سەرەکی » ئەدەب و هونەر » ده‌مه‌وێ له‌ رێی شیعر و چیرۆكه‌كانمه‌وه‌ په‌یامی خۆم بگه‌یه‌نم به‌ منداڵانی كورد

عوسمان ده‌روێش:

ده‌مه‌وێ له‌ رێی شیعر و چیرۆكه‌كانمه‌وه‌ په‌یامی خۆم بگه‌یه‌نم به‌ منداڵانی كورد

بۆ زیاتر گرنگیدان به‌ ئه‌ده‌بی منداڵان و ئاوڕدانه‌وه‌ له‌ كه‌سایه‌تییه‌كانی ئه‌م ئه‌م بواره‌‌‌، به‌ پێویستمان زانی ئه‌م دیمانه‌یه‌ له‌گه‌ڵ «عوسمان ده‌روێش» ی شاعیر و چیرۆكنووس ئه‌نجامبده‌ین.
عوسمان شوكر جاسم ناسراو به‌ عوسمان ده‌روێش له‌ ساڵی 1964 له‌ گه‌ڕه‌كی شۆریجه‌ی شاری كه‌ركوك له‌ دایك بووه‌. تا پۆلی سێیه‌می ناوه‌ندی خوێندووه‌. وه‌ تا ئێستا (9) به‌رهه‌می به‌ چاپگه‌یاندووه‌، كه(‌4) به‌رهه‌میان تایبه‌تن به‌ منداڵان، چه‌ند به‌رهه‌مێكی دیكه‌ی ئاماده‌ن بۆ چاپ.
ئه‌ندامی یه‌كێتیی نووسه‌رانی كورد- لقی كه‌ر‌كوكه‌.
ئه‌ندامی یه‌كێتیی نووسه‌رانی عێراقه‌.
ئه‌ندامی كۆمه‌ڵه‌ی ڕووناكبیری كه‌ركوكه.

‌دیمانه‌: رۆسته‌م خامۆش

* سه‌ره‌تای نووسینت بۆ منداڵان له‌كه‌یه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات، یان یه‌كه‌م نووسینت بۆ منداڵان چی بوو؟
– سه‌ره‌تای نووسینم بۆ منداڵ هه‌ر له‌سه‌ره‌تای نووسینه‌كانمه‌وه‌یه‌، له‌سه‌ره‌تاوه‌ منداڵم له‌بیر نه‌كردووه‌ و بۆم نوسیوون، ئه‌ویش ده‌كاته‌ سه‌ره‌تای ساڵی هه‌شتاكان، یه‌كه‌م شیعری بڵاوكراوه‌شم بۆ منداڵ بووه‌، له‌ ساڵی 1981 كه‌ بۆ دایكم نوسیووه‌.

* تۆ جگه‌ له‌ شیعر، چیرۆكیش بۆ منداڵان ده‌نووسی، ئایا كاریگه‌ریی چیرۆك چیه‌ له‌سه‌ر گه‌شه‌ی بیر و خه‌یاڵی منداڵ؟
– به‌ڵێ جگه‌ له‌ شیعر… چیرۆك و مه‌ته‌ڵ و شرۆڤه‌ و ئۆپه‌رێتیش ده‌نووسم بۆ منداڵان، هه‌موو نوسینێكی ئه‌ده‌بی بایی خۆی كاریگه‌ریی هه‌یه‌ له‌سه‌ر بیر و ئه‌ندێشه‌ی منداڵ، به‌ تایبه‌ت چیرۆك، چونكه‌ چیرۆك وه‌ك ڕووداوێك، یان گێڕانه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتێكه‌، ئه‌گه‌ر نووسه‌ر بتوانێ مه‌به‌ستی ناخی خۆی به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌ده‌بی و دوور له‌ ده‌مارگیری و توند و تیژیی بگه‌یه‌نێ، به‌ واتایه‌كی‌ تر ئه‌گه‌ر بابه‌ته‌كه‌ی په‌روه‌رده‌یی بێت ئه‌وه‌ كاریگه‌ریی زۆری ده‌بێت له‌سه‌ر خه‌یاڵی مناڵ، بۆ نموونه‌.. دره‌خته‌ به‌ریه‌كان له‌ناو یه‌كدا گفتوگۆ ده‌كه‌ن، هه‌ریه‌كه‌ و باسی سوودی خۆی ده‌كات، خۆ دار و به‌رد قسه‌ ناكه‌ن، به‌ڵام ئه‌مه‌ په‌یامێكه‌ بۆ منداڵان، كه‌ ئه‌و دره‌ختانه‌ هه‌ریه‌كه‌ و چه‌ندین سوودیان هه‌یه‌، بۆیه‌ منداڵ له‌ ڕێی ئه‌م چیرۆكانه‌وه‌ تێده‌گات له‌ سوودی دره‌خته‌كان و ئیتر بیری ناچێته‌وه‌، یان باسی ژیانی هه‌نگ و مێرووله‌ و گیانداران و په‌له‌وه‌ر ده‌كرێت، ئه‌مانه‌ زانیاری ته‌واو ده‌ده‌ن به‌ مێشكی منداڵ و تا ده‌مێنێ بیری ناچێته‌وه‌.

*به‌ڕای تۆ وه‌ك پێویست كار بۆ به‌ره‌و پێشچوونی ئه‌ده‌بی منداڵانی كورد كراوه‌، یاخود ئه‌م ژانره‌ گرنگه‌ ئاوڕی لێد‌راوه‌ته‌وه‌؟
– من وا هه‌ست ئه‌كه‌م، كه‌ له‌م چه‌ند ساڵه‌ی دواییدا ته‌كانێكی باش دراوه‌ بۆ به‌ره‌و پێشچوونی ئه‌ده‌بی منداڵان، له‌ ڕووی له‌ چاپدانی ده‌یان نامیلكه‌ی خۆماڵی و بیانی و ده‌ركردنی چه‌ندین گۆڤاری مناڵان و كه‌ناڵی ئاسمانیی تایبه‌ت به‌ منداڵان، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆمه‌ڵێ نووسه‌ری باشیش قۆڵیان لێ هه‌ڵماڵیووه‌ و له‌م بواره‌دا كار ده‌كه‌ن، بابه‌تی په‌روه‌رده‌یی جوان ده‌نووسن، كه‌ ئه‌مه‌ مایه‌ی دڵخۆشییه‌، هه‌ست به‌ هه‌نگاوی خێرا ده‌كرێت بۆ به‌ره‌و پێشچوونی ئه‌ده‌بی منداڵان، هیوادارم هه‌نگاوه‌كان خاو نه‌بنه‌وه‌ و وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریش ده‌ستی ئه‌و نووسه‌رانه‌ بگرێت بۆ ئه‌وه‌ی ماندوو نه‌بن و نه‌كه‌ون.
* تا ئێستا چه‌ند كتێبت بۆ منداڵان چاپكردووه‌، ناویان چیه‌ و به‌كورتی باسیان بكه‌؟
– تا ئێستا ئه‌م كتێبانه‌م بۆ منداڵان به‌چاپ گه‌یاندووه‌:
1ـ (ورچه‌ به‌فرینه‌) كۆمه‌ڵێ هۆنراوه‌یه بۆ منداڵان ساڵی 2011 له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆم به‌چاپم گه‌یاندووه‌.‌
2ـ مه‌ته‌ڵ به‌ شیعره‌وه‌ له‌ هه‌مان ساڵدا لقی كه‌ركوكی یه‌كێتی نووسه‌ران به‌چاپی گه‌یاند.
3ـ (به‌ڵێن و باپیره‌) كۆمه‌ڵێ چیرۆكه‌ به‌رنامه‌ی سه‌مای په‌پوله‌كان له‌ كه‌ناڵی ئاسمانیی كه‌ركوك به‌ چاپیان گه‌یاند.
4ـ (گیانداران و میوه‌كان) كۆمه‌ڵێ شیعرن تایبه‌تن به‌ گیانداران و میوه‌كان ساڵی 2018 له‌سه‌ر ئه‌ركی خۆم به‌چاپم گه‌یاند.

* وه‌كو ده‌زانین و ده‌بینرێ تۆ مه‌ته‌ڵ به‌ هۆنراوه‌ داده‌ڕێژی بۆ منداڵان، لێره‌دا مه‌به‌ستت چیه‌ و بۆچی ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌یت؟
– به‌ڵێ من مه‌ته‌ڵ به‌شێوه‌ی هۆنراوه‌ داده‌ڕێژم، ئه‌م مه‌ته‌ڵانه‌ كۆمه‌ڵێ مه‌به‌ست ده‌پێكن وه‌كو:
بیركردنه‌وه‌، زاخاودانی مێشك، بیرتیژیی، پێشبڕكێ له‌ نێوان چه‌ند كه‌سێك بۆ زوو هه‌ڵهێنانی مه‌ته‌ڵه‌كه‌، ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ مه‌به‌سته‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی مه‌ته‌ڵه‌كه،‌ به‌ڵام.. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كۆمه‌ڵێ زانیاری به‌سوود هه‌ن له‌ ناوه‌ڕۆكی مه‌ته‌ڵه‌كان، ئه‌گه‌ر به‌ وردی بخوێنرێنه‌وه‌ تێده‌گه‌ن هه‌ر یه‌كه‌یان چه‌ندین زانیاری و ئامۆژگاری گرنگیان تێدایه‌، بۆ نموونه‌ باسی (كرم) ده‌كه‌م ته‌نها وه‌ڵامه‌كه‌ی مه‌رج نیه‌ بۆ زانین.. به‌ وردی باسی ده‌كه‌م چه‌ند جۆرن و شێوه‌یان چۆنه‌ و له‌چی پێكدێن و له‌كوێ هه‌ن و ده‌ژین و چۆن ڕێ ده‌كه‌ن.. هتد.
بێگومان بۆ په‌له‌وه‌ر و گیانداران و میوه‌ و هه‌ندێ كه‌ره‌سته‌ی ناو ماڵ و شتی كۆن و كه‌له‌پوورم هێناوه‌ و كردوومن به‌ مه‌ته‌ڵ و زانیاری ته‌واوم له‌سه‌ر شته‌كان نوسیووه‌، ته‌نها مه‌به‌ستم له‌م كاره‌شدا پێگه‌یاندن و هۆشیاركردنه‌وه‌ی منداڵانی كورده‌ بۆ شته‌كانی ده‌ورو به‌ر.

* له‌پێش تۆدا كه‌سانی دیكه‌ هه‌بوون مه‌ته‌ڵ به‌ هۆنراوه‌ بنووسن بۆ منداڵان، یان ئه‌وه‌ بیرۆكه‌ی خۆت بوو؟
– من ناتوانم بڵێم من یه‌كه‌مین كه‌سم، به‌ڵام ده‌توانم بڵێم تا ئێستا كه‌س نه‌یتوانیووه‌ به‌و ڕێژه‌یه‌ مه‌ته‌ڵ بنووسێ كه‌ من نوسیوومه‌، شانازیش به‌وه‌ ده‌كه‌م، كه‌ پێشه‌نگی هه‌موو نووسه‌رانم له‌ نووسینی مه‌ته‌ڵدا.
مه‌ته‌ڵ به‌ هۆنراوه‌وه‌ بوونی هه‌بووه‌، ئه‌وه‌ی من ئاگاداربم مامۆستا «گۆران»ی شاعیر چه‌ند دانه‌یه‌كی هه‌یه‌، به‌ڵام له‌ ساڵی 1979 به‌رنامه‌یه‌كی هه‌فتانه‌ هه‌بوو به‌ناوی (گره‌وی هه‌فتانه‌) له‌ ڕادیۆی كوردی به‌غدا، ئه‌و كاته‌ ئه‌م جۆره‌ مه‌ته‌ڵانه‌ش ده‌خوێنرانه‌وه‌ بۆ هه‌فته‌ی داهاتوو وه‌ڵامی ده‌درایه‌وه‌، بێگومان منیش یه‌كێ بووم له‌ هاوڕێیانی به‌رنامه‌كه‌ و زۆر به‌زوویی مانای مه‌ته‌ڵه‌كانم هه‌ڵده‌هێنا، زیاتر ئه‌م به‌رنامه‌یه‌ بوو به‌ هانده‌رم كه‌ مه‌ته‌ڵ بنووسم، له‌دوای ساڵی 2010 وه‌ بووم به‌ خاوه‌نی گۆشه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌ گۆڤاری «گوڵه‌كان» و تا ئێستا مانگانه‌ مه‌ته‌ڵێك له‌و گۆشه‌یه‌م ده‌نووسم و به‌رده‌وامم.
* ناوه‌ڕۆكی شیعر و چیرۆكه‌كانت بۆ منداڵان زیاتر ده‌رباره‌ی چیه‌ و ده‌ته‌وێ باسی چیان بۆ بكه‌یت؟
– ده‌مه‌وێ له ‌ڕێی شیعر و چیرۆكه‌كانمه‌وه‌ په‌یامی خۆم بگه‌یه‌نم به‌ منداڵانی كورد له‌ هه‌ركوێیه‌ك بن، نووسینه‌كانم زیاتر په‌روه‌رده‌یین و ئامۆژگارین، چونكه‌ ئه‌م دوو خاڵه‌ ده‌بنه‌ هۆی هۆشیاری و ژیریی منداڵان، بێگومان جگه‌ له‌ خزمه‌ت هیچ مه‌به‌ستێكی دیكه‌شم نیه‌.

* تایبه‌تمه‌ندی نووسین بۆ منداڵ چیه‌؟
– نووسین بۆ منداڵ كارێكی هه‌روا سانا نیه‌، هه‌ركه‌سێ بیه‌وێ به‌ ئاره‌زووی خۆی شتێ بنووسێ و ناوی لێبنێ ئه‌ده‌بی منداڵان، ده‌بێ نووسه‌ر زۆر به‌ دیقه‌ته‌وه‌ بابه‌ته‌كان بنووسێ بزانێ ئه‌م كاره‌ی بۆ منداڵه‌ و بۆمنداڵی ده‌نووسێ، دووربكه‌وێته‌وه‌‌ له ‌نووسینی بابه‌تی خورافیات و ڕه‌شبینیی و شه‌ڕو كوشتار و توند و تیژیی، ئه‌گه‌ر باسی پشیله‌یه‌ك بكات ده‌بێ خۆشه‌ویستی بكاته‌وه‌ و بیكات به‌ هاوڕێ و دۆستی منداڵ، وا له‌ منداڵ بكرێت گیاندارانیان خۆش بوێت، نه‌ك بڵێن جوجه‌ڵه‌یه‌كی خوارد و ناپاكیی له‌گه‌ڵ كردین، ئیتر نابێ بێته‌ ماڵمان و به‌ربه‌ردی ده‌ده‌ین، ده‌بێ وایان بۆ بنووسین له‌گه‌ڵ جوجه‌ڵه‌كه‌ ببن به‌ هاوڕێ و پێكه‌وه‌ ئاو بخۆنه‌وه‌ و له‌یه‌ك ماڵدا بژین و یاری بكه‌ن.
ده‌بێت له‌ نووسیندا ڕه‌چاوی ته‌مه‌نیش بكرێت، ئه‌وه‌ی بۆ باخچه‌ی ساوایان ده‌نووسرێ ناكرێ بۆ مێردمناڵێ به‌ هه‌مان زمان بنووسرێ، ئه‌وه‌ی بۆ مێرد منداڵی ده‌نووسین ناكرێ به‌زۆر ده‌رخواردی خوێندكارێكی پۆلی یه‌ك و دووی بنه‌ڕه‌تی بدرێن.

* تا ئێستا چه‌ند شیعرت كراون به‌ گۆرانی بۆ منداڵان، ئایا هه‌موو شیعرێك ده‌كرێ به‌ گۆرانی؟
– له‌ ئێستادا نزیكه‌ی (ده‌) شیعرم كراون به‌ گۆرانی و زۆربه‌شیان له‌ كه‌ناڵی ئاسمانیی كه‌ركوك په‌خش ده‌كرێن.
ئه‌گه‌ر شیعر ساده‌ و په‌روه‌رده‌یی و جوان بێت ئه‌وه‌ ده‌شێ بكرێت به‌ گۆرانی، گۆرانیش ته‌نها بۆ كه‌سێك ناوترێ، له‌وانه‌یه‌ ببێ به‌ وێردی سه‌رزمانی هه‌زاران منداڵ، بۆیه‌ ده‌بێت ناوه‌ڕۆكی شیعره‌كه‌ به‌سوود و پڕ مانا بێت و چێژبه‌خش بێت بۆ منداڵان.

* ئه‌ده‌بیاتی منداڵانی كورد چۆن هه‌ڵده‌سه‌نگێنی؟
– ئێمه‌ی نووسه‌ر كێشه‌ی سه‌ره‌كیمان چاپكردنی كتێبه‌، تا ئێستا ده‌زگایه‌كی تایبه‌تمان نیه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌ته‌كان و ئاوڕلێدانه‌وه‌ و به‌ چاپگه‌یاندنی به‌رهه‌می نووسه‌ران و ئه‌مه‌ كاری كردووه‌ته‌ سه‌ر سستی و لاوازی ئه‌ده‌بی منداڵان، له‌ چاو هه‌ندێ وڵاتدا ئێمه‌ زۆر به‌خاویی هه‌نگاو ده‌نێین، خه‌مساردی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی بۆ ئه‌ده‌بی مناڵان كاری كردووه‌ته‌ سه‌ر خامه‌ی نووسه‌ران و ڕه‌نگه‌ چاره‌ نه‌كرێت به‌ره‌ و (ئیفلیج) بوونی ببات، من ده‌پرسم ئایا زه‌حمه‌ته‌ بۆ حكومه‌تێك لیژنه‌یه‌كی پسپۆڕ پێكبهێنێ له‌ وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی بۆ پاكسازی و هه‌ڵسه‌نگاندنی بابه‌تی ئه‌ده‌بی منداڵان و هاوكاری كردنی نووسه‌ران بۆ له‌چاپدانی كتێب؟
ئایا زه‌حمه‌ته‌ ساڵی جارێك یان دووجار ڤیستیڤاڵێكی گه‌وره‌ سازبكات بۆ ئه‌ده‌بی مناڵان و هه‌موو شاعیران و نووسه‌رانی بواری ئه‌ده‌بی مناڵان له‌خۆی كۆبكاته‌وه‌ و هه‌موو كێشه‌و گیرو گرفته‌كان بخرێنه‌ ژێر باس و لێكۆڵینه‌وه‌ و له‌ پاشان كاریان بۆ بكریت.؟

* بۆ زیاتر به‌ره‌و پێشچوون و گرنگیدان به‌ ئه‌ده‌بیاتی منداڵان به‌ بۆچوونی تۆ چی بكرێ باشه‌؟
– وه‌ك وتم نووسه‌ر به‌بێ ده‌ستگرتن ناتوانێ كاره‌كانی به‌ ته‌واوی ئه‌نجام بدات، پێویسته‌ حكومه‌ت و وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیریی به‌ هه‌میشه‌ و هه‌رده‌م گرنگی به‌ ئه‌ده‌بی منداڵان بده‌ن و له‌گه‌ڵ پێشكه‌وتنی دنیادا ئه‌وانیش هه‌نگاو به‌ره‌ و پێش بنێن، چونكه‌ ئه‌گه‌ر وانه‌كرێ بێگومانم مناڵانی ئێمه‌ له ‌كاروان دواده‌كه‌ون و به‌جێ ده‌مێنن.
پێویسته‌ لیژنه‌ی پسپۆڕ دابنرێ له‌ نووسه‌ران و خه‌ڵكی شاره‌زا له‌ ئه‌ده‌بی منداڵان، ئه‌م لیژنه‌یه‌ كاری به‌دواداچوونی به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌كان بێت و باش و خراپ لێك جیا بكاته‌وه‌ و ده‌عمی مادی و مه‌عنه‌وی نووسه‌ران بكرێت و هانیان بده‌ن بۆ نوێخوازیی و نووسینی مۆدێرن و شتی چاك.

* له‌ داهاتوودا به‌نیازی چی بكه‌یت بۆ منداڵان، ئایا پڕۆژه‌ی نوێت چیه‌ بۆ زارۆكان؟
– من كۆمه‌ڵێ نامیلكه‌م دانا بوو بۆ چاپكردن، له‌ شیعر و مه‌ته‌ڵ، ویستم وابوو یه‌ك به‌دوای یه‌كدا هه‌موویان به‌ چاپ بگه‌یه‌نم، به‌ڵام دوای ئاماده‌كردنیان هه‌رچیم كرد توانای به‌ چاپ گه‌یاندنیانم نه‌بوو، چونكه‌ به‌ڕاستی بابه‌ته‌كه‌ ده‌گاته‌ پاره‌ هه‌ناسه‌یه‌كی سارد هه‌ڵئه‌كێشم و ده‌سته‌كانم شه‌كه‌ت ده‌بن و هیچم بۆ ناكرێ، بۆیه‌ بیرۆكه‌یه‌كی دیكه‌م هه‌ڵبژارد، له‌جیاتی ئه‌و هه‌موو نامیلكانه‌ هه‌موو شیعر و مه‌ته‌ڵه‌كانم له‌ دیوانێكی گه‌وره‌دا كۆكردووه‌ته‌وه‌، كه‌ زیاتر له‌ (700) لاپه‌ڕه‌یه‌، به‌نیازم ئه‌م دیوانه‌ به‌چاپ بگه‌یه‌نم وه‌ك دیوانی منداڵان پێشكه‌شی كتێبخانه‌ی كوردی و زارۆكانی كوردی بكه‌م.

 644 جار بینراوە