ناسەقامگیریان هەیە، لەم وڵاتە كەس نازانێت مامەڵە لە گەڵ كێ بكات لەم وڵاتەیا ئێمەش ئەوەندەی پێمان بكرێت باشترە دراوسێی سەقامگیرمان هەبێت بۆ ئەوەی كێشەی ئەو وڵاتە نەگوێزرێتەوە بۆلای خۆمان، چونكە ئەو كاتە ئەو سنوورە كە نیوەی هی ئێمەیە ‌و نیوەی هی ئەوانە، ئەوان نەیانتوانی ئەو دیو كۆنتڕۆڵ بكەن دڵنیام كێشەكانی ئەوێ دەگوێزرێتەوە بۆلای ئێمە وە ئەمە كاریگەری دەبێت لەسەر ئێمە، من دەڵێم ئەگەر ئێران هەرەسی هێنا یان دەوڵەتەكە هەرەسی هێنا رەنگە بۆ ئێمە كێشەیەكی زۆر زۆر گەورە نەبێت وەكو هەرێمی كوردستان، بەڵام رەنگە بۆ كوردی ئێران كێشەی زۆر گەورەیە ئەو كێشانەی كە خەوتوون هەرەس زیندوویان دەكاتەوە، یەكێك لە كێشە گەورەكان ناكۆكی نێوان توركی ئازەر و كوردە، ئەم ململانێیە یان ئەم ناكۆكییە لە كۆماری مهابادەوە هەبووە سەر هەڵدەداتەوە، بە تایبەتی كاتێك هەندیك لە ناوچە كوردنشینەكان بەتایبەتی ئەوەی هەستی نەتەوەیی تێیدا زۆر زاڵە هەمووی بەشێكە لە ئازەربایجانی خۆرئاوا لەئێران، جگە لەوە دوو ئازەربایجان هەیە و نەتەوەیەكی بچوك لەناو ئازەری ئێرانیەكاندا هەیە باس لەوە دەكات كە دیسان ئازەربایجانی گەورە دروست بكرێت، ئازەربایجانی گەورە بریتییە لە دوو ئازەربایجانەكە بە نیوەی كوردستانیشەوە كە لە مهابادەوە دەگرێتەوە تا شكاك و ناوچەی شنۆ و ئەو شوێنانە، ئەگەر ئەم ناوچەیە بیەوێت دژایەتی ئازەر بكات بە دڵنیایەوە ئەوان بە ئاسانی دەتوانن كۆنتڕۆڵی بكەن، بزوتنەوەیەكیش هەیە لەناو ئازەربایجانی خۆرهەڵات بۆ یەكگرتنەوە لەگەڵ ئازەربایجان خۆرئاوا واتا بەشەكەی ئیران و بەشەكەی سۆڤێتی پێشوو، رەنگە ئەوكاتە ئەمەریكییەكان پشتگیری ئەمە بكەن و هەروەها توركەكانیش پشتگیری بكەن، بە تایبەتی ئەوكاتە چونكە كۆماری ئازەربایجان كێشەی گەورەی لەگەڵ ئەرمەنستان هەیە و هەرێمێك هەیە لە نێوانیاندا ناگۆرنۆ كەرەباخ ئەرمەن نشینن، بەڵام بەفەرمی سەر بە ئازەربایجانە و ئۆتۆنۆمیەكیان بۆخۆیان دروست كردووە، بەڵام كێشەیان لەگەڵ ئازەربایجاندا هەیە، دیسان ئەم كێشەیە سەر هەڵدەداتەوە ئەوكاتە دەبێت بگەڕێینەوە سەر ئەوەی كە روسیا هەڵوێستی چی دەبێت، بەدڵنیایەوە روسیا هەر پشتگیری ئەرمەن دەكات و توركیاش پشتگیری ئازەر بایجان دەكات هەتا ئەم كێشەیە جارێكیتر سەر هەڵدەداتەوە و بە دڵنیایەوە شەڕی كورد و ئازەریش لە ئێران دروست دەبێت.
ئێمە لە هەرێمی كوردستان كێشەیەكی زۆر گەورەمان نابێت، دەتوانین سنووری خۆمان بپارێزین و دەتوانین خۆشمان لە گەڵیاندا بگونجێنین، بەڵام كێشەكە زۆرتر بۆ كوردی رۆژهەڵاتە، رەنگە ئەو كاتە هەندێك لە لێشاوی كۆچ و كۆچبەرانیش بێت بۆ هەرێمی كوردستان، ئەمەی كە باسمانكرد سەبارەت بەسیاسەتی دژایەتیكردنی ئەمریكا لە ئێران كە لە ساڵی 1979 پیادەیان كردووە واتە ئەمە هەر ئەوە نییە دژایەتی ئەمریكا بكەیت ئەوەی كە دژی ئەمریكا بێت دەبێت دژی ئیسرائیلیش بێت دووشت نییە جیاواز بێت لە یەكتری، هەروەها دەبێت دژی دۆستەكانی ئەمریكاش بێت لە ناوچەكە و دەبێت دژی قەتەر و سعودیە و ئیمارات و …هتد بێت.
ئەوەی كە دژی ئەمریكا بێت لەم ناوچەیە، بیەوێت و نەیەوێت هەر دەبێت پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ روسیا لەلایەك و لەگەڵ چین لەلایەكی دیكەوە دروست بكات، كە ئەوان خۆیان ململانێیان لەگەڵ ئەمریكادا هەیە، ئەو كاتە مەسەلەكە زۆر فراوان دەبێت تاكو گۆڕانكاری لە ناوخۆی ئێران رونەدات بەدڵنیایەوەپێم وانیە سیاسەتی ئێران گۆڕانكاری بەسەردا بێت.
ئێرانییەكان دوو باڵن، باڵێكیان زۆر توندن بەرامبەر ئەمریكا و باڵێكیشیان ئامادەن هاوپەیمانی لەگەڵ ئەمریكا بكەن، بەڵام ئەوەی كە بەهێزەو دەسەڵاتی هەیە باڵی یەكەمە.تا ئێستا ئەگەر هەلومەرجێكی تر لەئێران بێتەئاراوە، میانڕەوەكان یاخود ریفۆڕمیستەكان بتوانن دەسەڵاتی تەواو بەدەستبهێنن، پێموایە ئەم كێشەیە كۆتایی پێدێت و ئەو كاتە بۆ بابەتی راكتەرە ئەتۆمیەكە ئەگەری هەیە هەر ئەو رێگا چارەیەی هەیە هەڵدەوەشێتەوە، یاخود ئەگەر هەڵنەوەشایەوە بگەڕێینەوە سەر ئەم رێكەوتنە و دیسان دەستپێبكەنەوە،دەكرێت ئەمە جێبەجێ بكەن.
ئێرانییەكان ئێستا زۆر دژی وتووێژن لەگەڵ ئەمریكا، چونكە ئەمریكا كۆمەڵێك مەرجی داناوە دەیەوێت بیسەپێنێت و ئەم وتووێژە بكرێت یان نەكرێت هەر شكست دەهێنێت و ئێرانیەكان رەتیدەكەنەوە. لەبەر ئەوە ئێرانیەكان نایكەن، بەڵام بەشێوەیەكی نافەرمی و ناڕاستەوخۆ ئەم وتووێژە هەیە لە نێوان ئەمریكا وئێرانییەكان، بەڵام رانەگەیەندراوە و لە سەر ئاستی نزم دەكرێت، هەردوولا بڵێن هیچ شتێك لە نێوانماندا نیەو ئێرانییەكان تا ترەمپ لەسەر كار بێت نایانەوێت لەو ساڵ و نیوەی كە ماوە تا هەڵبژاردنی ئەمریكا هیچ سەركەوتنێك بۆ ترامپ دابین بكەن یان سازش بۆ ترەمپ ناكەن، چونكە رەنگە ئەم سازشەی ئەوان ببێتە هۆی دەرچوونەوەی ترەمپ لە هەڵبژاردنی داهاتووی ئەمریكا. بۆیە ئەوەندەی پێیان بكرێت هەوڵی ئەوە دەدەن سەركەوتنێك بۆ ترەمپ دابین نەكەن و لەلایەكی دیكەشەوە لە ستراتیژیاندایە كە ئەم ساڵ و نیوەش راكێشن تا هەڵبژاردنی داهاتوو و ئەگەر ترەمپ دەرنەچوو بە دڵنیاییەوە سەرۆكی داهاتووی ئەمریكا گۆڕانكاری لە سیاسەتی ئەمریكا دەكات و ئەوەی كە دەردەچێت لەدیموكراتەكانە و دیموكراتەكانیش ئەوانەن كە بەشداربوون لە رێكەوتنە ئەتۆمییەكە و كۆماریەكان ئەوانەن كە دەرچوون لە رێكەوتنە ئەتۆمییەكە، لەبەر ئەوە ئەوان ئومێدیان ئەوەیە كە بگەڕێنەوە بۆ رێكەوتنە ئەتۆمییەكە و بگەن بە رێكەوتنێك لەگەڵ ئەمریكییەكان و رێكەوتنێكی نوێ بێت و قازانجی ئێرانیشی تیدا بێت و ئەمریكیەكانیش دەتوانن بەشێك لە ئاواتەكانی خۆیان بهێننە دی و تێڕوانینی هەردوولا بەو جۆرەیە و ترەمپیش دوودڵە لە شەڕكردن، چونكە باوەڕی تەواوی بەوە نیە كە هەموو ئامانجەكانی خۆی لە شەڕ دژ بە ئێران بەدەست بهێنێت و ئەگەر توانی رژێمی ئێران بڕوخێنێت بە دڵنیاییەوە ئەوە دەتوانێت لە هەڵبژاردنی داهاتوو سەركەوتن بۆ خۆی مسۆگەر بكات، بەڵام كێشەكە تەنها لەوەدا نییە كە رژێم بڕوخێنێت، بەڵكو لەوەدایە كە پاش ئەوەی رژێم دەڕوخێت كێ جێگای دەگرێتەوە؟ لایەنێك هەیە جێی بگرێتەوە؟ لەبنەمادا چونكە پاش ئەوەی پاشاگەردانی دروست دەبێت كەس نازانێت ئێران چی بەسەردێت و ئەمەش هەر لەسەر ترەمپ دەشكێتەوە، لەبەر ئەوە زۆربەی زۆری بۆچوونەكە لە ناوخۆ و دەرەوەی ئەمریكا ئەوەیە كە ترەمپ نایەوێت بڕیاری جەنگ بدات و ئەگەر سەرنجتان دابێت ئێستا ئێران شەڕ دەفرۆشێت و گومان هەیە و هیچ بەڵگەیەك نییە كە ئەو شتانەی لە كەنداو روودەدات بە شێوەیەك لە شێوەكان دەستی ئێرانی تێدایە و ئەوەی كە خۆشی بێدەنگ كردووە ئەمریكییەكانن و ئەوەی كە داوای وتووێژ دەكات ئەمریكییەكانە و ئێران رەتیدەكاتەوە، لەبەر ئەوە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی ئێرانییەكان كێشەیەكی زۆر گەورەیان نیە، چونكە تا ئێستا هیچ دەوڵەتێك نیشانی نەداوە كە لەگەڵ جەنگە و ئەمریكا هێز بنێرێت و سەقامگیریی هەموو جیهان تێكبدات و بە هۆی ئەمەشەوە بۆچوونەكان ئەوەیە رەنگە جەنگی گەورە رونەدات، بە مەبەستی گۆڕانكاری گەورە لە ئێران، بەڵام لەوانەیە شەڕی مامناوەند، شەڕی موشەكی، گورزی ئاسمانی، گورزی موشەكی و پێكدادان لە كەنداو لە كاتی گرژیدا روبدات، بەڵام بۆچوونە گەورەكە ئەوەیە كە جەنگی گەورە روونادات و هەموو لایەكیش هەوڵی ئەوە دەدات لەوانە خودی عیراق رۆڵی زۆر گەورەی هەیە لەم بارەیەوە دۆستی هەردوو لایە و هەوڵی ئەوە دەدەن نەگاتە رادەی جەنگ، چونكە كاریگەری خراپی دەبێت لەسەر خودی عیراق و قازانجی عیراقیشی تێدا نابێت.


ئارام عەلی:
زۆر سوپاس بۆ كاك فەرید دیارە لە ئەنجامی كۆتایی دوو سیناریۆ هەیە سیناریۆی جەنگێكی دیاریكراو و سیناریۆی بەردەوام بوون و شەرە قسەو لێدوان، بێگومان لە ئایندەدا ئەمە یەكلایی دەبێتەوە، دوێنێ یەكێك لە پسپۆڕە ستراتیژییەكانی ئەڵمانیا لەو بڕوایەدابوو ئەگەر ئەم توندبوونەوەیە هەروا لە هەڵكشان بەردەوام بێت دەگاتە ئاستی جەنگ، سەرۆكی فەڕەنساش دەڵێت: «ئەگەر پێش بە جەنگ نەگیرێت رەنگە جەنگ رووبدات»، رەوشی ناوچەكەش هەمووی ناسەقامگیرە، ململانێی گەورە هەیە، ئەمەی ئێرانیشی هاتۆتە سەر واتە بارودۆخەكە بۆ هەموو ئەگەرەكان كراوەیە.
د. بەهرۆز جاف:
هەڵسەنگاندنی ئەو هەلومەرجەی كە لە ئێمەوە نزیكە وە رەنگە كاریگەری راستەوخۆی هەبێت لەسەر بارودۆخی هەرێم من لەگەڵ دەرئەنجامەكاندام، بەڵام ئێمە رەنگە بە شێوەیەكی جیاواز خوێندنەوە بۆ هەلومەرجەكە بكەین، دوو هۆكاری سەرەكی ڕۆڵ دەبینێت لە ئەگەری روودانی شەڕ یان روونەدانی، ئەگەر هاتوو روویدا لەسەر ئاستی ئەنجامەكانی، ئەو دوو هۆكارەش یەكەمیان: كەلتووریەو دووەمیان:رووسیایە، ئێمە دەزانین ئەو ململانێیەی ئەوروپاو خۆرئاوالەگەڵ ئێران كراوە لە مێژوودا كە سێ حاڵەتی دیار هەیە یەكەمیان: شەڕی چاڵدێران كە لە كاتی خۆیدا ئەوروپا یارمەتی توركیایدا كە لە حاڵەتی جەنگدابوون كە جەنگەكەی وەستاند، هاوكاری توركی كرد، بۆ ئەوەی دژی ئێران بووەستن. ئێران دەوڵەتێكی تازە پێگەیشتووبوو كە سەفەویەكان لە تەبرێزبوون مانای ئەوەیە كە دووژمنی سەرەكیان توركیا نەبوو، دووژمنێكی كەلتووری بوو كە ئێرانە، چونكە ئێران سەرقافڵەی پێشكەوتنی شارستانییە لە جیهاندا تا ئەمڕۆ، ئەمڕۆش ئاستی پتەوی شارستانییەتی ئێران زۆر لە ئەمریكا بەهێزترە، ئەمریكاش هەر پێكدادانی شارستانییەتی ئەنجام دەدات، ئەمەی ئێستاش زۆرتر لەوەی كە شەڕی سەربازی بێت شەڕی كەلتووریە،بۆ هەردوو جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانی رووسیایان بەكارهێنا.
روسیا لە رووی كلتووریەوە دەتوانێت مامەڵە لەگەڵ ئێرانیەكاندا بكات، بەڵام ئەمریكا ناتوانێت دوورە لێی، روسیا ئەگەر لەگەڵ ئەمریكا بۆ مەبەستێكی تەكتیكی رێك بكەوێت رێگە دەدات بە ئەمریكا بۆ ئەنجامدانی جەنگێكی دیاریكراو، بەڵام بەبێ روسیا ئەمریكا بە هیچ شێوەیەك ناتوانێت نزیكی ئێران ببێتەوە.
سیروان جەلال:
لەڕوی دیراسەكردنی سایكۆلۆژییەوە بۆ عیراق و ئێران، ئەگەر بە كوردێكی باشوور بڵێن تۆ عیراقیت بە جۆرێك لە ئیهانەی دەزانێت، بەڵام كوردێكی رۆژهەڵات بەلایەوە ئاساییە بۆ نموونە ئەگەر ئەمریكا یەكێك لەو فاكتەرانەی كە باسی ململانێی شارستانی كرد ململانێی كۆمپانیاكانی چەكی جیهانیشە، ئەوەی تۆ ئاماژەت پێكرد شەرە لەبەر ئامانجێكی دیاریكراو، رەنگە مەبەستی ئەو ئامانجەش روخاندنی ئەو رژێمەش بێت رەنگە ئەم شەرە لە نێوان مفاوەزاتێكی تردا بێت، چونكە ئێرانییەكان لە ساڵی 1979 گەمارۆیان لەسەرە لەو رێكەوتنی ئەتۆمییە ئێرانییەكان بەسەركەوتوویی هاتونەتە دەرەوە، وەكو ئەوە وایە ئەوان لەسەر زەرەر قازانجێكی گەورەیان كرد واتە ئەو رێككەوتنە كە ئەنجامدرا ئێرانییەكان سوودمەندی یەكەم بوون.
سەربەست عەبدولڕەحمان:
تێبینیم لەسەر دووشت هەیە یەكەم: هەوڵدانی پێشخستنی مووشەك لە ئێراندا كە هەمیشە هەوڵ دەدات مەودای مووشەكەكانی زیاد بكات و بە هێزتریان بكات لەوە دەچێت هۆیەكی سەرەكی كێشەكە بێت و زۆریشی دروست كردووە،دووەمیشیان:ئەو مەسەلەی بەرامبەر ئەمریكا كە لە هەموو بۆنەیەكدا دەبێت بە دروشمی ئێرانییەكان، ناكرێت وازی لێ بهێنن، من ئەو دوو هۆكارە دەبینم كە هۆكاری سەرەكی گێژاوەكەن، بەڵام هەرگیز لەوەدا نابینم كە جەنگ ببێت بە جەنگی سەرتاسەری، چونكە گێژاوەكە لەوەدا نیە ئەمریكییەكان بتوانن لەو گێژاوە دەربچن.
فەرید ئەسەسەرد:
تێڕوانینێك هەیە باس لەوەدەكات، كە ئەمریكا خۆی پێوستی بە بوونی ئێرانە، واتە نایەوێت ئێران لە ناوبچێت، چونكە بۆتە بیانوو بۆ زۆرشت، واتە كاتێك كە ئێران لە ناو دەچێت، ئەمریكا ناتوانێت گێچەڵی پارە بە سعودیە و ئیمارات بكات لە بەرامبەر پاراستنیاندا لە هەڕەشەی ئێران، چونكە بە هەفتەیەك دەتوانێت وڵاتەكانتان داگیر بكات،جگە لەوەش لەناو ئیسرائیلیەكانیش خەریكە تێڕوانینێك دروست دەبێت یان باسیان نەكردووە یان كەم باسیان كردووە. ئەگەر ئێران نەبێت سوونەو ئیسرائیل چۆن لەیەك نزیك دەبنەوە؟ بۆ نمونە ئێستا زۆر بە ئاسانی ئیسرائیلییەكان دەچنە قەتەرو ئیمارات و عومان، خاڵێكی تر ئەوەیە كێشەی ئێران لەگەڵ ئەمریكا بە شێكە لە كێشەكانی ناوچەكە، كێشەی ئێران چارەسەر دەبێت بۆ نموونە مەسەلەی حزبوڵڵا ئەگەر ئیسرائیل لەگەڵ سوریا كێشەی نەمێنێت لەگەڵ لوبنان كێشەی نەمێنێت ئیتر حزبوڵڵا بۆچی بە چەكداری بمێنێتەوە،
مەسەلەی موشەكە بالیستیەكانیش بە دڵنیاییەوە مەترسییەكی زۆر گەورەیە بۆ خۆرئاوا، یەكێك لەو دوانزەخاڵەی ترەمپ دایناوە، ئەوەیە نابێت ئێران ئەو موشەكە بالیستیانە پەرە پێبدات، رەخنەكەشی دەڵێت: ئێوە باسی ئەتۆمتان كردووە بەڵام باسی موشەكتان نەكردووە، مەسەلەی موشەكە ئەتۆمییەكان سەبارەت بە ئەمریكاو و ئیسرائیل زۆر مەترسیدارە، چونكە ئێران رەنگە ناچار بێت، چونكە شوێنی لەگەڵ ئیسرائیل تۆزێك دوورە وە یەكێك لە بایەخی موشەكەكان چەندە نزیك بێت ئەوەندە دەتوانێت بە ملیم لە شوێنەكە بدات،بەڵام دەتوانێت سود لە خاكی عیراق وەربگرێت،
بورهان شێخ رەئوف:
باسی نەبوون یان لاوازی ئۆپۆزسیۆنی ئیرانت كرد، ئەوەی لە دەرەوە هەبێت بەڵام ئێمە ئاگادارین لە ناو ئێراندا ئۆپۆزسیۆن و نارەزاییەكی بەرفراوان لە ئێران هەیە، جگە لەوەش دوورنییە ئەم ئابڵوقە ئابووری و سزایانە كاریگەری زۆری لەسەر خەڵكی ئێران هەبێت، نەبوونی هێزێكی گەورەی وەكو ئەمریكا كە لە وانەیە خۆی لە ملیۆنێكدا ببینێتەوە دوێنێ لە دواكۆبونەوەیەكی گەورەیان لە پنتاگۆن لە هەوڵی ئەوەدان هاوپەیمانییەكی گەورە بەرامبەر بە ئێران دروست بكەن، ئەوەی دەربارەی رێككەوتن نامەی 5+1 كۆتایی بە پرۆژەی ئەتۆمی ئێران هێنا، دەوترێت تا 2030 ئێران ناتوانێت چەكی ئەتۆمی بەرهەم بهێنێت.
شاناز هیرانی:
بێگومان بابەتێكی گرنگی رۆژانەت هەڵبژاردووە، ئێمە ئەگەر باسی هەرێمی كوردستان بكەین لەئێستادا ناتوانێت نە ببێتە لایەن و نە ببێتە نێوەند گیریش لەو ململانێیەدا لەبەر ئەوەی كورد دەوڵەت نییە ئێمەش بەرژەوەندیمان هەم لەگەڵ ئەمریكادا و هەم لەگەڵ ئێرانیشدایە واتا هەرێمی كوردستان ئیشی بەهەردوو لایانە، بەڵام پێموایە ئەگەری روودانی جەنگ ئەگەرێكی دوورە، بۆیە پرسیارەكە ئەوەیە هەرێم لەم دۆخەدا لایەنگیری كام لایەنی كێشەكە بكات؟
فەرید ئەسەسەرد:
ئەوەی كە پەیوەندی بە ئۆپۆزسیۆنەوە هەیە رەنگە لە ئێران دوو ئۆپۆزسیۆن هەبێت یەكەم، ئۆپۆزسۆنێك لەناو رژێم یان ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆییە، دوو گروپ یان سێ گروپن لەناویەكدا كاتێك دوژمنێك دێت یەك دەگرنەوە، من باس لە ئۆپۆزسیۆنێكی رێكخراو دەكەم، كە رێكخستن و هێزی چەكداری هەبێت، بنكەی جەماوەری هەبێت سەركردایەتی خەڵك بكات، هیچ ئۆپۆزسیۆنێك نییە لە ئێران بتوانێت سەركردایەتی كۆی خەڵكی ئێران بكات.
ئەوەی پێی دەوترێت هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ئەمریكییەكان بە دڵنیاییەوە دەتوانن هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دروست بكەن، بەڵام لە دەوڵەتی زۆر لاواز وەك ئیمارات و سعودیە بەڵام هیچ بەهایەكی نابێت و تەنها ناودەبێت، جگە لەوەش بەشداری ئیسرائیل لەگەڵ ئەمریكا بە دڵنیاییەوە خێری ئێرانی تێدایە، دەوڵەتێكی وەكو میسر لە زەمانی جەمال عەبدولناسرەوە كە تێوەگلا،ئێستا بۆ جەنگی یەمەن ناوێرێت یەك سەرباز بنێرێتە دەرەوەی وڵات،بۆیە ئەگەر ئەو هاوپەیمانیەش رووبدات، ئەوكاتە ئێران مافی دەبێت بە پێی یاسای نێودەوڵەتی كە لە سعودیە بدات.
ئێمە لای خۆمان لە هەرێمی كوردستان وتومانە ئێمە سیاسەتێكی سەربەخۆمان نابێت لەم مەسەلەیەدا،بەڵكو بەغدا بڕیاری لەسەری چیدا ئەوە دەكەین، بۆ ئەوەی ئێمە توشی هیچ كێشەیەك نەبین وەبە دڵنیاییەوە عیراق وڵاتی شیعەو سوننەیە،واتە ناتوانێت بڕیار بدات دژی ئێران، لەبەر ئەوە عیراق ئەوەندەی پێی بكرێت هەوڵی ئەوە دەدات یەك لایەن بێت و ئەوەش لە قازانجی ئێمەیە، بەڵام لەڕوی دیپلۆماسیەوە ئێمە هیچمان پێ ناكرێت، ئەوەی رەنگە پێی بكرێت دكتۆر بەرهەمە، ئەویش وەك سەرۆك كۆماری عیراق، نەك وەكو كورد، دەتوانێت نامەكان ببات و قسەی خۆی بكات و هەركەسێك بتوانێت ئەم كێشەیە لە كۆڵ كوردستان و ناوچەكە بكاتەوە. بەدڵنیاییەوە نۆبڵی بۆخۆی مسۆگەر كردووە.
د. حسێن محەمەد:
ئەو شەڕەی كەرەنگە لە داهاتودا بكرێت لەنێوان دوولایەنی گەورەی جیهانی و ناوچەی ئەمریكایە بۆ ئێمە ئەمریكا هیچ كاتێك دۆستی كورد نەبووە و لە سێ قۆناغدا تاقی كراوەتەوە، لە ئێستاوە ئێران هەرەشەی لە كوردستان كردووە ئەگەر بێت و خاكی كوردستان بەكاربهێنن وێرانی دەكەم، لەبەر ئەوە ئێمە نازانین سینارۆ راستە قینەكانی جەنگی كەنداو كە روودەدات چون دەبێت كەی دەبێت بە ئاشتی دەبێت یان بە جەنگ، بەڵام گرنگترین شت رێكخستنی ناوماڵی كوردەو كە بەداخەوە ئێستا یەك نیە، ئەگەر جەنگ ببێت لە قازانجی كورد نییە.
جەواد حەیدەری:
پێم وایە خۆی جەنگەكە ئەگەر لە رووی سەربازیشەوە نەبێت دەستیپێكردووەو لە رووی ئابوورییەوە دۆخەكە بۆ خەڵكی ئێران زۆر خراپە،جگە لەوەش روسیا تا ئێستا هەڵوێستێكی روونی نیە تەنانەت سەرۆكی كۆمسیۆنی سیاسەتی دەرەوەی پەڕلەمانی ئێران دەڵێت ئێمە لە سەردانەكەمان بۆ روسیا بۆمان دەركەوت كە روسیا پشتی تێكردوین.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

شەهید نەجۆ، سەربازە ونەكەی شۆڕش

لەم دووتوێیەدا دووتوێی ساڵۆنی كوردستانی نوێ‌، ئەمجارە لەبارەی خەبات و ...