سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » پرۆفیسۆر عیزەدین مستەفا رەسوڵ و ریالیزمی رەخنەگرانە

پرۆفیسۆر عیزەدین مستەفا رەسوڵ و ریالیزمی رەخنەگرانە

پ.د.زاهیر لەتیف كەریم

هاوشێوەی گۆگڵ و فلۆبیر و تۆڵستوی و كافكا و هێمنگوای، عیززەدین موستەفا ڕەسوڵ هەمیشە هەوڵیداوە ئاوێنەیەكی ڕاستەقینەی دۆخە سیاسی و فیكری و ئەدەبی و ئابوورییەكانی كۆمەڵگابێت. كاراترین چەك بۆ چارەسەری كێشە و گەندەڵییە سۆسیۆڵۆژی و فیكرییەكانیش ڕەخنە بوو. ئەمەش لەكاتێكداو بەئاشكرا دەیبینی كۆمەڵگا ڕووبەڕووی چەندین گرفت و مەسەلەی هەستیاری فیكری و سیاسی بۆتەوە، لەسەر ئاستی دەرەكی و ناوەكی. گەرچی گۆڕینی دۆخەكان لەئەستۆی ئەودا نەبووە بەوپێیەی دەسەڵاتێكی سیاسی بەرپرسیارێتی ئەم كارەی لەئەستۆ گرتووە، بەكۆن و تازەوە، بەڵام توانیوێتی ڕووبەری پرسیارەكان لەئاستێكی سادەوە بگوێزێتەوە بۆ ئاستی پرسیاركردن بەنموونەی كوردستان و ئەو پرسیارانەی كە بەدەوری كوردستاندا دەسوڕێتەوە وەك ناسنامەو دامەزراندن و سنوور و دەسەڵات و زمان و ئەدەب… هتد.ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە ناوبراو هەر لەسەرەتای تێكەڵبوونی بەفیكرێكی ئایدیۆڵۆژیایی، یان دەستپێكردنی نووسین، بەشیعر یان وتارو لێكۆڵینەوە، چەمكی بێدەنگی شكاندووەو بوێرانە ڕەخنەی لەسەرجەم دەسەڵاتەكان گرتووە بەخۆماڵییەكانیشەوە. لێرەدا تێگەیشتنەكانی بۆ فیكرو سیاسەت بەشێوە تیۆری و پراكتیكییەکەیەوە كردارێكی ووزەبەخش بووە بۆ ئەمجۆرە دەربڕینانە. بەمانایەكی تر، هەر لەسەرەتاوە هەوڵیداوە دووربكەوێتەوە لەچەمكە كڵاسیزمەكانی نووسین كە زیاتر پەیوەستە بەوێنەگرتنەكانەوە بەبێ ئەوەی بچێتە نێو ووردەكارییەكانی نێو ئەو وێنانەوە. لەلایەكی تریشەوە تێكەڵبوونی بەدیدە جیهانییەكانەوە، بەتایبەتی ئەوانەی كە باسیان لەدادپەروەری و یەكسانی و برایەتی و شوناس دەكرد، ئەركی وێناگرتنەكانی ڕیالیزمی ڕەخنەگرانەی گەلێگ فراوانتر كرد وەك ئەوەی بڵێت نەتەوەكانی جیهان لەڕێگەی ئەو جۆرە دیدانەوە سەربەخۆیی خۆیان بەدەستهێناوە.
ڕاستە، عیززەدین موستەفا ڕەسوڵ بەفۆڕم كەسێكی ماركسی بوو، بەڵام لەناوەڕۆكدا كوردایەتییەكەی كەمتر نەبووە لەوانەی كە هەمیشە گەڕاوون بەدوای نەتەوەدا بەنموونەی مەلیك مەحمود و تۆفیق وەهبی بەگ و ڕەفیق حیلمی بەگ و بێكەس…! جارێكی تریش ڕووداوێكم لەسەر كوردبوونی پرۆفیسۆر عیززەدین گێڕاوەتەوە لەكاتێكداو لەزەمەنی ئەنفالدا بەبڕیارێكی ڕژێمی بەعس فەرمانی سووتانی كتێب و سەرچاوە بەنرخە كوردییەكان دەرچوو. ئەو كات هەردووكمان مامۆستا بووین لەكۆلێژی ئەدەبیاتی زانكۆی سەڵاحەددین.ڕاگری كۆلێژ لیژنەیەكی پێكهێنا بۆ دەستنیشانكردن و كۆكردنەوەی سەرچاوەكان بەمەبەستی سووتاندنیان لەگۆڕەپانی كۆلێژ. هەر زوو هەواڵەكەم گەیاندە پرۆفیسۆر كە لەژوورێكی كۆلێژدا كاری دەكرد.بەبیستنی چاوی چووە پشت سەری و ڕایكرد بەرەو گۆڕەپان و بەدەنگێگی بەرز هاواری دەكرد «ئێوە دونیاتان كاول كرد ئێستاش هاتوونەتە سەر سووتانی سەرچاوەكانمان.. دەبێت پێش سووتانی ئەو سەرچاوانە من بسووتێنن». لەوێدا ئەم هەڵوێستە نەتەوەییە جۆرێك لەحەماسی دروستكرد و ڕاگرایەتی و پیاوانی ڕژێم ترسان بەوەی مەسەلەكە بەرەو ئاقارێكی تر بڕوات. بۆیە هەرزوو كۆنتڕۆڵی دۆخەكەیان كرد…!
كاركردن لەسەر دیدە جیهانییەكان پێویستی بەتێكەڵبوون و پەیوەندی و خوێندنەوەی چڕ هەیەو خۆڕسكانە نایەتە بەرهەم. هەر لەبەرئەمەش بوو دۆستایەتی نزیكی لەگەڵ كەڵە نووسەرە عەرەب و بێگانەكاندا هەبووە، یان كتێبخانە دەوڵەمەندەكەی بەڵگەیەكی باوەڕپێكراوە. تەنانەت دانیشتن لەگەڵیدا ئەوەی دەسەلماند كە تەواو ئاگاداری سەرچاوە بەنرخەكانی جیهانەو بەووردیش كاری لەسەر كردوون. جگە لەمەش ڕیالیزمی ڕەخنەگرانە پێویستی بەدیدە دیالێكتیكییەكانە كە ئەمەش لەلایەكەوە پێویستی بەزانیارییەكانە، لەلایەكی تریشەوە بەبوێری و ئازایەتی. ڕژێم بەیارمەتی كەسانێكی خۆپەرست و هەلپەرست هەوڵیاندا كە بەشی زمانی كوردی، لەزانكۆی سەڵاحەددین و لەزەمەنی ئەنفال و كیمیاباریندا، دابخەن بەبیانووی ئەوەی ئەم بەشە خزمەت بەڕۆشنبیرییەتی عیراقی ناكات و سنوورەكانی تەسك و بچووكن.لەبری ئەمە بایەخ بەزمانی كوردی بۆ دەستپێكەران بدرێت كە تەنها عەرەبەكان بۆیان هەبێت بچنە نێو ئەو بەشەوە. دیارە ئەمەش بەمەبەستی گەورەكردنی دەزگا سیخووڕی و ئەمنییەكانی ڕژێم بوو بۆئەوەی پێویستیان بەزانیاری كوردەكان نەبێت بەتایبەتی لەكاتی لێكۆڵینەوەكاندا لەگەڵ خاوەن هەڵوێستەكان. پرۆفیسۆر بەمەی زانی و هەرزوو خۆی گەیاندە لای بەرپرسانی ڕژێم و بەزانیارییە چڕەكانی كەوتە دایەڵۆگ كە داخستنی ئەم بەشە، جگە لەزیانە ڕۆشنبیری و ئەدەبییەكەی، زیانێكی فیكری و سیاسیش دەخوڵقێنێت بەوەی پەیوەندییەكانی نێوان كوردو عەرەب زیاتر ئاڵۆزتر دەكات. ئینجا، مام جەلال ئاسایی، كەوتە دەرهێنانی ئەو فەرمانانەی كە لەكاتی خۆیدا بەشەكەی لێكراوەتەوەو چۆنیش دەسەڵاتی بەعس پشتگیری لێكردووە.بەمەش دەسیسەی هەلپەرستەكان شكستی هێنا. یەكێك لەكێشەكانی ڕیالیزمی ڕەخنەگرانە ڕەشبینییە. ئەم ڕەشبینییە دەرئەنجامی بایەخنەدانی بەرامبەرەكانە، یان باشتر وایە بڵێین ئەوانەی كە پرۆفیسۆر پشتگیری لێكردوون یان پشتی پێ بەستوون، بەبۆچوون و زانیارییە ووردەكان كە لەبەرژەوەندی خۆیان و تێكڕای خەڵكیدایە. زۆری نووسی لەسەر سروشتی زمانی كەناڵ و ڕۆژنامە و گۆڤارەكان، زۆری ووت دەرهەق كاولكارییەكانی براكوژی و شەڕی ناوخۆ. لەسەر یەكگرتن و برایەتی.كەسی نەخوێندەوار، نەفام كە ئاگاداری سەرچاوەكانی خۆی نییە. هەروەها لەسەر بابەتیبوونی كاركردن لەدەزگا ڕۆشنبیری و فیكری و ئەكادیمییەكان. وێنەیەك لەڕەشبینییەكانی دوا كونجی بوو كە لەكوردستانی نوێ، ڕۆژی 3/10/2019 بڵاویكردۆتەوە بەنێوی» ئیتر بۆ بنووسم». لەم نووسینەدا ئاماژەی بەنەخوێندنەوەو هاندانی شەڕی برا كوژی داوە لەلایەن كەسێكێكەوە كە وەك خۆی دەڵێت «مەسئوول یشە». ئەمەو شتی تریش هەمیشە پرۆفیسۆریان نیگەران دەكردو دەم و چاوی تەواو گرژ دەبوو. بەداخەوە، هەروەك خۆی لەو كونجەیدا ئاماژەی پێداوە، ئاواتەكەی نەهاتەدی كە بەشی پێنجهەمی كوردستان ببینێت كە بەشێكی گرنگی ووڵاتی كازاخستانە. ئەوەتا دەڵێت: »ئای ئەوە زۆر دەڵێمەوە: خۆزگە (پیری و نەخۆشی) ڕێگەی دەدام و جارێك ئەو پارچەیەشم دەبینی». لەهەمانكاتیشدا داوا لەو بەرپرسەش دەكات ئەویش سەردانێكی ئەو بەشە بكات تا لەنزیكەوە بزانێت بەشی پێنجهەمی كوردستان بوونی جوگرافی و نەتەوەیی خۆی هەیە.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*

x

هەواڵێ هاوشێوە

دواین ئه‌فسانه‌ی دونیا

فاروق هومه‌ر رۆژێك لای هاوڕێیه‌كم ئاره‌زوویه‌كی دێرینی خۆمم دركاند، ئه‌و ...