سەرەکی » مانشێت » خۆشگوزەرانی بەندە بە قەڵاچۆكردنی توندڕەوی ‌و فێركردنی وانەی لێبووردەیی ‌و یەكترقبوڵكردن

سەرۆك كۆمار:

خۆشگوزەرانی بەندە بە قەڵاچۆكردنی توندڕەوی ‌و فێركردنی وانەی لێبووردەیی ‌و یەكترقبوڵكردن

دەقی وتاری سەرۆك كۆمار لە كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی داڤۆس

بەڕێزان خوشك و برایانی ئازیز
خۆشحاڵم كە ئەمڕۆ لێرە لەگەڵتانم لە كۆبوونەوەی ساڵانەی كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی‌و نوێنەرایەتی وڵاتەكەم دەكەم.
لەژێر سەركردایەتیی رۆشنگەریی پرۆفیسۆر كلاوس شواب ئەم كۆبوونەوەیە بووە بە یەكێك لەدیارترین رووداوەكانی جیهان بۆ خستنەڕووی ئاڵنگارییە هەرێمایەتی‌و نێودەوڵەتییەكان، لەو كاتەوەی كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی بۆ یەكەم جار لەساڵی 1971دا بەسترا ئەوەی خستەڕوو كە هیچ شتێك ئەستەم نییە كاتێك حكومەت‌و دامەزراوەو رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی‌و بیرمەندانی گەورەی جیهان پێكەوە كۆدەبنەوەو یەكدەگرن بۆ دۆزینەوەی چارەسەر بۆ دیارترین كێشە بەرچاوەكانی جیهان، ئەم كۆڕبەندە ئەوە نیشان دەدات كە لەڕێگەی كرداری هاوبەش‌و مەبەست‌و چارەسەری هاوبەش ئامانجەكان بەدیدێت، ئەم دەروازەیە بریتییە لەگفتوگۆیەكی جددی لەبارەی ئەوەی چۆن ئامانجە پڕ هیواكان بەدیبێنین.
هیچ كەس لەم ژوورەدا سەرسام نابێت كاتێك دەڵێم ئەمانە سەردەمێكی پڕ ئاڵنگارین بۆ عیراق، خۆپیشاندەران كە زۆربەیان لەگەنجانی عیراقن لە شەقامەكاندا بۆ ماوەی چوار مانگە خۆپیشاندان دەكەن‌و ژیانیان خستۆتە بەر ئاراستەیەك بۆ گۆڕانكاری، داواكاری ئەوان ویستی قوڵ‌و داواكاری گرنگیان هەیە بۆ دەرفەتی ئابووری وڵاتەكەی خۆیان بۆ ئەوەی دەنگیان ببیسترێ‌و وەڵام بدرێنەوە، لەهەمان كاتدا پەرەسەندنی هەرێمایەتی هەڕەشە لە سەروەریمان دەكات ئێمە لە بەردەم زریانێكداین.
بڕوای تەواوم هەیە كە عیراق لەئاست ئەم ئاڵنگاریانەدا هەڵدەستێتەوە زیاتر لەوەی وەك نێچیرێكی كەوتوو بێت بۆیان، ئێمە هێشتا دەتوانین وڵاتێكی خۆشگوزەران‌و بەهێزتر و باشتر و یەكگرتووتر نیشان بدەین.
لەوتارەكەمدا لەكۆبوونەوەی حەفتا و چوارەمینی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كە لە ئەیلولی ساڵی رابردوو لە نیویۆرك پێشكەشم كرد، باسم لە ئومێدێكی بینراو و خۆشگوزەرانی كرد بۆ داهاتووی عیراق‌و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە هەمانكاتدا داننان بە هەستیاری دۆخی قورسمان توانی ئاسایش‌و سەقامگیری لەو كاتەدا بەدەست بهێنێت، بۆیە زۆرمان ئومێدو هیوا هەبوو لەو بارەیەوە، پەتای داعش لە عیراق لە ناوبرا، سوپاس بۆ ئەو قوربانییە شكۆمەندانەی كە هێزەكانی عیراق لە سوپاو حەشدی شەعبـی‌و پێشمەرگەو یەكەكانی تر بەخشیان بە پشتیوانی كۆمەڵی نێودەوڵەتی.
عیراق لە لێواری سەردەمێكی نوێدا وەستا، لە شوێنێك كە برینە ناوخۆییەكان بۆ دواینجار بتوانن ساڕێژ ببن، لەشوێنێك كە بتوانین چەندین دەیە لە جەنگ‌و گەمارۆ و تراژییدیاكان تێپەڕێنین‌و لەشوێنێكدا كە بتوانین پێكەوە كاربكەین بەرەو بوژانەوەی كۆمەڵایەتی‌و ئابووری كە گەلی عیراق شایستەیانە.
تێڕوانینی من ئەو كاتەو ئێستاش بۆ عیراق دەكەوێتە ناوەندی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەوجۆرەیە كە دەكرێت ببێت بە هێزێك بۆ سەقامگیری‌و پردێكیش بۆ یەكخستنی ئابووریەكی گەورەتر لەناوچەكەدا.
گرژییە پەرەسەندووەكان لەنێوان ئێران‌و وڵاتانی كەنداو و ئەمریكا لەماوەی مانگی رابردوو ئەوەی بەبیر هێناینەوە كە ویستەكانمان لەوانەیە لەبەردەم هەڕەشەدا بێت بەهۆی ململانێ سیاسییەكان كە بەدەرن لەكۆنترۆڵی ئێمەو دەستوەردانە دەرەكییەكانیش رەتكەینەوە.
ئێمە داخوازیی پەیوەندیەكی باش لەگەڵ هەمووان دەكەین، هیچ بەرژەوەندییەكمان نییە بۆ ئەوەی پەلكێشی ململانێكان بكرێین كە نە بژاردەی ئێمەیەو نە دروستیشی دەكەین، ئەگەر بێت‌و دراوسێ هاوپەیمانەكانمان لەململانێ‌و ملشكاندنی یەكتردا بەردەوام بن، ئەوا سەروەریی ئێمە رێزی لێناگیرێ‌و ناوچەكەشمان وەك مەیدانێكی جەنگ بەكار دەهێنرێت، بۆیە دواتر ناتوانین هیچ ئومێدێكی بەدیهێنانی بەرنامەی كاری گۆڕانكاری بەدەستبهێنین، عیراق قەرزاربار و سوپاسگوزاری هاوپەیماینی نێودەوڵەتییە بە سەرۆكایەتیی ئەمریكا بەتایبەت بۆ ئەو پشتیوانییە ئابووری‌و سەربازییەی كە پێشكەشیكردو بەردەوامە لە پێشكەشكردنی لە جەنگی دژ بە داعش.
هاوپەیمانی سەربازی كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا رابەرایەتی كرد ئامرازێك بوو بۆ ئەوەی هێزە عیراقییەكان بتوانن سەركەوتنی بەرچاو لە جەنگێكی دروستكراودا بەدەستبهێنن، بەڵام ئێران رۆڵێكی میحوەری لەجەنگی دژ بە داعش گێڕاو ئێمە پەیوەندییەكی دوور و درێژی جوگرافی‌و سەرچاوەی ئاو و ئابووری‌و ئاینیمان لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێراندا هەیە.
پەیوەندییەكانی عیراق‌و بەرژەوەندییەكانی زیاتر پەیوەستە بە قوڵایی عەرەبی، پێویستە بوترێت توركیا كە دراوسێمانە لە باكورەوە دەرچەیەكی سەرەكی بەرژەوەندییەكانمانە وەك دەبینین جیۆپۆلیتیكی عیراق جێگەی سەرنجەو زیندوو و پڕ ئاڵنگارییە.
لە بەرژەوەندیمان نییە كە هاوپەیمانێك هەڵبژێرین لەگەڵ یەكێك لە سەر حسابی ئەوی تر تا ئەوكاتەی كە سەروەری‌و سەربەخۆیمان رێزی لێدەگیرێت هیچ وڵاتێك نابێت عیراق سەركوت بكات، بەتایبەت ئەو وڵاتانەی كە پەیوەندیمان لەگەڵیان هەیە، سیاسەت‌و پەیوەندی ئابووری‌و دیبلۆماسیمان پێویستە لەگەڵ بەرژەوەندییە نیشتیمانییەكانی خۆماندا یەكانگیر بێت نەك لەگەڵ ئەوانی تر و نەك تاكو لەگەڵ هاوپەیمانەكانیشمان.
سەقامگیری‌و سەروەریی عیراق پێویستە بەرژەوەندیی هاوبەشی دراوسێكان‌و هاوپەیمانە نێودەوڵەتییەكانمان بێت، ناكرێت سزا بدرێین لەكاتێكدا كە پارێزگاری لە بەرژەوەندی‌و سەروەریمان دەكەین‌و دەمانەوێت سەربەخۆیی سەربازیی خۆمان بەهێز بكەین، دواین بڕیاری پەرلەمانی عیراق بۆ پاشەكشەی هێزەكانی ئەمریكا لەوڵاتەكەمان بریتی نییە لە ئاماژەیەك بۆ پێنەزانین‌و دوژمنكاری، بەڵكو ئەوە كاردانەوەیەكە بۆ ئەوەی كە زۆربەی عیراقییەكان بە سەرپێچیەكی سەروەری وڵاتەكەیانی دەزانن، ئەم بابەتە دەكرێت لەڕێگەی دیالۆگەوە لەدڵەوە چارسەر بكرێت، كە خزمەت بە سەقامگیری‌و سەروەری عیراق بكات.

خوشك و برایانی ئازیز
خۆشگوزەرانی‌و ئاسایش لەعیراقدا ئاستەمە تا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست رێگەیەك نەدۆزێتەوە بۆ ئەوەی بەدەر بێت لە ناسەقامگیری‌و ململانێكان، شەپۆلی توندوتیژییە بەردەوامەكان‌و كێبەركێكان هیچ شتێك ناهێننەدی جگە لەئازارێك بۆ گەلەكەمان‌و لێسەندنەوەی داهاتوویان.
تا ئێستاش بڕوام وایە كە عیراق دەبێتە هەوێنی گۆڕانكارییەكی ئیجابی، ئەمە نەك لەبەر ئەوەی تەنیا وڵاتێكە كە هەیە، بەڵكو لە سەردەمەكانی میسیۆپۆتامیاوە بووە بە لانكەی شارستانی‌و دەفرێكی توانەوە بۆ بیر و باوەڕ و تایفەو نەژادە جیاوازەكان.
كەم وڵات هەیە رووبەڕووی مەترسییەكانی جەنگ‌و توندوتیژی‌و سەركوتكردن‌و بۆردومانی كیمیایی‌و گۆڕە بەكۆمەڵەكان‌و گەمارۆ و خوێنڕێژی تائیفی‌و نەژادی بوبێتەوە وەك ئەوەی ئێمە رووبەڕووی بوینەتەوە، كە كەمترین ئاشتی‌و سەقامگیریمان هەبووە.
ئەم ئەزمونە تاڵانە فێریان كردووین كە سەرەڕای جیاوازیەكانمان زۆر شت هەیە كە پێكمانەوە ئەبەستێت وەك لەوەی لە یەكترمان دابڕێت، خۆپیشاندەرانیش ئاماژەیەكی ترن بۆ ئەمە، نیشتمانپەروەری‌و پابەندبونیان بە عیراق رۆژانە لە شەقامەكانی عیراق نیشان دەدەن.
ئێمە پێكەوە خەونەكانمان هاوبەش پێكردووەو بەرژەوەندییەكی هاوبەش بەیەكەوە گرێمان دەدات كە هەماهەنگی دەكەین بۆ بەدەستهێنانیان.
زۆر گرنگتر لەوە فێربووین كە چۆن بتوانین بە تەنیا ئەم خەونانە بەدیبهێنین ئەگەر بێت‌و لە ئامانج‌و مەبەستی هاوبەشدا یەكگرتوو و یەكڕیز بین، ئەمە وانەیەكیشە بۆ هەرێمەكەمان.
خۆشگوزەرانی بەندە بە قەڵاچۆكردنی توندڕەوی‌و فێركردنی وانەی لێبوردەیی‌و یەكترقبوڵكردن، ئەم وانەیە بەندە بە دروستكردنی پەیوەندییەكان نەك داخستنی دەرگاكان بەڕووی یەكتردا، چوارچێوە هەرێمایەتییەكان بۆ هەماهەنگی بازرگانی‌و ئابووری‌و ئاسایش كە دەتوانێت دەروازیەك بێت بۆ دیالۆگی سیاسی‌و چارەسەری كێشەكان لەنێو ئەو دوژمنانەی پێویستیانە. پێویستە ئێمە بەدوای دۆزینەوەی چارەسەرەكان بین بۆ كێشەكانمان.
ئەمە ئەوەیە كە گەلی عیراق، لاوەكان بە هەزارانیان لەڕێگەی خۆپیشاندانی ئاشتیانەوە لە شەقامەكانی بەغداو شەقامەكانی تر نزیكەی چوار مانگ لەمەوبەر دەستیپێكرد، زۆر ئازار بەخش‌و ماڵوێرانكەرە كاتێك توندوتیژی نرایەوە لەلایەن ئەوانەی كە لەدەرەوەی یاسابوون كە لەئەنجامدا زیاتر لە 600 خۆپیشاندەری ئاشتیخواز و بێتاوان بوونە قوربانی زۆربەشیان لەو گەنجانە بوون كە لە نەوەدەكان‌و ساڵانی دواتر لە دایكبوون‌و هەروەها لەڕیزی هێزە ئەمنیەكانیشدا قوربانییەكی زۆر بووە.
بەتوندی ئیدانەی ئەم تاوانانە دەكەین داوا دەكەین كە سەبەبكاران بەگوێرەی یاسا مامەڵەی دادپەروەرانەیان لەگەڵدا بكرێت.
دادپەروەری‌و ئاسایش بنەمای هەر كۆمەڵ‌و دەوڵەتێك‌و نەتەوەیەكە، خۆپیشاندانی ئاشتیانە مافێكی بنەڕەتییە، گەنجە عیراقییەكان بۆ ژیانێكی باشتر بۆ وڵاتەكەیان بۆ دەستەبەری كاری زیاتر بۆ خزمەتگوزاری باشتر بۆ لەناوبردنی گەندەڵی، خۆپیشاندان دەكەن، ئەو گەندەڵییەی كە وڵاتەكەمانی بۆ ماوەیەكی زۆرە بە ئاقارێكی خراپدا بردووە، منیش هەمان داواكاری ئەوانم هەیە، ئەوان داوا دەكەن نیشتمانی عیراقی یەكگرتوو بێت‌و بەگوێرەی ناسنامەی كۆمەڵی پەرتەوازە نەبێت، ئەوان داوای سیستەمێكی سیاسی دەكەن كە رەنگدانەوەی ناسنامەی ئەوان بێت‌و شكۆمەندیان بۆ بگەڕێتەوە، هەروەها داوای هەڵبژاردنی دادپەروەر و سەربەست دەكەن، ئەمە قۆناغێكی راگوزەری نەوەكانە كە رەنگدانەوەیەكە بۆ بەدیهێنانی باشتر و ئامانجی باشتر، ئەمە پڕۆسەیەكی ئاسان نابێت، هیچ كەس ناتوانێت لە شەو و رۆژێكدا بەدەستیبهێنێت، پێویستمانە متمانەی گەلی عیراق بە حكومەتەكەیان‌و پێداچوونەوە بە یاساو دەستوورمان بەدەستبهێنینەوە تا ببینین چۆن ئەوان بەڵێنەكانی نێوان سەركردە عیراقییەكان‌و گەلەكەمان نوێ‌و بەهێز دەكەن، بۆ ئەوەی پێشووتر زیاتر نوێنەرایەتی ئەوانەی داهاتوو بكات، هەروەها پێویستمانە دۆخێك بهێنینە كایەوە كە گەشەی ئابووری بەردەوام بێتەدی ‌و دەستەبەری كار بۆ لاوەكانمان بەدی بێت‌و لەئاست گەشەی خێرای دانیشتواندا بێت، بێكاری لاوان گەشتووەتە ئاستێكی بەرز بەرەو خراپتر دەڕوات ئەگەر نەتوانین لاوەكانمان بە بەهرەو خوێندنی پێویست دابین بكەین كە پێویستیانە بۆ سەركەوتن.
لە (38) ملیۆن دانیشتووانی عیراقی رێژەی لە (65 %)ی لە ژێر تەمەنی (30) ساڵەوەن وڵاتەكەی من بەرزترین رێژەی تواناو خەزێنەی مرۆیی هەیە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستداو دانیشتووانەكەی ساڵانە یەك ملیۆن لە 10 ساڵی داهاتوودا زیاد دەكات، ئەم راستییە ئابووری‌و دیمۆگرافیانە ناكرێت لەبەر چاو نەگیرێن‌و وەك ئەمری واقع دەوڵەتی عیراق ناتوانێ ئەمە بە تەنیا بكات، كەرتی گشتی توشی گیرۆدەیی بووە پێویستمانە كە كەرتی تایبەت بەهێز بكەین‌و داوا لە هەموو ئەوانەی بكەین كە ئەمڕۆ لێرە كۆبوونەتەوە كە بەگوێرەی توانا رۆڵی خۆیان ببینن لەهێنانی وەبەرهێنانی بیانی‌و تواناكان بۆ عیراق.
تێدەگەین لەو راستییە كە ئێمە رۆڵیكی گرنگمان هەیە كە بیگێڕین لە دروستكردنی ئەم دۆخە پێویستە ئێمە ببینە وڵاتێك كە عیراقی‌و بیانییەكان متمانەیان هەبێت بۆ مەودایەكی دور و درێژ وەبەرهێنان بكەن‌و وە تیایدا كەرتی تایبەت بەهێز بكرێت، بۆیە پێویستە كە بناغەی یاسایی‌و رێكخستن دابرێژین بۆ پارێزگاری لە وەبەرهێنەران‌و رەخساندنی بازاڕی ئازاد.
پێویستە بوترێ گەندەڵی دەبێت قەڵاچۆ بكرێت ئەمە شێرپەنجەیەكە كە گیرۆدەی ئابووری و سیاسی و ململانێ‌و ناسەقامگیری سیاسی بووە، بەڕێوەبردنی باش‌و حوكمی یاسا پێویستە بە كردار بونیاد بنرێت نەوەكو تەنیا سەرزارەكی بێت پێویستە بەردەوام بێت‌و درێژەی پێ بدرێت.
بەدرێژایی ئەم دۆخە هەستیار و ناسكانە سودێكی زۆرمان لە ژیری‌و رێبەری مەرجەعیەت بینیوە لە نەجەف بە تایبەت سەماحەتی سەید ئایەتوڵا عەلی سیستانی كە رابەرایەتی ئەو لە رۆژە تاریكەكاندا زۆر كاریگەر و گرنگ بووە یارمەتیدەر بووە بۆ ئەوەی عیراق بگەیەنێت بە كەناری ئارام، دڵنیام لەكاتێكدا قسە لەگەڵ ئێوەدا دەكەم، داوای هەرچی زوو چاكبوونەوە دەكەم بۆ ئەو نەشتەرگەرییەی كە بەمدواییە بۆ سەماحەتیان كرا.
لەكۆتاییدا پێویستە ژێرخانمان بونیادبنێین‌و نوێبكەینەوە لەپێناوی دروستكردنی بناغەیەكی پێویست بۆ گەشەی ئابووری بونیادنان‌و سەرپێخستنەوەی ئەو ناوچانەمان كە لە جەنگی دژ بە داعش وێران‌و كاول بووە لەپێشینەی كارەكانمان دەبێت، بەڵام ئەگەر بێتو لەماوەیەكی درێژتردا ئەو ویستەمان بە دیبهێنین، ئەوا دەبێت ویستمان بۆ ئایندەیەكی دوور تر بڕوانێت، پێویستمان بە بەندەری نوێ‌و رێگای خێرا و هێڵی ئاسنین‌و فڕۆكەخانەو شاری پیشەسازی‌و بەنداو هەیە، پێویستمان بە ئاودێری نوێ‌و پڕۆژەی زەوی‌و زار هەیە، پێویستە پشتیوانی لە مەشقپێكردنی نەوەی نوێمان بكەین بۆ ئەوەی هاووڵاتییەكی بەرهەمدار بن لە ئابووری گەشەسەندووی سەدەی 21دا.
عیراق ناتوانێت هیچ كام لەمانە بە تەنیا بكات، هەر یەك لە سەرمایەی وەبەرهێنان‌و شارەزاییە پیویستەكان گەورەو لەئاستێكی فراواندا دەبێت، جارێكی تر عیراق لە دامەزراوە داراییە نیودەوڵەتی‌و وڵاتانی كۆمەك بەخش‌و بودجەو سەرمایەی سەربەخۆ و كەرتی تایبەتی نێودەوڵەتی، بە شیوازێكی تر هەموو ئێوە دەڕوانێت كە ببن بە هاوبەشمان.
ئەمەوێت لێرە لەگەڵ دواین بیرۆكەكان جێتان بهێڵم، وەك ئەوەی وتومە ئەمانە سەردەمێكی قورسن بۆ عیراق‌و ناوچەكە، بەڵام سەقامگیری‌و عیراق‌و هەوڵەكان بەرەو ئاشتی‌و خۆشگوزەرانی هەنگاوێكی گرنگن بۆ قەڵاچۆكردنی توندڕەوی‌و ململانێكان كە هەموومان تێوە دەگلێنێ، ئێمە چەندین خاڵی بەهێزمان هەیە لەكاتێكدا لەم ئەركە دەڕوانین، گەلی عیراق بە هەموو پاشخانی جیاوازەوە یەكلا كەرەوەو خەڵكانی بەهێزن كە بۆ چەندین دەیەیە لەتوندوتیژی‌و پەراوێزخستن ژیاون بەبێ ئەوەی دەست لەشكۆمەندی یاخود ویستی خۆیان هەڵگرن، لەڕاستیدا ئێمە لەلایەن مەرجەعیەت لە نەجەف هێزمان پێدراوە كە بووە بە لەنگەر بۆ نوێ بوونەوەو دان بە خۆدا گرتن‌و چاكسازی، هەروەها بۆ درێژەدان بەدووپاتكردنەوە لەسەر پارێزگاریكردن لەسەروەری عیراق.
وەك لەم ئامادەبووە بەڕێزانە دەڕوانم زۆرێك لەهاوڕێیانم و هاوپەیمانەكانم دەبینم كە ئەزانم لەگەڵ ویستی ئێمەدان، ئومێدی بەردەوام دەخوازم كە ئێوە لەگەڵماندا بەردەوام بن بۆ ئەوەی پشتیوانی لەهەوڵەكانمان بكەن، ئێمەی عیراقی ئەوە دەزانین‌و یەكلاكەرەوەشە كە داهاتوو لەدەستی ئێمەدایە، بەڵام لەهەمانكاتدا سوپاسگوزاری پشتیوانی هاوبەشەكانمان لە رۆژهەڵات‌و خۆرئاوا دەكەین‌و دەزانین كە پابەندبوونی ئەوان بە ئێمەوە هەوڵیكی زیندووە بۆ سەركەوتنمان.

print

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*