سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » سه‌رنجێك له‌ نێوان شیعری دوێنێ ‌و ئه‌مڕۆدا

شیعر له‌ پێناوی هیچدا

سه‌رنجێك له‌ نێوان شیعری دوێنێ ‌و ئه‌مڕۆدا

سه‌دیق سه‌عید رواندزی

به‌ درێژایی مێژووی شیعر وه‌ك ژانرێك له‌ ئه‌ده‌بی كوردیدا، هه‌میشه‌ هه‌ڵگری ناوه‌ڕۆك ‌و گوتارێك بووه‌، كه‌ له‌ شێوه‌ی په‌یامێكی سیاسی یاخود كۆمه‌ڵایه‌تی، گوزارشتی لێكراوه‌. ئه‌زموونی شیعری ئێمه‌ له‌ قۆناغی كلاسیكه‌وه‌ تاكو شیعری ئازاد كه‌ له‌ گۆرانی شاعیره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كات ‌و ئیدی كێش ‌و قافیه‌ له‌ شیعردا نامێنێت ‌و فۆرمێكی ئازاد وه‌رده‌گرێت، هه‌ڵگری ئه‌و گوتاره‌ بووه‌. شاعیرانی ئێمه‌ گه‌رچی ده‌رچووی هیچ نێوه‌ندێكی ئه‌كادیمی‌و مه‌عریفی نه‌بوون، بگره‌ ده‌رچووی ته‌كیه‌ و خانه‌قا و مزگه‌وته‌كان بوون، به‌ڵام به‌رده‌وام دیدێكی ره‌خنه‌یی‌و په‌یامێكییان پێبووه‌ به‌ ئامانجی ریفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگا. به‌شێك له‌ شاعیرانی ئێمه‌ به‌ هۆی ئه‌و رۆشنبیرییه‌ ئایینییه‌وه‌، خاوه‌نی پاشخانێكی فه‌رهه‌نگی‌و كلتووری بوون، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ده‌قه‌كانیاندا ره‌نگیداوه‌ته‌وه‌. بیرمه‌ندی دیاری كورد كۆچكردوو مه‌سعود محه‌مه‌د، له‌باره‌ی نالییه‌وه‌ ده‌ڵێت: ( یه‌ك دێڕ شیعری ئه‌و شاعیره‌، ره‌نگه‌ زه‌مه‌نێكی درێژی بووێت تاكو بتوانین راڤه‌ی بكه‌ین). چونكه‌ ده‌قه‌كانی زۆرتر له‌ مانایه‌ك ‌و پتر له‌ یه‌ك گوزارشتكردن له‌ خۆ ده‌گرن. بۆیه‌ ده‌بینین له‌ ره‌خنه‌گره‌ كۆن ‌و ئه‌كادیمییانی ئێستاشدا، ده‌گمه‌نن ئه‌وانه‌ی له‌ شیعری كلاسیكی ده‌كۆڵنه‌وه‌ و راڤه‌ی ده‌كه‌ن. چونكه‌ ئه‌و ده‌قانه‌ هه‌ڵگری گوتار‌و مه‌دلولی شیعری بوون. شاعیرانی ئێمه‌، له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و بارودۆخه‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و په‌روه‌رده‌ییه‌ی تیایدا ژیاون، شیعریان نووسیوه‌ و كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی رووداوه‌كان ‌و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی‌و سیاسی‌و په‌روه‌رده‌ییه‌كان. ئه‌گه‌رچی ئه‌و وابه‌سته‌بوونه‌ی ده‌قی شیعری بوو دیارده‌كانی بوون ‌و ژیانی مرۆڤه‌وه‌، ره‌نگه‌ له‌ ماناو فۆرمی شیعره‌كه‌ی تاڕاده‌یه‌ك كه‌م كردبێته‌وه‌ و زۆرتر دروشم‌و گوتاری واقیعیانه‌ له‌ شیعره‌كاندا ببینین، به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌مه‌شدا، ئه‌و ده‌قانه‌ هه‌ڵگری دیدێكی ره‌خنه‌یی‌و په‌یامێك بوون.

شیعر ته‌نها ده‌قێكی ئاسایی نه‌بووه‌
واته‌ شیعر له‌ پاڵ ئه‌وه‌ی ده‌قێكی ئه‌ده‌بییه‌ هاوكات مانیفێستێكی كۆمه‌ڵایه‌تیانه‌شه‌، به‌ ئامانجی هوشیاركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و هاتنه‌وه‌ به‌ گژ ئه‌قڵی دواكه‌وتوویی‌و ترادیسیۆن خوازانه‌. شیعر لای ئه‌و شاعیرانه‌ی ئێمه‌، دیدێك بووه‌ بۆ بینینی دیارده‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ و هوشیار كردنه‌وه‌ی تاك. شیعری ئه‌و قۆناغانه‌ هه‌ر ته‌نها ده‌قێكی ئاسایی ئه‌ده‌بی نه‌بووه‌، به‌ڵكو میتۆدێكیش بووه‌ بۆ روانین له‌ ژیان ‌و ده‌وروبه‌رو ره‌نگدانه‌وه‌ی ژیانی كۆمه‌ڵگه‌ی ئێمه‌ له‌ رووی كۆمه‌ڵایه‌تی‌و سۆسیۆلۆژییه‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، چه‌ندین وێنه‌ی شیعری جوان ‌و گوزارشتكردنی ئه‌ده‌بیانه‌ی جوان، له‌و ده‌قانه‌دا ده‌بینین، كه‌ توانای شاعیران ‌و دنیابینی شیعریانه‌یان ده‌رده‌خات. بۆ نموونه‌: نالی دووسه‌د ساڵ زیاتر به‌ر له‌ ئه‌مڕۆ له‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێت:
له‌ ترسی ته‌ڵعه‌تت رۆژ هه‌ر وه‌كو شێت
به‌ روو زه‌ردی هه‌ڵات‌و كه‌وته‌ كێوان
شاعیر وه‌سفی ده‌ركه‌وتنی كه‌سێك ده‌كات، كه‌ رووی ئه‌وه‌نده‌ گه‌ش ‌وجوان بووه‌، خۆر له‌ ترسی رووی ئه‌و شێت بووه‌ و كه‌وتۆته‌ كێوان. له‌ نێوان خۆر‌و رووی یاردا، كه‌ هه‌ردووكیان دروستكراوی په‌روه‌ردگارن ‌و خۆر سه‌رچاوه‌ی وزه‌ و گه‌رمییه‌كی یه‌ك جار به‌تینه‌، كه‌ مرۆڤ ناتوانێت، له‌ به‌رامبه‌ری بوه‌ستێت، كه‌چی ئه‌و خۆره‌ گه‌وره‌یه‌، هێنده‌ بچووك ده‌بێته‌وه‌ و وزه‌ و سه‌رچاوه‌ی گه‌رمی‌و رووناككردنه‌وه‌ی نامینێت، تا ئه‌و ئاسته‌ی له‌ به‌رامبه‌ر رووی كه‌سێكدا، بوونی نامێنێت. رووی ئه‌و كه‌سه‌ خاوه‌نی جازبیه‌تێكی وابووه‌، زۆر به‌ هێزتر له‌ جازبییه‌ی دیارده‌ سروشتییه‌كانی گه‌ردوون. نالی به‌ چه‌ند وشه‌یه‌كی ساده‌ و به‌ ده‌ربڕینێكی ساكار، جوانترین ‌و پڕ چێژترین وێنه‌ی شیعری خوڵقاندووه‌. خوێنه‌وه‌ی ئه‌و چه‌ند دێڕانه‌، كه‌ به‌شێكن له‌ شیعرێكی درێژ‌و له‌لایه‌ن قادر زیره‌كی نه‌مره‌وه‌ كراوه‌ به‌ گۆرانی، له‌ پاڵ ماناكه‌ی چێژی خوێنه‌وه‌ش به‌ خوێنه‌ر ده‌به‌خشێت. خوێنه‌ر كه‌ ئه‌و ده‌قه‌ ده‌خوێنێته‌وه‌، زه‌مه‌ن له‌ بیر ده‌كات. به‌و مانایه‌ی واهه‌ست ده‌كات شیعرێك ده‌خوێنێته‌وه‌، كه‌ له‌ ئێستادا نووسراوه‌. له‌ به‌رامبه‌ ئه‌مه‌دا، نموونه‌ له‌ شیعرێكی ئێستا وه‌رده‌گرین، نه‌ك بۆ به‌راوردكردن، نه‌ك بۆ هاوتاكردنی شاعیره‌كان به‌ یه‌كتری، كه‌ ئه‌مه‌ كارێكی نه‌كرده‌ییه‌، به‌ڵكو بۆ ناساندنی به‌ شێكی زۆری ناوه‌ڕۆكی شیعری ئێستا و نه‌وه‌ی ئێستا، كه‌ له‌وانه‌یه‌ ده‌نگی داهێنه‌رانه‌شیان تێدا بێت.
مرۆڤ هێنده‌ زه‌لیل ده‌بێ؟
لێره‌شه‌وه‌ نموونه‌ له‌ یه‌ك شیعری رامیارمحمود دێنینه‌وه‌. ئه‌و شاعیره‌ له‌ دێڕه‌ شیعرێكیدا ده‌ڵێت:
خودایه‌ هێنده‌ بێزارم
خه‌ریكه‌ … له‌ ده‌م ‌و …م دێته‌ ده‌رێ..
ئه‌م ده‌ربڕینانه‌، كه‌ به‌ده‌رن له‌ هه‌موو جۆره‌ ئاماژه‌یه‌كی واتایی، نه‌ك ناچنه‌ خانه‌ی شیعره‌وه‌ به‌ڵكو له‌ ده‌ره‌وه‌ی زمانی گشتی‌و ئاسایی نێوان مرۆڤه‌كانیشه‌. بیرمان نه‌چێت له‌ قسه‌كردندا، په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكی له‌ نێوان وشه‌كاندا هه‌یه‌ و دواجار له‌ رسته‌یه‌كدا مانایه‌ك ده‌گه‌یه‌نن. به‌ڵام ئه‌و ده‌ربڕینه‌ی رامیار محمود، ناچێته‌ خانه‌ی هیچ جۆره‌ پۆلێنكردنێكی وشه‌و ماناوه‌. چونكه‌ نه‌ یه‌كێتی بابه‌تی نێوان وشه‌كان ‌و نه‌ وێنه‌ی هونه‌ری ‌و نه‌هیچ چێژ و ئستاتیكایه‌كی شیعریشی تێدایه‌. ته‌نها رێزكردنی چه‌ند وشه‌یه‌كی به‌دوا یه‌كتریدا هاتووه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی هیچ ده‌لاله‌تێكی شیعری بگه‌یه‌نن. ئاخر شیعر داهێنانه‌، گوتار‌و ماناو په‌یامه‌، ئه‌م جۆره‌ ده‌ربڕینانه‌، له‌ پێناو هیچدان. با له‌وانه‌ش هه‌مووی بگه‌ڕێین، بابپرسین مرۆڤ كه‌ بێزاربوو، پیسایی له‌ ده‌می دێته‌ده‌ر؟ بێزاری ‌و ته‌نهایی زۆرجارده‌بنه‌ پاڵنه‌ری سایكۆلۆژی‌و هزری و كه‌ داهێنان دروستده‌كه‌ن. مرۆڤ كه‌ بێزاربوو، نابێ بكڕوزێته‌وه‌، نابێ هێنده‌ زه‌لیل بێت پیسایی له‌ ده‌می بێته‌ ده‌ر، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ده‌بێ یاخی بێت‌و هه‌وڵی سڕینه‌وه‌ی ئه‌و دۆخ‌و هه‌لومه‌رجه‌ بدات، كه‌ بێزاریان كردووه‌. نابێ ده‌سته‌وه‌ستان بوه‌ستێ ‌و چاوه‌ڕوان بێت بڕشێته‌وه‌ و پیسایی له‌ ده‌می بێته‌ده‌ر. ئێستا ئه‌گه‌ر خوێنه‌ر بۆ مانای شیعر‌و په‌یامی شیعر بگه‌ڕێت، له‌و جۆره‌ ده‌قانه‌ به‌چی ده‌گات؟ جگه‌ له‌ هیچ؟ ئه‌مانه‌ نووسین نین، به‌ڵكو ریزكردنی كۆمه‌ ڵێك وشه‌ی بێ مانایه‌، كه‌ خوێنه‌ر له‌ شیعر ده‌تۆرێنن. بێگومان وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا له‌ شیعری شاعیرانی دوێنێ، واته‌ له‌ قۆناغه‌كانی شیعری كوردی له‌ كلاسیزمه‌وه‌، تاكو ریالیزم ‌و شیعری ئازاد له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌، تاكو كۆتایی حه‌فتاكانیش ‌و سه‌ره‌تای راپه‌ڕین، شیعری كوردی په‌یامێكی هه‌بووه‌. سیاسی یا كۆمه‌ڵایه‌تی. شاعیرانی ئێمه‌ به‌ شێك بوون له‌ تراژیدیای خاك ‌و مرۆڤی كورد و به‌ شیعر هه‌وڵی به‌گژ هاتنه‌وه‌یان داوه‌، بۆ هه‌موو ئه‌و دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌و هزریانه‌ی وه‌ك نۆڕمێكی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌شێك بوون له‌ پاشخانی فیكری‌و فه‌رهه‌نگی كۆمه‌ڵگای كوردی. ره‌خنه‌ گرتنی دیارده‌كان‌و هوشیاركردنه‌وه‌ی تاك، له‌ رێی گوتاری ئه‌و شیعرانه‌وه‌ كه‌ ئاراسته‌ی تاكیان كردووه‌، مه‌به‌ستییان بووه‌ كۆمه‌ڵكه‌ له‌ دواكه‌وتوویی رزگاربكه‌ن ‌و تاك هوشیار بێته‌وه‌. ئه‌مه‌ سیمایه‌كی سه‌ره‌كییه‌ له‌ شیعری كوردیدا. بێكه‌س له‌ رێی شیعره‌كانییه‌وه‌، هه‌وڵی یه‌كسانی نێوان هه‌ردوو ره‌گه‌زه‌كه‌ ده‌دات‌و ره‌خنه‌ له‌ ئه‌قڵی لاهوتی تاكه‌كان ده‌گرێت‌وداوا له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ده‌كات، چاو له‌ پێشكه‌وتنه‌كانی ڕۆژئاوا بكات. داوای لابردنی په‌چه‌ی شه‌رم له‌ ژنی كورد ده‌كات. قانع دیدگایه‌كی مرۆڤدۆستی هه‌یه‌ و به‌ شیعر هه‌وڵی یه‌كسانی ‌و دادپه‌روه‌ری مرۆڤه‌كان ده‌دات ‌و به‌گژ ئه‌قڵی بۆرژوازی ‌و سه‌رمایه‌داری دادێته‌وه‌. گۆران وه‌سفی جوانییه‌كانی سروشت‌و ژن ده‌كات. شێخ ره‌زا به‌ شیعر هه‌جوی پیاوانی ئایینی ده‌كات. شێركۆ بێكه‌س كوردبوون ‌و شانازیكرن به‌ كوردبوون، ده‌كاته‌ شوناسی نه‌ته‌وه‌یی تاكه‌كان. زێوه‌ر باس له‌خوێندن ‌و خوێنده‌واری ده‌كات. ئه‌مانه‌و ده‌یان نموونه‌ی تر، كه‌ شاعیرانی كورد له‌ رابردوودا، له‌ رێی گوتاری شیعرییه‌وه‌، هه‌وڵی ریفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگاو هوشیاركردنه‌وه‌ی تاكه‌كانیان پێداوه‌و شیعر ئه‌و كاتانه‌ هه‌ڵگری ده‌لاله‌تێك ‌و ئاماژه‌یه‌كی بابه‌تی‌و فه‌رهه‌نگی بووه‌.

هیچ په‌یام و ئاماژه‌یه‌ك نییه‌
به‌ڵام ئه‌گه‌ر به‌وردی له‌ به‌شێكی زۆری گوتاری شیعری ئێستامان بڕوانین، ده‌بینین هه‌ڵگری هیچ په‌یام‌و ئاماژه‌یه‌ك نییه‌. راسته‌ له‌ نێوان شیعری دوێنێ‌و ئه‌مڕۆ جیاوازییه‌كی زۆر هه‌یه‌و شیعر له‌ ئێستادا، هه‌ڵگری گوتارێكی خودگه‌راییه‌و به‌شێكه‌ له‌ ئه‌زموونی تاكانه‌ی شاعیر, به‌وپێیه‌ی زۆربه‌ی شیعره‌كان، له‌ بڕی بابه‌ت له‌ خود ده‌دوێن. ئه‌مه‌ش وایكردووه‌، كه‌ زۆر جار شیعر هێنده‌ ساده‌ و لاواز بێته‌وه‌، تاڕاده‌ی ده‌ربڕینی چه‌ند رسته‌یه‌ك، بێ هه‌موو چێژ‌و شیعریه‌تێك. به‌شێك له‌ شاعیرانی ئێستا، شیعر وه‌ك نووسینه‌وه‌ی ئه‌زموونه‌ تایبه‌تییه‌كانی ژیانی خۆیان ده‌بینن، ئه‌مه‌ش ده‌كه‌نه‌ گوتارێك له‌ شیعردا، له‌ ژێر ناوی شیعری نوێ ‌و خودگه‌رایی‌و چه‌ندین ناونیشانی تر. له‌ كاتێكدا، شیعری ئێستا ئه‌گه‌ر وه‌ك شیعری ساڵانی بیسته‌كان، رۆلی هوشیاركردنه‌وه‌ی تاكه‌كان‌و ریفۆرمكردنی كۆمه‌ڵگاش نه‌بینێ، به‌ڵام ده‌بێ ده‌قێكی ئیستاتیكی بێت‌و چێژی خوێنه‌وه‌، له‌ رووی شیعریه‌ت ‌و وێنه‌ی هونه‌ری، به‌ خوێنه‌ر ببه‌خشێ. زۆربه‌ی شیعره‌كانی ئێستا، چێژی خوێندنه‌وه‌ به‌ خوێنه‌ر نابه‌خشن‌و هه‌ندێكییان ته‌نها قسه‌ ریزكردنێكی بێ ماناونابابه‌تییه‌. بۆیه‌ ده‌بینین، خوێنه‌ری شیعر به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ خوێنه‌رانی ژانره‌كانی دیكه‌ی ئه‌ده‌ب، یه‌كجار كه‌مبۆته‌وه‌. ئه‌وه‌نده‌ی رۆمان‌و چیرۆك ده‌خوێنرێنه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ شیعرنا. لێره‌دا، ئاماژه‌ بۆ ده‌قێكی شیعری ده‌كه‌ین، كه‌ ئه‌ویش ده‌قێكی
رۆژهه‌ڵه‌بجه‌یی‌و پێشه‌وا كاكه‌ییه‌ و به‌هاوبه‌شی نووسیویانه‌ و له‌ ژماره‌ (3)ی گۆڤاری (باران) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌و دووكه‌سه‌له‌ سه‌ره‌تای ده‌قه‌كه‌یاندا ده‌ڵێن:

قرژال نیوه‌ڕۆیان ده‌عوه‌تی كیسه‌ڵ بوو
به‌س هێنده‌ به‌ خاوخلیچكی چێشتی حازرده‌كرد
ده‌بوو به‌ عه‌سر
له‌داخی گه‌رما قارچكی ده‌كرد به‌ كه‌پر
بێگومان، ده‌سپێك له‌ سه‌ره‌تای هه‌ر ده‌قێكدا، گرنگی‌و كاریگه‌ری خۆی هه‌یه‌ بۆ سه‌رنجڕاكێشانی خوێنه‌ر‌وبه‌رده‌وامبوونی له‌ خوێنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌دا. زۆرجار ناونیشان یاخود ده‌سپێكی ده‌قێك، سه‌رنجی خوێنه‌ر راده‌كێشێ. به‌شێكیشیان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌، چێژی خوێندنه‌وه‌و به‌رده‌وامبوون له‌ خوێندنه‌وه‌ی ده‌قه‌كه‌ ده‌كوژن. ئه‌م چه‌ند دێڕانه‌، نه‌ك هه‌رچێژ به‌ خوێنه‌ری شیعر نابه‌خشن، بگره‌ ناچنه‌ خانه‌ی قسه‌كردنی ئاساییشه‌وه‌. وشه‌كان له‌و كۆپله‌ به‌نا و شیعریه‌دا، نه‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ئۆرگانیكییان به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌و نه‌یه‌كێتی بابه‌تییانه‌ی نێوان وشه‌كان هه‌یه‌. ئه‌مه‌ وێرای نه‌بوونی هیچ جۆره‌ ماناو مه‌دلولێكی شیعریش. خوێنه‌ر له‌ به‌رده‌م چه‌ند وشه‌یه‌كی ئاسایی دایه‌، كه‌ كۆكردنه‌وه‌یان له‌ چوارچێوه‌ی چه‌ند رسته‌یه‌كدا، هیچ مانایه‌ك ناگه‌یه‌نن.ده‌عوه‌تی قرژاڵ بۆ كیسه‌ڵ چییه‌؟ عه‌سر‌و كه‌پر چ په‌یوه‌ندییه‌كی بابه‌تی‌و شیعریان به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌یه‌؟ گرفته‌كه‌ له‌وه‌دا نییه‌ ئه‌وانه‌ باسی ئاژه‌ڵ ده‌كه‌ن، گرفته‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ نه‌یانتوانیوه‌ هیچ مانایه‌كی بابه‌تی‌و مه‌دلولێكی شیعری بده‌نه‌ پاڵ وشه‌كان. بۆ نموونه‌: رۆمانی كێڵگه‌ی ئاژه‌ڵه‌كانی جۆرج ئۆرێل سه‌رجه‌می كاره‌كته‌ره‌كانی گیانه‌وه‌رانن، به‌ڵام جۆرج ئۆرێل له‌و رۆمانه‌یدا ره‌خنه‌ له‌ شۆڕش ‌و شۆڕگێڕان ده‌گرێت. به‌ڵام له‌و كۆپڵه‌ شیعریه‌دا، هیچ مه‌دلولێكی شیعری‌و مانایی نه‌دراوه‌ته‌ پاڵ‌ وشه‌كان. سه‌ره‌تاییترین ئاماژه‌ی هه‌ر ده‌ربڕین‌و رسته‌سازییه‌ك، گه‌یاندنی مانایه‌ به‌ به‌رامبه‌ر. ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی په‌یوه‌ندی ئۆرگانیكی وشه‌كان به‌ یه‌كترییه‌وه‌. به‌ڵام به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌و چه‌ند په‌راگرافه‌دا، خوێنه‌ر به‌ر هیچ مانایه‌ك ناكه‌وێت. له‌وه‌ شۆخیتریش هه‌ردوو شاعیر بۆ ئه‌وه‌ی باری لاسه‌نگی شیعره‌كه‌یان راستكه‌نه‌وه‌، هاتوونه‌ وشه‌ی(كه‌پر)‌و(عه‌سر)یان چونكه‌ هاوكێش ‌و قافییه‌ن، هاوتای یه‌كتری كردۆته‌وه‌. ئه‌م دوو وشه‌یه‌، ته‌نها له‌ ڕووی كێش‌و قافییه‌وه‌ له‌ یه‌كترییه‌وه‌ نزیكن. ده‌نا ماناكانیان هیچ په‌یوه‌ندییان به‌ یه‌كترییه‌وه‌ نییه‌. به‌لایه‌نی كه‌مه‌وه‌ له‌و دێڕه‌ شیعریه‌دا ئه‌م دوو وشه‌یه‌ نه‌ شیعریه‌ت دروست ده‌كه‌ن، نه‌ فۆرمێكی ئیستاتیشكش به‌ ده‌قه‌كه‌ ده‌ده‌ن. ته‌نها به‌ ئامانجی هاوتاكردنی یه‌كتریان له‌ رووی كێش‌و هاتنه‌وه‌ی زمانه‌وانییان له‌گه‌ڵ یه‌كتریدا، له‌ شیعره‌كه‌ داندراون. ده‌نا مه‌دلولێكی ئه‌و تۆیان نییه‌ كه‌ چ به‌ دانانیان چ به‌ لابردنیان، ریتمی ده‌قه‌كه‌ تێك بچێت. ئه‌م دوو شاعیره‌ له‌ نووسینی ده‌قه‌كه‌یان به‌رده‌وام ده‌بن‌و ئه‌م جاره‌یان ده‌ڵێن:

قرژاڵ كه‌ ئاو ماندووی ده‌كرد
پاڵی ده‌نا به‌ نیوه‌ڕۆ‌و
له‌ عه‌سرێكی فێنكدا
به‌دوای تراویلكه‌ ده‌گه‌ڕا
باله‌وه‌ گه‌ڕێین كه‌ قرژاڵ ئاو ماندووی ناكات. چونكه‌ خۆی زینده‌وه‌رێكی ئاوییه‌ و هه‌میشه‌ له‌ نێو كون ‌و كه‌لێنی به‌ردی نێو ئاوه‌كان‌و قه‌راغ ئاوه‌كان ده‌ژی. به‌ڵام هه‌ر كه‌سێك شیعر بنووسێت، ده‌زانێت تراویلكه‌ كه‌ به‌مانای سه‌راب دێت، له‌ كه‌شی فێنك دروست نابێت. ئه‌م دیارده‌ سروشتییه‌ ده‌ره‌نجامی گه‌رمایه‌كی به‌تینه‌ كاتێ رۆژله‌ زه‌وی ده‌دات ‌و هاڵاوێك به‌رزده‌بێته‌وه‌ له‌ شێوه‌ی كارێزه‌ ئاوێك. به‌ زۆریش له‌ بیابان‌و شوێنه‌ گه‌رمه‌كان رووده‌دات. سه‌راب دیارده‌یه‌كی بینراوی نابه‌رجه‌سته‌یه‌. ده‌ره‌نجامی دانه‌وه‌ی گه‌رمی زه‌وییه‌، به‌ شێوه‌یه‌كی ستوونی. ئه‌مه‌له‌لایه‌ك له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ده‌كرێ خوێنه‌ری ئه‌و ده‌قه‌ بپرسێت، قرژاڵ بۆچی به‌ دوای تراویلكه‌دا ده‌گه‌ڕێت؟ چ كاری به‌ سه‌رابه‌؟ دواتریش ئه‌و زینده‌وه‌ره‌ هه‌رگیز له‌ ئاو دوورناكه‌وێته‌وه‌. ره‌نگه‌ كه‌سانێك خه‌یاڵی ئه‌وه‌ بكه‌ن، ئه‌مه‌ شیعره‌و مانای شیعریش له‌ دڵی خاوه‌نه‌كه‌یه‌تی. به‌ڵام شیعر گوتارێكه‌، به‌ رووی خوێنه‌ران. ناشێ شیعرێك له‌ پێناوی هیچدا بنووسین. وه‌ك ئه‌وه‌ی داداییه‌كان‌و سوریالییه‌كان، ئه‌گه‌رچی ئه‌ویش رێبازێكی شیعری بوو، به‌رمه‌بنای كاره‌سات‌و رووداوه‌كانی جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م بوو ده‌یاننو‌وسی. كاتێ شیعریان خاڵی كرده‌وه‌ له‌ هه‌موومانایه‌ك. بونیادی شیعر به‌ر له‌وشه‌، ماناو په‌یامه‌، ئاماژه‌و بابه‌ته‌، ئه‌گه‌ر شیعرنووسین كۆكردنه‌وه‌ و خستنه‌ پاڵ یه‌كتری په‌یڤه‌كان بێت به‌ته‌نها، به‌بێ ره‌چاوكردنی په‌یوه‌ندی نێوان وشه‌كان، ئاماژه‌ بابه‌تی‌و واتاییه‌كان، ده‌ربڕین و ئیستاتیكای وتن، به‌ دڵنیاییه‌وه‌ ئێستا هه‌موو كه‌سێك شاعیر ده‌بوو. كه‌ خوێنه‌ری شیعر كه‌مبۆته‌وه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ شیعر جوانی نه‌ماوه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ نییه‌ شیعر مه‌دلولی شیعریانه‌ی خۆی نه‌ماوه‌، شیعریه‌ت‌و ریتم‌و جوانی له‌ شیعر نه‌ماوه‌، به‌ڵكو له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌سانێك هه‌ن، وشه‌ ریزده‌كه‌ن ‌و وه‌ك شیعر ده‌یناسێنن. له‌وه‌ كاره‌سات تریش، كه‌سانێكی دیكه‌ هه‌بن داكۆكی له‌و وشه‌ ریزكردنانه‌ و قسه‌ بێ مانایانه‌ بكه‌ن ‌و به‌شیعر ده‌رخواردی خوێنه‌ری بده‌ن. به‌ڵام ئاخۆ ده‌توانن ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ هه‌موو خوێنه‌رێكی شیعر بكه‌ن؟ بێگومان مه‌حاڵه‌.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*