سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » به‌ختیار عه‌لی و پرسی شۆڕش و سه‌ركرده‌ و مێژووی كورد

به‌ختیار عه‌لی و پرسی شۆڕش و سه‌ركرده‌ و مێژووی كورد

ئه‌رده‌ڵان عه‌بدوڵڵا

1-2

ماوه‌یه‌كی زۆره‌ نووسه‌ران گله‌یی ئه‌وه‌ له‌ خوێنه‌ران ده‌كه‌ن، كه‌ پشتیان له‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێب كردووه‌، له‌مه‌شدا ته‌كنه‌لۆژیا رۆڵێكی ئێجگار نێگه‌تیڤی هه‌بووه‌، چونكه‌ وایكردووه‌ كه‌ خه‌ڵكی زیاتر به‌ ئینته‌رنێت و تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كانه‌وه‌ وابه‌سته‌ بن و پشت له‌ خوێندنه‌وه‌ی كتێب و رۆژنامه‌ بكه‌ن. له‌ هه‌شتاكان و حه‌فتاكاندا تاڕاده‌یه‌كیش سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كان، له‌ كوردستاندا، خوێنه‌رێكی زۆر هه‌بوون، به‌شێوه‌یه‌ك خه‌ڵكی سه‌ره‌ی ده‌گرت بۆ كتێب كڕین، ئه‌مه‌ش له‌ رووی مه‌عنه‌ویی و ئابووریشه‌وه‌، هانده‌رێكی باشبوو بۆ نووسه‌ران وه‌رگێڕان، تا له‌ كاره‌كانیان به‌رده‌وام بن. به‌داخه‌وه‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ زێڕینه‌ی كتێب وه‌كو فارسه‌كان ده‌ڵێن « گوزه‌شت». لێ خۆشبه‌ختانه‌ له‌ ماوه‌ی پێشوودا دووباره‌ خه‌ریكه‌ خوێنه‌ر بۆ كتێب ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ رێگه‌ی چه‌ند نووسه‌رێكی باشه‌وه‌، كه‌ یه‌كێك له‌وانه‌ به‌ختیار عه‌لییه‌.
له‌ ماوه‌ی پێشوودا له‌ ده‌زگای چاپ و په‌خشی ره‌هه‌ند، بینیمان خه‌ڵكانێكی زۆر سه‌ره‌یان گرتووه‌ تاوه‌كو رۆمانه‌ نوێكه‌ی به‌ختیار عه‌لی بكڕن، به‌ڕاستی ئه‌و دیمه‌نانه‌ مایه‌ی خۆشحاڵییه‌كی گه‌وره‌بوو لای من، چونكه‌ ده‌مێكه‌ دیمه‌نی وامان له‌ كوردستاندا نه‌دیوه‌، به‌ بڕوای من، ئه‌مه‌ هه‌وڵ و هه‌نگاوێكی زۆر باشه‌، بۆ دووباره‌ ئاشتكردنه‌وه‌ی خوێنه‌ر به‌ كتێب. هه‌ر ئه‌وه‌ش وای لێكردم كه‌ چه‌ند دێڕیكش له‌باره‌یه‌وه‌ بنووسم، هه‌م بۆ ئاشناكردنی رۆمانه‌كه‌ و له‌ هه‌مانكاتیشدا وه‌كو ده‌ستخۆشییه‌ك بۆ به‌ختیار عه‌لی، كه‌ توانیویه‌تی دووباره‌ ئه‌تمۆسفیرێكی جوان، به‌ كتێبخانه‌كان ببه‌خشێت. هه‌رچه‌نده‌ به‌داخه‌وه‌ له‌ناو به‌شێكی زۆری نووسه‌راندا، له‌ جیاتی پشتگیری ئه‌م هه‌نگاوانه‌ بكه‌ن، كه‌چی زیاتر پشتیان له‌م كتێبه‌ و نووسه‌ره‌كه‌ی كرد، له‌ مه‌شدا زیاتر رق و كینه‌ جێگه‌ی پشتگیریی و ده‌ستخۆشی گرته‌وه‌.
به‌ختیار عه‌لی له‌م رۆمانه‌یدا كۆمه‌ڵێك پرسی گرنگی وروژاندووه‌و قسه‌ی خۆی له‌باره‌وه‌ كردووه‌ له‌وانه‌: شۆڕش، راپه‌ڕین، سه‌ركرده‌، مێژووی كورد، رۆژهه‌ڵات و رۆژئاوا، هه‌روه‌ها به‌شێوه‌یه‌كی مه‌جازیش باسی نه‌وشیروان مسته‌فا و بزووتنه‌وه‌ی گۆڕان و رووداوه‌كانی 17 شوبات و كۆمه‌ڵێك بابه‌تی تری كردووه‌.

ناوه‌ڕۆكی رۆمانه‌كه‌
ده‌ریاس و ئه‌لیاس دوو برای دووانه‌ن، به‌ڵام له‌ رووی كه‌سایه‌تییه‌وه‌ جیاوازن و هه‌ریه‌كه‌یان خاوه‌نی كه‌سایه‌تییه‌كی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی. ده‌ریاس ماوه‌یه‌كی زۆر له‌ ئه‌وروپا ژیاوه‌و كه‌سێكی رۆشنبیر و خوێنده‌واره‌ و پاش ته‌واوكردنی زانستی مێژوو، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ وڵات، به‌ڵام ناتوانێت له‌ زانكۆ دابمه‌زرێت، ئه‌مه‌ش به‌هۆی دژایه‌تیكردنییه‌وه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵێك كه‌سه‌وه‌، پاشان له‌ ئه‌رشیفخانه‌ی شار، وه‌كو كارمه‌ندێك كار ده‌كات. گه‌رچی ئه‌لیاسی برای كه‌سێكی ئاسایییه‌ و سه‌رتاشخانه‌ی هه‌یه‌، به‌ڵام به‌حوكمی ئه‌و ره‌وشه‌ سیاسییه‌ ئاڵۆزه‌ی كه‌ رووی له‌ شاره‌كه‌ كردووه‌، ئه‌ویش تێكه‌ڵی ئه‌و بزووتنه‌وه‌ جه‌ماوه‌رییه‌ ده‌بێت، كه‌ ته‌واوی شاره‌كه‌ی گرتۆته‌وه‌ و ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ هه‌واداره‌ سه‌رسه‌خته‌كانی جه‌نه‌ڕاڵ بیلال.
شار ساڵانێكی زۆر له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌یه‌كه‌ی ئه‌فسووناوی به‌ناوی «سه‌ردار قه‌مه‌رخان»ه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌برا كه‌ سه‌رۆكی پارتی دیموكراتی نه‌ته‌وه‌یی بووه‌، پاش 16 ساڵ له‌ مردنی، ته‌رمه‌كه‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شار، چونكه‌ له‌و ساڵانه‌دا شاره‌كه‌ له‌ لایه‌ن هێزێكی داگیركه‌ره‌وه‌ ، داگیركرابوو، « له‌مه‌شدا زیاتر ئاماژه‌یه‌ بۆ سه‌رۆك مسته‌فا بارزانی « .
پاش مردنی ئه‌ویش سه‌ركرده‌یه‌كی تر په‌یدا ده‌بێت كه‌ ناوی «میر ته‌لاران» ده‌بێت و سه‌رۆكی «پارتی ئازادیخوازه‌ دیموكراته‌كان» ده‌بێت، ئه‌م سه‌ركرده‌یه‌ زیاتر باوه‌ڕی به‌ ئازادی ده‌بێت و رێگا ده‌دات كه‌ خه‌ڵكی نوكته‌ی له‌سه‌ر بكه‌ن، ئه‌میش به‌هۆی نه‌خۆشییه‌وه‌ له‌ ئه‌ڵمانیا ده‌مرێت و دواتر به‌ فڕۆكه‌ ده‌یهێننه‌وه‌ بۆ ناو شار و له‌سه‌ر یه‌كێك له‌ گرده‌كانی شار ده‌نێژێرێت و ئه‌ویش ئارامگاكه‌ی ده‌بێته‌ شوێنێكی پیرۆز بۆ هه‌وادارانی.» له‌مه‌شدا زیاتر مه‌به‌ستی « سه‌رۆك مام جه‌لاله‌ «.
له‌ پاش مردنی میر ته‌لارانی له‌ناو حزبدا جه‌نگی باڵه‌كان ده‌ستپێده‌كات و جه‌نه‌ڕاڵ بیلال پاشئه‌وه‌ی شكست ده‌هێنێت له‌ هه‌وڵه‌كانی بۆ له‌ناوبردنی سه‌ركرده‌ گه‌نده‌ڵه‌كان، ناچار واز له‌ حزب ده‌هێنێت و هه‌وڵ ده‌دات، كه‌ له‌ رێگه‌ی بزووتنه‌وه‌یه‌كی جه‌ماوه‌رییه‌وه‌، شۆڕشێكی گه‌وره‌ له‌ دژی ده‌سه‌ڵات به‌رپا بكات، به‌ڵام له‌مه‌شدا شكست ده‌هێنێت.
له‌ كۆتایی رۆمانه‌كه‌دا جه‌نه‌ڕال بیلال، « ماهان» ی دایكی ده‌دۆزێته‌وه‌كه‌ ماوه‌یه‌كی زۆر لێی دووركه‌وتۆته‌وه‌، پاشان دایكی پێی راده‌گه‌یه‌نێت كه‌ برایه‌كی هه‌یه‌ به‌ناوی « نۆبار» ئه‌و به‌پێچه‌وانه‌ی براكه‌یه‌وه‌، كه‌سێكی شۆڕشگێڕه‌ و ماوه‌یه‌كی زۆر به‌شداری له‌ شۆڕشی فه‌له‌ستینی و كوردی باكوور كردووه‌، پاش یه‌كتربینینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ براكه‌ی، رێكده‌كه‌ون كه‌ شۆڕشێكی گه‌وره‌ له‌ وڵاته‌كه‌ هه‌ڵبگیرسێنن.
نۆبار هه‌وڵ ده‌دات له‌ پشته‌وه‌ رۆڵی سه‌ره‌كی بگێڕێت و پاش كوشتنی جه‌نه‌ڕال بیلال، وه‌كو تارماییه‌ك له‌ناو شاردا دێت و ده‌چێت، چونكه‌ ئه‌و پێی وایه‌ ده‌بێت سه‌رۆك خه‌ڵكی تاڕاده‌ی په‌رستن، بیپه‌رستن و ده‌روێش ئاسا دوای بكه‌ون، هه‌روه‌ها ده‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌فسووناوی له‌ناو گه‌لدا بمێنێته‌وه‌، چونكه‌ به‌نه‌مانی ئه‌و، خه‌ڵكی وره‌یان نامێنێت و شۆڕش له‌ناوده‌چێت.
شۆڕش ته‌واوی شار ده‌گرێته‌وه‌ و جه‌نگێكی ناوخۆیی گه‌وره‌ له‌ شاره‌كه‌ دروست ده‌بێت، لاشه‌یه‌كی زۆر له‌ كوچه‌ و كۆڵانه‌كان ده‌كه‌وێت، ده‌ریاسی برای ئه‌لیاسیش، سه‌ره‌تا وه‌كو چاودێرێك سه‌یری شه‌ڕه‌كه‌ ده‌كات و دوایی رۆڵی مردوونێژ ده‌بینێت هه‌وڵ ده‌دات له‌گه‌ڵ چه‌ند كه‌سێكی تر، لاشه‌ مردووه‌كان بنێژێت، به‌ پێچه‌وانه‌ی براكه‌یه‌وه‌، كه‌ رۆڵێكی به‌رچاوی هه‌یه‌ له‌ شه‌ڕه‌كه‌دا.
كۆتایی رۆمانه‌كه‌ش ئه‌لیاس ده‌مرێت، له‌ پاش ناشتنی براكه‌ی، دووباره‌ ده‌ریاس شار به‌جێده‌هێڵێت و كه‌س ئاگاداری نابێت، هه‌روه‌ك چۆن یه‌كه‌مجار به‌ شێوه‌یه‌كی كتوپڕی هاته‌وه‌ وه‌كو بێگانه‌یه‌ك له‌ناو شاردا ژیا، له‌ كۆتاییشدا به‌ شێوه‌یه‌كی كتوپڕی شار به‌جێده‌هێڵێت. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی شار به‌جێبهێڵێت، بیره‌وه‌رییه‌كانی لای مامۆستا مه‌ردان به‌جێده‌هێڵێت، كه‌ ده‌بنه‌ بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م رۆمانه‌.
شۆڕش و گۆڕانكاریی
ده‌توانم بڵێم یه‌كێك له‌ بابه‌ته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ئه‌م رۆمانه‌، پرسی « شۆڕش و ریفۆرم و گۆڕانكاریی» یه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌دا، به‌تایبه‌تی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی. نووسه‌ر له‌ رێگه‌ی ئه‌م رۆمانه‌وه‌ هه‌وڵیداوه‌ قسه‌ و باسێكی گه‌رم له‌باره‌ی پرسی شۆڕشه‌وه‌ بكات، دیاره‌ له‌ناو ئه‌ده‌بیاتی جیهانیدا، زۆرجار نووسه‌رانی جیهان له‌ رێگه‌ی « رۆمان یان چیرۆكه‌» وه‌ هه‌وڵیانداوه‌ قسه‌ی خۆیان له‌مباره‌یه‌وه‌ بكه‌ن بۆ نموونه‌ « دۆستۆیڤسكی له‌ رۆمانی شه‌یتانه‌كان، مه‌كسیم گۆڕكی له‌ رۆمانی دایك، ئێمیل زۆلا له‌ رۆمانی جێرمیناڵ» دا گرنگی گه‌وره‌یان به‌ پرسی شۆڕش و راپه‌ڕین داوه‌و هه‌ندێكجاریش ره‌خنه‌ی توندیان له‌ دیدیگای شۆڕشگێڕان گرتووه‌ به‌تایبه‌تی دۆستۆیڤسكی، گه‌رچی رۆمانه‌كه‌ی گۆڕكی زیاتر ده‌چێته‌ قاڵبێكی سیاسیی و هاندان بۆ شۆڕش. له‌ناو كوردیشدا پێشتر ئه‌م هه‌وڵه‌ هه‌بووه‌، بۆنموونه‌ موكری له‌ « سه‌گوه‌ڕ و هه‌ره‌س» و شێرزاد حه‌سه‌نیش له‌ رۆمانی « ژنێك به‌سه‌ر مناره‌وه‌»، هه‌وڵیانداوه‌ كه‌م یان زۆر له‌مباره‌یه‌وه‌ قسه‌ بكه‌ن.
به‌ڵام ئه‌م هه‌وڵه‌ی به‌ختیار عه‌لی ته‌واو جیاوازه‌ و زیاتر باسی ئه‌و ره‌وشه‌ تایبه‌ته‌ ده‌كات كه‌ له‌ ساڵی 2011 ناوچه‌كه‌ و كوردستانیشی گرته‌وه‌ به‌تایبه‌تی شاری سلێمانی.
«هه‌موو شار چاوه‌ڕوانی شۆڕش و راپه‌رینه‌، سه‌رهه‌ڵدانی خه‌ڵك دژ به‌ سته‌م و گه‌نده‌ڵی،،ل20»
له‌مه‌شدا ناكۆكی ده‌كه‌وێته‌ نێوان ده‌ریاس و ئه‌لیاسی برای و هه‌ریه‌كه‌یان به‌شێوه‌یه‌ك بۆ ئه‌م پرسه‌ ده‌ڕوانێت، لێره‌شدا نووسه‌ر هه‌وڵیداوه‌ ئه‌وه‌ی ره‌خنه‌گری گه‌وره‌ی رووسی «باختین» ناوی لێناوه‌ « فره‌ ده‌نگیی» یه‌ك دروست بكات . ئه‌لیاس به‌وپه‌ڕی جۆش و خرۆشه‌وه‌ ده‌چێته‌ ناو پرۆسه‌كه‌وه‌، گه‌رچی ده‌ریاسی برای بۆچوونێكی ره‌خنه‌گرانه‌ی هه‌یه‌.
«ده‌ریاس هه‌موو وڵاته‌كه‌ی واده‌هاته‌ به‌رچاو، وه‌كو جێگایه‌ك كه‌ ناتوانرێت شتێكی گرنگی تیا بگۆڕێت، شته‌كان وادانرابوون و دروستكرابوون، یان ده‌بوو بروخێنرێن یان ده‌ستیان لێ نه‌درێت. ل 23»
له‌لایه‌كی تره‌وه‌ باسی كاریگه‌ری ئه‌م وشه‌یه‌ ده‌كات به‌سه‌ر به‌شێكی زۆری خه‌ڵكی شاره‌كه‌ ، له‌زاری ئه‌لیاسه‌وه‌ ده‌ڵێت:
«بیركردنه‌وه‌ له‌ شۆڕش، هه‌مان ئه‌و هه‌ستانه‌م تیا دروستده‌كات، كه‌ بینینی خودا لای ئیماندارێك دروستیده‌كات.ل29»

له‌باره‌ی هۆكاری شۆڕشه‌كه‌ش ده‌ڵێت:
«تاكه‌شتێك كه‌ له‌ شاره‌كه‌دا زۆرلای ئاشكرابوو، سته‌م و زوڵم و زۆری حوكمدارانی ئه‌و دوو بنه‌ماڵه‌ فاسیده‌ بوو كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان گرتووه‌ ده‌ست.ل105»
پاشان نووسه‌ر تێڕوانی تایبه‌تی خه‌ڵكی شار به‌گشتی له‌باره‌ی شۆڕشه‌وه‌ باس ده‌كات و ده‌ڵێت:
«ئه‌وه‌ی خه‌ڵك خه‌ونیان پێوه‌ ده‌بینی شۆڕش نه‌بوو،به‌ڵكو فریاد ره‌سێك بوو به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی ئه‌فسانییه‌وه‌و خودایه‌ك له‌ شێوه‌ی ئاده‌میزادا بێت و رزگاریانبكات و ئه‌وانیش بۆی بنوشتێنه‌وه‌. ل105»
سه‌رۆك و گه‌لێكی ملكه‌چ و بێ ئیراده‌
له‌ كاتێكدا كه‌ حوكمێكی دیموكراتی نه‌بێت و ده‌سه‌ڵاتێكی ره‌هاو سته‌مكار حوكمی وڵات بكات، خه‌ڵكی به‌هیوای فریادڕه‌سێكن، بۆئه‌وه‌ی له‌ زوڵم و سته‌مكاری رزگاریان بكات، ئه‌مه‌ش هه‌مان ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ دۆستۆیڤسكی له‌ رۆمانی شه‌یتانه‌كاندا به‌ « مرۆڤی خودایی» ناویده‌بات، دوایش نیتچه‌ش چه‌مكی « سوپه‌رمان»ی بۆ داده‌تاشێت. كاریگه‌ری بۆچوونی ئه‌م دووانه‌ش به‌سه‌ر ئه‌م رۆمانه‌وه‌ زۆر دیاره‌.

«خودایه‌ك له‌ شێوه‌ی ئاده‌میزادا بێت و رزگاریانبكات و ئه‌وانیش بۆی بنوشێته‌وه‌، گه‌ر ئه‌م ئه‌فسانه‌یه‌ بمرێت ، هه‌موو شته‌كان تێكده‌چێت. فریاد ره‌سێك هه‌موو كه‌ هه‌موو مرۆڤه‌كان رزگاریی خۆیان بده‌نه‌ ده‌ست ده‌ست. ل 105 «
«خه‌ڵكی له‌ سیاسه‌تدا بۆ خودا ده‌گه‌ڕێن، ئه‌و خودا دووره‌ ده‌سته‌ بێده‌نگه‌ نا كه‌له‌ ئاسمانه‌، به‌ڵكو خودایه‌ك بیبینن و بیبستن و بیپه‌رستن، خه‌ڵكی بۆ دینێكی نوێ ده‌گه‌ڕێن ئیمانی ئێستایان به‌ درۆ نه‌خاته‌وه‌، به‌ڵكو بیانخاته‌ قاڵبێكی نوێوه‌و وزه‌یه‌كی نوێ پێببه‌خشێت.»
«ئه‌وان به‌بێ گه‌ڕان بۆ خودایه‌كی دونیایی ناژین، بێسه‌رۆكێك بیپه‌رستن و قسه‌كانی دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌و كتێبه‌كانی بنێن به‌سنگه‌وه‌و سوژده‌ بۆ مۆمیاكان و په‌یكه‌ره‌كانی نه‌به‌رن، بوونیان نامێنێت. ل 215»

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*