سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » دوو هاوینی گەرمی شانۆی كورد!

دوو هاوینی گەرمی شانۆی كورد!

برایم فەڕشی

هاوینی 2019 ی زاینی، حەفتاوشەش ساڵ بەسەر پێشكەشكردنی «نمایشی» دایكی نیشتمان، بەرهەمی لاوانی كۆمەڵەی ژیانەوەی كورد لە مەهاباد و چل ساڵ بەسەر شانۆنامەی «مانگرتن» بەرهەمی «تیپی شانۆی لاوی بۆكان» تێپەڕیوە. زۆربەی دەورگێڕان و كاربەدەستانی رووداوی یەكەم و تەنانەت بینەرانی «دایكی نیشتمان» و بەشێك لە شانۆگێڕانی شانۆی دووهەم نەماون و تۆزی مێژوویان لە سەر نیشتووە و رەنگە لە بیرچووبێتنەوە، كە نابێ وابێ!
« دوای مانگی خەرمانانی 1941ی زاینی و پاش نەمانی دەسەڵاتدارێتی رژێمی رەزاشا لە ئێران، جووڵانەوەی رووناكبیری لە مەڵبەندی موكریان بە تایبەت لە مەهاباد پەرەدەستێنێ. پێكهاتنی كۆمەڵەی ژ.ك لە 16/9/1946، پێكهاتنی رێكخراوی لاوانی كورد، بوونی كۆڕ وكۆمەڵی ئەدەبی، دەرچوونی گۆواری «نیشتمان›› لە مانگی نیسانی 1943، بەستنی كۆنگرەی «كۆمەلەی ژ.ك›› بە بەشداری 100 كەس لە شاری مەهاباد هەر لە ساڵی 1943، هەمووی ئەوانە بە تێكڕا سەردەمێكی نوێی رووناكبیری دەنوێنن. پەرەپێدانی كاری تەبلیغی و ئاگاداركردنی هەرچی زۆرتری خەڵك بەشێك لە ئامانجەكانی ئەم كۆنگرەیە بوو. بیری پێشكەشكردنی شانۆ لەم چوارچێوەدا دێتە گۆڕێ». لە رۆژی پێشكەشكردنی شانۆنامەكەدا قازی محەممەد دەبێژێ: « ئەوە شتێكی تەبلیغییە بۆمیللەتی كورد، وەك ئەوە وایە ئەمن بچمە سەر سەحنە و قسە بۆ خەڵك بكەم. بەڵام نمایش دەتوانێ تەئسیری لە قسەكردنی كەسێكی وەك من زیاتر بێ، جابۆیە دەبێ نمایشەكە زۆر جوان لەبەر بكەن و تەمرینی لە سەر بكەن››. (كورتەیەك لە مێژووی دایكی نیشتمان- گۆواری گزینگ)
لە پاش ئەم رووداوە، نە لە شاری مەهاباد و نە هیچ شارێكی دیكەی رۆژهەڵاتی كوردستان، زمانی كوردی لە شانۆ و بۆ شانۆ بەكارنەهێنرا و نووسین و خوێندن و چاپی كتێب و كاری هونەریی بە زمانی كوردی یاساخ بوو، تەنیا شوێن كە زمانی كوردی بەكار دەهێنرا، رادیۆ بوو، كە ئەوە مێژووی خۆی هەیە، بە تایبەت لە بواری شانۆنامەی رادیۆیی!
لە دوا مانگەكانی كۆتایی رژیمی شاهەنشاهی تیپی شانۆی لاوی بۆكان كە تا ئەو كاتە بابەتی سیاسی- كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردستانی، لە تۆی شانۆنامە بە زمانی فارسی پێشكەش دەكرد، پڕۆژەی شانۆنامەی كوردیی هێنایە ئاراوە. یەكەم شانۆنامە «مانگرتن» بوو كە لە باشووری كوردستانەوە گەیشتبووە دەست بەرپرسانی شانۆی لاو.
شانۆنامەی مانگرتن، بەرهەمێكی هونەریی، سیاسی، كۆمەڵایەتی و فكریی بوو. مێژووی ئەم شانۆنامەیە ئاوا باس كراوە: « هاوینی1979 یەكەم شانۆی كوردی مانگرتن نووسینی عەبدولڕەحمان زەنگەنە، ئامادەی پێشكەشكردن كرا!. مانگرتن بەسەرهاتی كرێكارانی نەوتی شاری كەركوك دەگێڕێتەوە. ئەم شانۆنامەیە بۆماوەی چەند شەو لە شارەكانی سنە، سەقز، بۆكان، مەهاباد، پیرانشار (خانێ) پێشكەشكرا. پێشكەشكردنی مانگرتن لە شاری سنە هاوكات بوو لە گەڵ هاتنی ئەرتەش لە رۆژی ٢٧/٠٥/١٣٥٨ (1979) كە ڕۆژی دوای ئەوە شەڕ دژی خەڵكی كورد راگەێندرا.» (پەنجا ساڵ نمایش و شانۆی بۆكان)
« دەرهێنەری شانۆی مانگرتن برایم فەڕشی بوو، دەورگێڕەكان بریتی بوون لە: محەمەد معمارزادە، مەنسور مەرزەنگی، عەلی مەحموودی، قادر سەرشین، جەعفەر مەولودپوور، رەحیم بەهرامزادە، سمایل یوسفی، ساڵح ساڵحی، ئەبو عەبدوڵاپوور، ئەسعەد حوسێنی، محەمەد فاروقی، خالید حەیدەری، جەعفەر بابامیری، سولەیمان فەڕشی و كەسانێك لە شانۆگێڕانی شارەكانی تری كوردستان.» (پەنجا ساڵ…)
« پێشوازی لەم شانۆیە لە هەموو شارەكان وێنەێكی گشتی خواست و ویستی خەڵكی دەردەخست بە رانبەر بە كولتورو زمانی خۆیان. لە شاری سەقز كاتێك داوای لێبووردنمان لە بینەران دەكرد لە مەڕ كەم وكورتی شانۆكە، كابرایەكی بەتەمەن هەستایە سەرپێ و چاو پڕ لە فرمێسك وتی: “ نا رۆلەكانم ئێوە نابێ داوای لێبووردن بكەن، ئێمە بە دڵ سوپاسی ئێوە دەكەین، ئێوە هەستێكتان لە ئێمەدا زیندووكردەوە كە زۆر ساڵە پێشێل كراوە. ئەمن زیاتر لە سی ساڵە مامۆستای فێرگەكانم، لە خۆشم شەرم دەكەم كە ناتوانم بە كوردی بنووسم و بخوێنمەوە!“ ئەم هەستە لە هەموو شارەكان بەرچاو بوو. لەو شارانە زیاتر لە دەهەزار كەس بینەری مانگرتن بوون.» (پەنجا ساڵ…)
تیپی شانۆی لاو لە ساڵی 1972 لە شاری بۆكان پێك هات و هەتا ساڵی 1980 یەك لە تیپەكانی شانۆ بوو، كە لە ژیانی هونەریی، كۆمەڵایەتی و سیاسی رۆژهەڵاتی كوردستان دەوری گێڕا و تایبەت بە شارێك نەبوو. جگە لە شانۆنامەی مانگرتن» خودموختاری یانی چی؟» یەك لەو بەرهەمانە بوو، كە « لە زستانی 1980 لە شارەكانی سنە، سەقز، بۆكان، مەهاباد و پیرانشار پێشكەش كرا. خودموختاری یانی چی لە سەر ڕێ و شوێنی بەیتی كوردی نووسرابوو و فورم و داڕشتن و شێوەی ئاخافتن و پێشكەشكردن بە لە بەرچاوگرتنی تایبەتمەندیەكانی «بەیت» بوو، راوی لە گەڵ بینەران دەكەوێتە گفت و گۆ. ئەم شانۆنامەیە، كوردێك دەنوێنێ كە لەو هەموو خودموختارییە رەنگاوڕەنگەی گرووپەكانی سیاسی سەرەگێژەی گرتووە! ئەم شانۆیە بە گەرمی لە لایەن خەڵكەوە وەرگیرا و دەكرێ خۆدموختاری یانی چی بە یەكەم تێكستی شانۆیی كوردی لە رۆژهەڵاتی كوردستان بە شێوەی نوێ و لە سەر پایەی درامای كۆنی كوردی چاولێكرێ. هەموو بەشەكانی شانۆ وەك موسیقا، جلوبەرگ كوردی بوون و شێوەی كایە و جولەی شانۆگێڕەكانیش بە پێی لە بەرچاوگرتنی تایبەتمەندیەكانی ژیانی كوردەواری بوو. خودموختاری یانی چی سەرەتای تاقیكردنەوەیكی نوێی شانۆی كوردی بوو لە رۆژهەڵاتی وڵات، كە دامركایەوە.» (پەنجا ساڵ…)

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*