سەرەکی » وتار » (بیرەوەرییەکانی‌ زیندان) مامۆستا مەحموود قەرەداغی‌

بەرگریی‌ و خۆڕاگریی‌ لە نێو سنوورەکانی‌ مەرگەوە q

(بیرەوەرییەکانی‌ زیندان) مامۆستا مەحموود قەرەداغی‌

یوسف محەمەد بەرزنجی‌

سەرنج:
کورد خاوەنی‌ کەلتوورو گەنجینەیەکی‌ فرەیی‌ فەرهەنگییە، ئەدیبەکانی‌ نووسەرەکانی‌ هونەرمەندو سیاسیی‌ وتێکۆشەرەکانی‌ بەشێکی‌ زۆری‌ ئەو میراتە فەرهەنگی‌ و گەنجینەیە دەوڵەمەندەیان بەردەکەوێت، بەڵام لەلایەن رووناکبیرو نوسەرو توێژەرەوانییەوە زۆر بەووردی‌ و چڕی‌ نەتوانراوە ئیش لەسەر بابەتەکانی بکرێت و بەرهەمی‌ بەپێزو گرنگ لەو سەرچاوە دەوڵەمەندەوە هەڵبگۆزرێت و سوود لەبابەت و سەرچاوەو زانیارییە بەکەڵکەکانی‌ وەربگیرێت وڕەنگدانەوەی‌ هەبێت لەنێوەندی‌ هونەرو ئەدەب و توێژینەوەکانی‌ نێو زانکۆکاندا، ئەمەش کەلێن و بۆشایی‌ گەورەی‌ بەرهەمهێناوە لەمێژووی‌ کورددا؟ خەبات و تێکۆشان و ئـەکتەری‌ نێو ئەم کایە بەرفراوان و گەنجینە مەزنە خاوەنی‌ سەدان چیرۆک و خەون و ڕووداو کارەسات و بەسەرهاتی‌ پڕ دراماو فلیمی‌ سینەمایی‌ تراژیدی مەزنن، بەڵام کەم دەست بۆ چیرۆک و ڕۆمان و بەسەرهات و بەڵگەنامەو بیرەوەرییەکان و نووسینەوەیان براوە، جگە لەچەند هەوڵێکی‌ کەم نەبێت کەدەتوانرێت قامک لەسەر خاڵەکان دابنێین و ئاماژەیان لەسەر دابنێین، بیرەوەری‌ ڕاستگۆو مێژووییەکی‌ دروست و مێژووییەکی‌ چەواشەکارانە زۆرێکیان تیکەڵاوکراون و هەڵاوێردکردن زۆر زەحمەتە بۆ ڕاستکردنەوەیان و جیاکردنەوەی‌ باش و خراپ لەیەکدی‌؟ بیرەوەری‌ ڕاست و باوەڕپێکراو بەهیزکردنی‌ بەبەڵگەنامەی‌ تەندروست کەمن شایەتحاڵ بۆپاڵپشتیکردن و تۆکمەکرنی‌ بیرەوەرییەکان زۆریکیان لاوازن و بونەتە هۆی‌ شێواندنی‌ مێژووە دروست و ڕاستەقینەکە، هەریەک لەگۆشەنیگای‌ خۆشییەوە کەدەستی‌ بردووە بۆ بیرەوەری‌ نووسینەوەی‌ میژوو ڕووداو کارەساتەکان زۆربەیان بەیەکداچوون و بەریەککەوتن و شێواندنی‌ زۆریان پێوە دیارەو هەریەک بەلا ڕێو ئـاراستەی‌ خۆیدا بەکێشی‌ کردووەو لە بەرژەوەندی‌ خۆی‌ بابەت و مەسەلە جۆراوجۆرەکانی‌ هۆنیوەتەوە، بەڵام مێژوو بەری‌ بەبێژنگی‌ ڕۆژگارناگیرێت، ئەمرۆ و یا سبەی‌ ڕاستییەکان وەدەردەکەون.؟!
زیندان:
زۆرێک بەقوتابخانەی‌ مەزن و جێگەی‌ فێربوونی‌ دەچووێنن و باسی‌ لێوە دەکەن، گرتەو وێنەو کارەسات و ڕوداوەکانی‌ نێو زێندان لەزیندان ولەکەسێکەوە بۆ یەکێکی‌ دی‌ جیاوازە، تاوانبارو سزاکانیش هەریەک بەجۆرێکە، زیندانەکان لەوڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی‌ تر جودان و جۆری‌ لێپێچینەوەو ڵێکۆڵینەوە بەتایبەت لەکەسایەتییە سیاسییەکان جۆراوجۆرو تەنانەت بەهۆی‌ هۆکارە سیاسییەکانەوە سزاو سزادراو هەمەڕەنگن، زیندانەکانی‌ عێراق میژووییەکی‌ خوێناوی‌ و پڕکارەسات و ڕوداو چیرۆکی‌ هەمەچەشنەی‌ لەمێژووی‌ خۆیدا بەڕێکردووە، ئیمە ناچینە نێو وردەکاری‌ یاساو سزاو تاوانە سیاسییەکانەوە، بەڵام ئەوەندەی‌ بیستراوەو بەڵگەنامەکان دەریان خستووە لەلایەن سیستەمی‌ سیاسیی‌ عێراق بەدرێژایی‌ دەسەڵات نەیارە سیاسییەکانی‌ سیستەمەکە بەدڕندەترین شێوازی‌ نامرۆڤانە و قورسترین حوکم و سزاو ئەشکەنجە ڕووبەڕووی‌ نەیارە سیاسییەکانی‌ بۆتەوەو زۆرترین ژمارەی‌ لەنێوبردنی‌ ئەنجامداوە لەپێناوی‌ مانەوەی‌ دەسەڵات و سیستەمی‌ سیاسیی‌ لەعێراقدا، تاوانەکانیش وەک دەردەکەوێت بۆ نەیارەکانی‌ سیستەمە سیاسییەکە دروستکراوو ڕوکەشانە خۆدەنوێنێن و ڕاستییەکان بەتەواوی‌ زۆرێکیان فەرامۆش کراون؟ سیاسییەکان زۆرێکیان هیواو ئامانج و خەونی‌ گەورەیان لەپێناوی‌ کۆمەڵگەو گەلەکەیاندا هەبووەو مەحرومترین و فەرامۆشکراوترین چینی‌ نێو کۆمەڵ و گەلەکەیانن، چیرۆک و بەسەرهات و قەوماو ڕوداوەکان، گرتەووێنەی‌ جۆراوجۆر و خەیاڵ و خەونی‌ هەمەڕەنگ و ئازارو ئەشکەنجە لەنێو زینداندانیاندا زۆرو فرەن؟ بەڵام گرنگ مۆنتاژکردنی‌ وێنە تەندروست و ڕاستەقینەکانە لەمێژووییەکی‌ جوان و ڕاستگۆیانەدا؟ نەک ڕوتوشکردن و شێواندنی‌ ڕاستیەکان و بەلاڕێدابردنی‌ و تێکەڵاوکردنی‌ بەشیواندن و پێداهەڵگوتن؟ (لەودیو سنوورەکانی‌ مەرگەوە ــ یادەوەرییەکانی‌ زیندان) لەنوسینی‌ مامۆستا مەحموود قەرەداغی‌، باس لەڕووداو قەوماو کارەسات و مێژووییەکی‌ خۆی‌ و گەلەکەی‌ لەدەرەوەو ناوەوی‌ زیندانی‌ بەعس بەشێوەی‌ وێنەو گێڕانەوەی‌ ڕاستییەکان دەکات و لەدوتوێی‌ کتێبێکی‌ ٢٨٠ لاپەڕەیی‌ قەبارە گەورەدا، ساڵی‌ ٢٠١٩ چاپی‌ سێیەمی‌ کردووەو بڵاوی‌ کردۆتە کتێبەکە بەسەر دوو بەشی‌ سەرەکی‌ و بەشی‌ یەکەمی‌، ٢٦ ناونیشانی‌ لاوەکی‌ و بەشی‌ دووەمی‌ ٤٧ ناونیشانی‌ لاوەکیدا دابەش كردووه، نووسه ر خۆی‌ یەکێک لەپاڵاوانانی‌ مێژووییەکی‌ زۆر ناڕەحەت و پڕ زەحمەتی‌ نێو زیندانەکانی‌ بەعسی‌ لەزیندانەکانی‌ ئەمنی‌ سلێمانی‌ و هەیئەی‌ کەرکوک و ئەمنی‌ عامە… بەرێکردووەو وێنەی‌ ڕوداوەکانی‌ بەسەر خۆیی‌ و هاوڕێکانی‌ لەمێژووییەکی‌ جوان و ڕاستگۆیانەدا دەگێڕێتەوەو بەقۆناخ مێژووەکەی‌ ڕیزبەندکردووەو بۆی‌ تۆمارکردووین، ڕوداوەکانی‌ پێکەوە گرێداوە. ئەم بابەتانە شایەنی‌ ئەوەن دەیان زنجیرەی‌ دراماو فلیمی‌ سینەمایی‌ لێ بەرهەمبهێنریت.. بۆیە دەستخۆشی‌ لە مامۆستا مەحموود دەکەم.. بۆ ئەم بەرهەمە جوانەو خوازیاری‌ تەمەن درێژی‌ ئه‌و سەرکەوتنی‌ بۆ دەخوازم و شایانی‌ هەموو پێزانین و ڕێزێکی‌ فرەیە.
مێژوو، وەک خۆی‌:
لە سەرەتادا کتێبەکە بەپێشکەش کردن و بەوتەیەکی‌ خوالیخۆش بوو مامۆستای‌ کۆچکردوو مەحموودی‌ مەلا عیززەت دەستپێدەکات کەدەربارەی‌ ژیانی‌ بەندیخانە و قارمانێتی‌ و خۆڕاگری‌ مامۆستا مەحموود لەهەیئەی‌ کەرکوک و ئەمنی‌ عامە.. دەدوێ و بیرەوەریی‌ خۆی‌ سەبارەت بەزیندان و هاوڕێکانی‌ و مامۆستا دەگێریتەوە؟ مامۆستا مەحمود قەرەداغی‌، بۆ چونە نێو پانۆرامای‌ ڕوداو کارەساتە مێژووییەکانەوە، زۆر بەواقیعبینانە لەسەرەتایی‌ کتێبەکەیەوەو لەبەشی‌ یەکەمدا ل٩دا، باسی‌ ڕوداو قەوماوەکانی‌ شۆڕشی‌ ئەیلوول و ساڵی‌ ١٩٧٥ ده‌كات کەخۆی‌ یەکێک بووە لە پێشمەرگە بەشداربووەکان وفەرماندە و سەرلقی‌ یەکێک لە هێزەکانی‌ لقی‌ چواری‌ پارتی‌ دیموکراتی‌ کوردستان بووه، هه‌روه‌ها باس لەڕووداو دۆخی‌ شۆڕش لە ١٩٧٥ وفلاش باکی‌ پێش ئەوساڵانەی‌ شۆڕشمان بوو ده‌كات واتە دەسپێکی‌ شۆڕشه‌كه‌ لە ١٩٦١و جیابوونەوەی‌ هەردوو باڵە سیاسییەکە لە ١٩٦٤ ئه‌وه‌كان بۆ تۆماردەکات و دەستنیشانی‌ سەرکەوتن و کەوتن و هەرەسی‌ شۆڕشەکەمان بۆ دەگێڕێتەوەو ئاوێتەی‌ بیرەوەرییەکانی‌ دەکات، هەروەها قامک دەخاتە سەر ئازارو خەباتی‌ خوێناوی‌ گوندوو شارو شارۆچکەکان و قوربانیدان و تێکۆشانی‌ ئەم گەلە لەپێناوی‌ ئازادی‌ و مافی‌ وەدەستهێنانی‌ مافەکانی‌ گەلی‌ کورد.

زیندان جێگەی‌ تێکۆشەران:
لەبەشی‌ یەکەمدا باس لەشۆڕش و کۆتاییھاتنی‌ دەکات و لەهامان ساڵدا باس لەهەڵگیرسانەوەی‌ شۆرشی‌ نوێ و خەباتی‌ چەکداری‌ و دروستبوونی‌ مەفرەزە سەرتاییەکان و ژیانی‌ تایبەتی‌ خۆیی‌ و تەواوکردنی‌ خویندن و چونە ناو ڕێکخراوێکی‌ سیاسی‌ وەک کۆمەڵەی‌ مارکسی‌ لینینی‌ کوردستان دەکات و ژیانی‌ مامۆستایی‌ و تیکەلاوبوونی‌ بەخەباتی‌ سیاسیی‌، دەورو کاریگەری‌ ڕیکخراوێکی‌ سیاسیی‌ وەک کۆمەڵەو بەرنامەی‌ رۆشنبیری‌ و خەباتی‌ سیاسیی‌ ئەو سەردەم و کات و هەلومەرجە سیاسیەکە لەم بیرەوەریانەدا لێی‌ دواوه‌و پاشان دروستکردن و ڕاگواستنی‌ گوندو خەڵک بۆ نێوئۆردوگا زۆرەملێکان و ژیانی‌ سەخت وپڕمەینەت لەم دۆخەدا ڕوون دەکاتەوە؟ تەمی‌ زوڵم و زۆر و راوه‌دونانی‌ تێکۆشەران و گرتن و شه‌هیدكردنیان وێناکراوەو تا دەست بە سەرکردن و گرتنی‌ کۆمەڵێک لەبەشداربوانی‌ کاری‌ سیاسیی‌ وپێشمەرگایەتی‌ و ڕێکخراوەیی‌ وژیان وگوزەرانی‌ ئازادی‌ خوازان و کونجی‌ بەندیخانە تاریک و شێدارەکان و جۆری‌ ئەشکەنجەو شەڕی‌ دەروونی‌ بەرانبەر گشت ئازادی‌ خوازان وتێکۆشەران؟ بە جوانی‌ باسكراوه‌و نووسه‌ر وێنەکانی‌ بە جوانی‌ بەدوویی‌ یەکدا چرکاندوەو خۆی یەکێک لەو هەزاران تێکۆشەرەی‌ نێوکونجی‌ زیندانەکانی‌ بەعس بووەو باس لە بەرگری‌ خۆیی‌ و هاورێکانی‌ بەجوانی‌ لەو هەلوومەرجە سەخت و ناجۆرو دژوارەدا دەکات؟! باس له‌وه‌ش ده‌كات زۆرێک لەنیشتمانپەروەران بەهۆی‌ لێبوردنی‌ گشتی‌ ئازادکران و بەشێکیشیان چوونە نێوکاروانی‌ پڕسەروەری‌ شەهیدانی‌ نیشتمان و مێژوویان بۆخۆیان تۆماركرد؟.

دووبارە زیندان؟
زۆر بەسەرکەش و هەوای‌ ئازادیدا گوزەر ناکات، کە ١٩٧٩ بەهۆی‌ کەنارگیرکردنی‌ ئەحمەد حەسەن بەکرو هاتنەسەر تەختی‌ دەسەڵات لەلایەن سەدام حسێنەوە، بۆ سەقامگیرکردنی‌ دەسەڵات لێبووردنی‌ گشتی‌ دەرچووبوو، زیندانەکان چۆڵکرابوون، بەڵام هەرزوو زیندان و قەسابخانەکانی‌ بەعس سیخناخ کرانەوە بەتێکۆشەران و خەباتکاران؟ زێندانەکان بوونەوە جێگای‌ بەرگری‌ ڕۆڵەکانی‌ گەلانی‌ عێراق بەکورد و عەرەب و گشت کەمە نەتەوەکانی‌ ترەوە، مامۆستا مەحموودیش یەکێک لەو تێکۆشەرانەی‌ کۆمەڵەبوو کەلەگەڵ دەیان تێکۆشەری‌ تردا دووبارە لەکونجی‌ زیندانەکانی‌ بەعس توندکرانەوەو ژیانیان بۆ ماوەیەکی‌ تر لەبەندیخانەکانی‌ بەعسدا گوزەراندو ئەمجارەش بووە خاوەنی‌ دەیان چیرۆک و سەرگوزشتە و داستانی‌ تری‌ بەرگری‌ و دەیان خەونی‌ هەمەرەنگی‌ تری‌ ناوتاریکی‌ زیندان و بەندیخانەکان، بەڵام گرنگترین شت لەکونجی‌ بەندیخانەو زیندان هیواو ئامانجە کە مرۆڤ بۆی‌ بژی‌ و لە پێناویدا تێبکۆشێت و شکست و مردن و داڕوخان ڕێگری‌ نەبیت، نووسه‌ر یەکێک لە هەزاران تێکۆشەربووه‌ کە بەسەربەرزی‌ و ئازایەتی‌ و بوێری‌ لەم تاقیکردنەوە گران و پڕزەحمەتە دەرچوو، بە شایەتی‌ هەڤاڵ و هاوڕێکانی‌ بەرەو ڕووناکی‌ کشاو هەوای‌ ئازادی‌ وسەربەرزی‌ هەڵمژی‌.
مامۆستا مەحموود زۆر تێر هەوای‌ ئـازادی‌ هەڵنەمژی‌ و نەیتوانی‌ بەخەونی‌ گەورەو حەسانەوەی‌ هەمیشەی‌ لەنێو کوردستان و خانەوادەکەی‌ بگات و ئامانج و خولیاکانی‌ مسۆگەربکات و پێیان بگات؟ ئەوەبوو پاش ماوەیەکی‌ کورت لەڕێگەی‌ زمان لێدەرو پیاوێکی‌ خۆفرۆشەوە دەستگیرکرایەوەو برایەوە نێو ژوورە سامناک و تاریکو پڕ ئازارەکان و ویستیان ئەم جارەش خەون و خولیاو ئامانجەکانی‌ بکوژن و زیندە بەچاڵی‌ بکەن، بەڵام بەهۆی‌ خۆڕاگری‌ و بەرگری‌ و بڕوابوونی‌ بەمەسەلەو خەونێکی‌ پیرۆز نەیان توانی‌ جەلادو پیاوکوژەکان بەهۆی‌ ئازاردان و نزیک بوونەوەی‌ لە کەناری‌ مەرگ ئاواتەکانی‌ له‌ناوبه‌رن، تەنانەت مامۆستا مەحموودی‌ مەلا عیززەت یش لە کتێبی (کاروانی‌ بێ کۆتایی‌) شایەتی‌ و ئازایەتی‌ بۆ مۆستا مەحموود و هاوڕێکانی‌ لە زیندانەکانی‌ هەیئەو ئەمنی‌ عامە دەدات؟.

زیندان تەنیا شوێنی‌ ئازارو ئەشکەنجە:
لەکتێبی‌ (لەودیو سنوورەکانی‌ مەرگەوە)، نووسه‌ر زۆر بەجوانی‌ وێنەکانی‌ نێو زیندانی‌ گرتووەو بەکورتی‌ و چڕی‌ مۆنتاژی‌ کردوون و وەک مێژوویەکی‌ زیندووی‌ دوێنێ و رابردووی‌ نزیک و دەمان باتەوە بۆ نیو فلیمەکانی‌ کە لە سەر دڕندەی‌ مرۆڤ دەرکراون؟
تا ئەم کتێبە نەخوێنرێته‌وه‌ نازانرێ کارەسات و قەوماوەکانی‌ نێو ژوورە تاریک و نووتەکەکان چین و ژیان لەوێ چۆن تێدەپەرێ و مێژووی‌ بەعس و زیندانەکانی‌ چین، دەتوانین ئەم کتێبە بەکتێبی‌ زیندان و ئەشکەنجەی‌ بچوێنین و باسی‌ بکەین، چوونکە زۆر بەجوانی‌ وێنەی‌ ئازارو ئەشکەنجەی‌ مومارەسەکراومان بۆ وێنادەکات و بەزمانێکی‌ سادە دەمانخاتە نێو ڕووداو کارەسات و قەوماوەکانەوە؟ لەم کتێبەدا نووسه‌ر روونیده‌كاته‌وه‌ کە رژێمی‌ بەعس و هەوادارەکانی‌ تەنیا زمانی‌ ئەشکەنجەو کوشتن ومەرگ و ناوبردن و تۆقاندن سەرچاوەی‌ ئایدیۆلۆژیا یان بووەو زمانی‌ گفتۆ گۆو لێک تێکەیشن لەفەرهەنگی‌ بەعسدا؟! دەتوانین ئەوە بلێین و تێبگەین وەک مامۆستا بۆمان دەگێڕتەوە لەنێو زیندان تەنیا کردەوەی‌ ترس وتۆقاندن و کوشتن و هەڕشەو ئەشکەنجە بوونی‌ هەیە و جێبەجێ کراوەو چێژ لەم ئازارانە وەرگیراوە و تەنانەت هەڕەشەو تەعدا و موومارەسەی‌ سێکسیی‌ و شەرەفیش لای‌ بەعس زۆر بەسانایی‌ بەڕێوەچووە بۆ تێکشکاندنی‌ نەیارەکانیان و بەچۆکدا هینانیان و دەستەمۆ کردنیان؟!.

سەرنج وتێبینی‌:
بەندیخانەکانی‌ بەعس جێگەی‌ سەدان قارەمانی‌ گەلەکەمان بوون کە بەجەستەو ڕۆحی‌ خۆیان بەرگرییان لەم گەل و خاکەو وڵاتە کردووه‌، تا کەنارەکانی‌ مردن و کوشتن و خنکاندن و گولەبارن کردن چوون و سەدان کەس لەڕۆڵەی‌ ئەم گەلە لەپێناوی‌ سەربەرزی‌ و بیروباوەڕو مەسەلەی‌ ڕەوای‌ گەلەکەیان بە سەخاوەتەوە شەهید بوون و مێژوویەکی‌ پڕ سەروەرییان تۆمارکرد.
ئەم بیرەوەرییانە بە بۆچوونی‌ من دەبایە ناوی‌ پانۆرامای زیندان بوایە چونکە هەمووی‌ باس لەزیندان و کەش و دۆخ و هەلومەرجی‌ سیاسیی‌ و لێپرسینەوەی‌ نێوزیندان دەکات؟ هەندێ سەرنج و تێبینیم دەربارەی‌ بیرەوەرییەکان لادروست بوو حەزمکرد وەک بۆچوون و ڕای‌ تایبەتی‌ خۆم بیخەمە بەر دیدەی‌ خوێنەری‌ کتێبەکەو نووسه‌ره‌ بەڕێزو تێکۆشەره‌كه‌ی.
یەکەم: لەڕووی‌ دەربڕین جوانکارییەوە پێویستی‌ بەزمانێکی‌ پڕ ووردەکاری‌ هەیە؟
دووەم: هەڵەی‌ چاپ و ڕێنووسی‌ زمانی‌ تێدایە، باشترە پێداچوونەوەی‌ بۆ بکرێت.
سێیەم: باسیی‌ ژیانی‌ رێکخراوەیی‌ و کۆبوونەوەو جۆری‌ کۆبوونەوەکان و ئامانجی‌ ڕێکخراوەکە بەووردی‌ نەکراوە؟
چوارەمین: باسی ڕێکخراوەکانی‌ ژنان و دەوری‌ ژن لەسیاسەت و هەلوومەرجەکەو ڕێکخستنەکاندا بەووردەکارییەوە نەکراوە؟
پێنجەمین: باسی‌ بڵاوکراوە نهێنی‌ و بەڵگەنامە بۆ بەهێزی‌ و پاڵپشتی‌ بیرەوەریەکان كه‌مه‌ تیایدا؟
هیوا خوازم بۆ چاپەکانیی‌ ئایندەدا گەر توانرا بۆ دەوڵەمەندکردنی‌ نێوەرۆک و بابەتەکانی‌ پێداچوونەوەی‌ بۆ بکریت و زۆر بابەتی‌ بەووردی‌ لێی‌ بدوێت و لەڕووی‌ دیزاینیشه‌وه‌ وە جوانتربکرێت.

print

 37 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*