سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » خوێندنه‌وه‌یه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ بۆ رۆمانی 360 شانشین

خوێندنه‌وه‌یه‌كی ره‌خنه‌گرانه‌ بۆ رۆمانی 360 شانشین

هۆشیار جه‌مال

رۆمانی 360 شانشین یه‌كێكه‌ له‌ و رۆمانانه‌ی له‌لایه‌ن ناوه‌ندی ساراوه‌ چاپ كراوه‌ و ژماره‌ی لاپه‌ڕه‌كانی 328 لاپه‌ڕه‌یه‌ و نووسینی رێبوار وه‌لی كاوانی-یه‌ و یه‌كه‌م كاری نووسه‌ره‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌ده‌بدا. من لێره‌دا هه‌وڵم داوه‌ له‌ رووی ته‌كنیكی گێڕانه‌وه‌وه‌ هه‌ندێك گرفت و كێشه‌ی رۆمانه‌كه‌ ده‌ربخه‌م.
جۆری رۆمان:
ئاشكرایه‌ رۆمان چه‌ندین جۆری هه‌یه‌، وه‌ك رۆمانی مێژوویی، په‌روه‌رده‌یی، ریالیزمی، هه‌ڵسوكه‌ت و نه‌ریتی كۆمه‌ڵایه‌تی، ده‌روونی، روداو، ئه‌زموونی، پۆلیسی، كۆمه‌ڵایه‌تی، رۆمانی دژه‌ رۆمان و چه‌ندین جۆری تر.
ئه‌م رۆمانه‌ی رێبوار وه‌لی كاوانی ده‌كرێت له‌ ریزی رۆمانی دژه‌ رۆمان هه‌ژمار بكرێت، كه‌ دژه‌ رۆمان، جۆره‌ به‌رهه‌مێكی ئه‌زموونییه‌ كه‌ له‌ یاسا و نه‌ریت و شێوازه‌كانی رۆماننووسه‌كانی رابردوی ژێر پێ ده‌خات. رۆماننووس هه‌وڵنادات به‌ شێوه‌یه‌كی ریالستی هه‌موو شتێك به‌واقیعی نیشان بدات، یاخود شێوه‌ی سروشتگه‌رایی وه‌ربگرێت.
چه‌ندین نووسه‌ر هه‌یه‌ له‌م جۆره‌ رۆمانه‌یان نووسیوه‌ به‌ نموونه‌ی: به‌رهه‌مه‌كانی (تۆماس هاری)، سامیۆل بیكێت…هتد
به‌گشتی تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی دژه‌ رۆمان ئه‌مانه‌ن:
-1دژه‌ رۆمان داڕشتن و چیرۆكی دیاری كراوی نییه‌.
-2سوود له‌ رووداوی په‌رش وبڵاو وه‌رده‌گیرێت.
-3كه‌سایه‌تییه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌ زۆر كه‌م ده‌گۆڕێن.
-4به‌شێوه‌یه‌كی رواڵه‌تی ودرێژدادڕی كه‌ره‌سته‌ و بابه‌ته‌كان شیده‌كاته‌وه‌.
-5زۆر سوود له‌ دووباره‌كردنه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت.
هه‌مووئه‌م خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ رۆمانی 360 شانشین دا هه‌یه‌.
سه‌رباری زۆری لاپه‌ڕه‌كانی كتێبه‌كه‌ كاره‌كته‌ره‌كان زۆركه‌من و درێژدادڕیه‌كی زۆربه‌ قسه‌ی كاره‌كته‌ره‌كانه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ خوێنه‌ر چێژی لێنابینێت.
هه‌روه‌ها زۆر سوود له‌ دووباره‌بوونه‌وه‌ی گفتوگۆكان، له‌ كاتی گۆڕینی كاره‌كته‌ره‌كاندا وه‌رگیراوه‌.
له‌م رۆمانه‌دا داڕشتی چیرۆكێكی دیاری كراو نییه‌، به‌ڵكو كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی كه‌ ناوی «جه‌مال»ه‌، له‌ رێگای پارچه‌ كاغه‌زێكه‌وه‌ ده‌چێته‌ ژیانێكی خه‌یاڵییه‌وه‌ كه‌ له‌ چه‌ند شانشینێك پێكدێت.
لێره‌وه‌ ئه‌ و پرسیاره‌ دروست ده‌بێت ئایا نووسه‌ر ئاگاداری جۆره‌كانی رۆمانه‌؟ ئایا نووسه‌ر رۆمانی دژه‌ رۆمانی نووسیوه‌؟ یان كه‌م ئه‌زموونی نووسه‌ر و بێئاگایی له‌ به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان وای كردووه‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ به‌م شێوه‌یه‌ بێت و نووسه‌ر ئاگاداری ئه‌م جۆره‌ له‌ نووسین نیه‌ كه‌ له‌ ساڵانی نیوه‌ی یه‌كه‌می سه‌دی بیستدا «سارته‌ر» له‌ رۆمانی (دڵڕابوون) كاری له‌سه‌ركردووه‌.
ده‌روازه‌
ئه‌م رۆمانه‌ له‌ (7)چاپته‌ر پێكدێت كه‌ هه‌ر چاپته‌ره‌ی ژماره‌ی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌(1-7)و لێك جیاكراوه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ته‌واوبوونی هه‌ر چاپته‌رێكدا وێنه‌یه‌كی خه‌یاڵی هه‌یه‌ وه‌ك هێمایه‌ك بۆ شوێنی رووداوه‌كه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی سه‌یره‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ له‌ كۆتا چاپته‌ردا هیچ وێنه‌یه‌كی خه‌یاڵی نه‌كێشراوه‌ و جیاوازه‌ له‌وانی تر.
كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی كه‌ (جه‌مال)ه‌، له‌ دوای چوونه‌ ناوشانشینه‌كان، گێلانه‌ هه‌ڵسوكه‌وت ده‌كات، بۆ هه‌ر بابه‌تێك پێوسته‌ روونكردنه‌وه‌ی بۆ بده‌ن و دره‌نگیش تێده‌گات له‌ قسه‌كان و ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ هه‌ندێك جار سه‌رزه‌نشت بكرێت، به‌ بۆچوونی من نووسه‌ر له‌م هه‌ڵبژاردنی كاره‌كته‌ره‌دا سوودی له‌ ( گوێ بگره‌ پیاوی بچوه‌ك) وه‌رگرتووه‌، كه‌ له‌ ساڵی 1945 نووسراوه‌ له‌لایه‌ن ولیه‌م رایش كه‌ نووسه‌رێكی ئه‌ڵمانیه‌ و له‌م ساڵانه‌ی رابردوودا چه‌ندین جارو له‌لایه‌ن زیاتر له‌ وه‌رگێڕێك كراوه‌ته‌ كوردی.
ناونیشانی رۆمانه‌كه‌ 360 شانشین كه‌ سه‌یری ده‌كه‌یت یه‌كسه‌ر خه‌یاڵت بۆ ئه‌وه‌ ده‌ڕوات رووداوه‌كانی ناو ئه‌م رۆمانه‌ له‌ 360 شانشین رووبدات، به‌ڵام هه‌موو رووداوه‌كاندا ته‌نها له‌ناو 4 شانشیندا رووده‌دا و كۆتایی به‌ رۆمانه‌كه‌ دێت و كاره‌كته‌ری سه‌ره‌كی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ناو ژیانی واقیعی و كۆتایی دێت به‌ڵام نووسه‌ر له‌ كۆتایدا نووسیویه‌تی كۆتایی به‌رگی یه‌كه‌م!
دیالۆگ له‌ناو رۆمانه‌كه‌دا:
رۆمانه‌كه‌ پره‌ له‌ دیالۆگ له‌ نێوان جه‌مال و تابان، جه‌مال و رووناك. به‌ڵام دیالۆگه‌كان له‌ ئاستێكی نزمدان و قسه‌كان گشتین، ته‌نانه‌ت خۆشه‌ویستییه‌ك له‌ لایه‌ن جه‌ماله‌وه‌ بۆ تابان دروست ده‌بێت، ئه‌و ده‌ربڕینانه‌ی نووسراون زۆر ئاستێكی نزمی ئه‌ده‌بیانه‌ی هه‌یه‌ و زیاتر له‌ ده‌ربڕینی هه‌ستی مێرد مندڵیكی كوڕ بۆ كچ ده‌چێت.
شێوازی زمان:
شێوازی زمانی ئه‌م رۆمانه‌ زۆر جیاوازه‌ له‌هه‌ر رۆمانێكی تر چونكه‌ دابه‌ش بووه‌ بۆ دوو جۆر زمانی نووسین، یه‌كه‌میان كه‌ باڵی كێشاوه‌ به‌سه‌ر زۆربه‌ی نووسینه‌كه‌دا زمانێكی ناته‌واوه‌ و ناڕێكخراوه‌ واته‌ دیالۆگ وقسه‌كانی كاره‌كته‌ره‌كان زیاتر قسه‌ی ئاسایی ناو خه‌ڵكه‌ و زمانێكی ئه‌ده‌بی سه‌رنج راكێش نییه‌. له‌به‌رامبه‌ردا به‌شێكی تر له‌ دێڕه‌كانی ناو رۆمانه‌كه‌ تاڕاده‌یه‌ك زمانیكی ئه‌ده‌بیه‌ و ده‌ربڕین و رسته‌كانی خوێنه‌ر راده‌كێشن بۆ خوێندنه‌وه‌، پرسیارێك لێره‌دا دروست ده‌بێت ئایا ئه‌م رۆمانه‌ به‌رهه‌می یه‌ك نووسه‌ره‌؟ یان زیاد له‌ نووسه‌رێك ئه‌م به‌رهه‌مه‌ی نووسیوه‌؟
شوێن:
شوێنی رووداوه‌كان له‌م كتێبه‌دا به‌دیاریكراوه‌ی وڵاتێك یاخود شارێك یاخود ناوچه‌یه‌ك نییه‌ كه‌ له‌ واقیعدا هه‌بێت، ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ زیاتر له‌ ئه‌فسانه‌یه‌ك ده‌چێت، كه‌مترین كه‌سی تێدا ده‌ژی ئه‌م رۆمانه‌ سه‌رباری زۆری لاپه‌ره‌كانی به‌ڵام نه‌یتوانیوه‌ وێنه‌یه‌كی جوانی ئه‌و شوێنه‌ بخوڵقێنێت كه‌ رووداوه‌كان تیا روویان داوه‌، له‌ رووی بوونی سروشتی جوان و بوونی رووبار ناوچه‌ی شارستانی و بازاڕ و چه‌ندین بابه‌تی تر
نووسه‌ر بۆ جاری دووم له‌ رۆمانه‌كه‌دا ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری رۆمانێكی تره‌وه‌ كه‌ رۆمانی (مه‌زرای ئاژه‌ڵان)ی جۆرج ئۆروێله‌ و له‌ یه‌كێك له‌ شانشینه‌كاندا باسی سیسته‌می حكومرانی ئه‌و شانشینه‌ ده‌كات كه‌ له‌لایه‌ن ئاژه‌ڵه‌وه‌ و باڵنده‌ و په‌له‌وه‌ره‌وه‌ حكومڕانی ده‌كرێت لای جۆرج ئۆروێل بنه‌ماڵه‌ی به‌رازه‌كان ده‌سه‌ڵات دارن لای رێبوار وه‌لی كه‌له‌شێرێك سه‌رۆكه‌.
به‌گشتی په‌یامی نووسه‌ر زۆر ناڕوونه‌ له‌سه‌ر ئاین و سیاسه‌ت و په‌روه‌رده‌ و كۆمه‌ڵگا به‌ڵام زۆر به‌شه‌رمه‌ و ده‌یه‌وێت ره‌خنه‌ له‌م لایه‌نانه‌ بگرێت

سه‌رچاوه‌كان:
1-360 شانشین، رێبوار وه‌لی كاوانی، چاپی یه‌كه‌م ، چاپخانه‌ی سارا. ساڵی 2019.
2-بنیادی گێڕانه‌وه‌ (چه‌ند لێكۆلینه‌وه‌یه‌كی ئه‌ده‌بیه‌ له‌باره‌ی چیرۆك و رۆمان و رۆمانه‌ شیعر)، عه‌بدوڵڵا ره‌حمان، چاپی یه‌كه‌م 2014، خانه‌ی موكریان بۆچاپ و بڵاوكردنه‌وه‌.
3-رۆمان چییه‌؟ نووسینی ئیبزامیر مالكام، وه‌رگێڕانی جه‌واد مسته‌فا، چاپی یه‌كه‌م، 2008 خانه‌ی موكریان بۆچاپ و بڵاوكردنه‌وه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...