سەرەکی » کەلتوور » رۆڵی باشووری كوردستان لە راپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا

رۆڵی باشووری كوردستان لە راپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهریدا

رەسوڵ بۆسکێنی

بەشی نۆیەم

هەوڵی شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ هەستانەوەی ڕاپەڕینەكە

دوای گەیشتنەوەی شێخ عوبەیدوڵڵا و هێزەكەی بە نەهری و چاوخشاندنەوە و بەسەركردنەوەی هێزەكانی و هەڵسەنگاندنی بارودۆخەكە، دوو مانگ دوای گیرسانەوەی لە نەهری، دیسان شێخ عوبەیدوڵڵا هەوڵی جووڵانەوەیەكی نوێی دا، كە لە نەهرییەوە دەستپێبكات. جارێكی دیكە هەوڵەكانی دەستپێكردەوە، بۆ خۆئامادەكردنەوەی بەمەبەستی درێژەپێدانی راپەڕین.

هەرچەندە خۆئامادەكردنی ئەمجارە لەچاو هەلومەرجی جاری پێشوودا سەختتر بوو، چونكە جەماوەری كوردی رۆژهەڵات بەهۆی دزیی و تاڵان و سوتاندنی ماڵ و دێهاتەكانیان و كوشتن و دەربەدەركردنیان لەلایەن هێزە تاڵانچییەكانی ئێرانەوە، باری ئابووریانی تا ئەوپەڕی خراپ بردبوو و باری دەروونی خۆشیان شێوابوو، لەلایەكی دیكەشەوە ئێران لە رۆژهەڵات و روسیا لە باكوور هێزەكانیان لەسەر سنوور مۆڵدابوو و هێزەكانی عوسمانیش لەناو وڵات بەهەموو شوێنێكدا بڵاو ببوونەوە و پەیوەندیی نێوان شارەكانیان بڕیبوو. لەگەڵ ئەوە‌شدا بە‌پە‌لە‌ و بێ هەدادان كە‌وتە‌ تە‌قە‌لای هە‌مە‌لایە‌نە‌ی وە‌ك:

1-دابینكردن و حە‌واندنە‌وە‌ی ئە‌و لێشاوی (100) هە‌زار ئاوارە‌ كوردە‌ی لە‌ ئە‌نجامی شۆڕشە‌كە‌دا چ وە‌ك لایە‌نگر و پشتیوانی شۆڕش و چ لە‌ ترسی پاراستنی سە‌روماڵیان، لە‌ جێگەو رێگە‌ی خۆیان هە‌ڵكە‌نرابوون و بە‌و زستانە‌ لە‌ سنوورە‌كانی ئێران – عوسمانی چووبوونە‌ قە‌ڵە‌مڕە‌ویی عوسمانییەوە و لە‌وێ گیرسابوونە‌وە.

2-دە‌ستپێكردنە‌وە‌ی كاری دیپلۆماسی و پە‌یوە‌ندیی نوێ دروستكردنە‌وە‌ لە‌گە‌ڵ دە‌وڵە‌تاندا، بۆ ئاگا‌داربوو‌نیان لە‌ كێشە‌ی كورد، بە‌ تایبە‌تیش لای وڵاتانی روسیا، ئیگلستان، ئێران-عوسمانی.

3-كڕین و پە‌یداكردنی چە‌ك و ‌تەقە‌مە‌نی و پێویستی شۆڕش.

4-بە‌سە‌ركردنە‌وەی‌ زۆربە‌ی رێبە‌رانی خێڵ و ناودارانی كورد و ناردنی نامە‌ی تایبە‌تی بۆیان و بانگهێشتكردنیان بۆ پشتیوانیی لە‌ شۆڕش و بە‌رزكردنە‌وە‌ی ورە‌ و زیندووكردنە‌وە‌ی گیانی هیوا و ئاوات تیایاندا.

سەرەڕای ئەوەی تورك داوای چاوپێكەوتن و گفتگۆی شێخ عوبەیدوڵڵایان دەكرد بۆ هێمنكردنەوە و بانگهێشتی بۆ ئیستانبوڵ، شێخ عوبەیدوڵڵا بانگەوازی بۆ سەرۆك هۆز و خێڵەكان كرد و لەگەڵ نوێنەری تایبەتی خۆیدا نامە و راسپاردەی بۆ ناردن، تا بەشداریی راپەڕینەكە بكەن، لەم بارەیەوە حەسەن عەلی خانی گەڕووسی لە3ی رەبیعی دووەم 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 4/3/1881ی زاینی لە نامەیەكدا بۆ ناسرەدین شای قاجار دەنووسێت: “دوێنێش كە دوایین رۆژی (رەبیعی یەكەم) بوو، ئەم هەواڵە راست و دروستە، كە دەماودەم هاتووە، بەگیانفیدا گەیشتبوو، لەبەرئەوەی بڵاوكردنەوەی بانگەوازنامە نوێیەكانی شێخ عوبەیدوڵڵا و چاوپێكەوتنی لەگەڵ كاربەدەستانی بابی عالی دا، هیچ گومانێك نەماوە، بۆیە ئاگاداركردنەوەی بەڕێزتان بەپێویست زانرا، دەربارەی هەواڵی هەمزاغاش، داروباری نازانرێ‌، چونكە لەهەموو جێگایەكدایە، هەندێ‌ جاریش لە (پشدەر)ە داروباری ژێرەو ژوور بووە، و كەسی بەدەورەوە نەماوە و تەنیا ماوەتەوە، بەڵام سەرەڕای ئەوەی ئێل و هۆزەكەی لە بەرامبەریدا ئەوپەڕی ملكەچییان هەیە، هێشتا چەند كەسێكی ئەم خەڵكەی لەگەڵدایە، سەرەڕای ئەوەش هەمزاغا كەسێكی ئازا و دەست لەگیان بەرداوە، هەر ئەوەندەی بەفر بتوێتەوە و رێگاوبانەكان بكرێنەوە، ئیتر ئەگەر هەر خۆشی بەتەنیا بمێنێتەوە، وەك دز لەم و ئەو كونەوە سەر دەردێنێ‌ و خۆی نیشان دەدات، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو سەرنجانەی عەرز كران، دەبێ‌ لە هەڵسوكەوتی غافڵ نەبین و لێی ئەرخایەن نەبین …. ئێستاش بە هاتنی ئەو ئەفسەرە* جەنگییە و دیداری لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا و هێنانی خەڵاتی قایممقام بۆ برا و كوڕی گەورەی هەمزاغا و رێپدان و پشتیوانی لە ئێلی مەنگوڕ، لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە و ئەوەی تائێستا بۆ ئاژاوەی (عەبەیدوڵڵا)، كارێكی وانەكراوە، وادەردەكەوێ‌ ئەم دەوڵەتە سەبارەت بەم كێشەیە چاوپۆشی بكات”.

لە دوایین بەشی پەرەگرافی، نامەیەكی تری میرزا نیزام حەسەن عەلی خانی گەڕووسیدا كە لە رێكەوتی 8ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە (9/3/1881ی زانینی بۆ ئەمینولمولك: میرزا عەلی خان – (ئەمینولدەولە) دەنووسێت: “لە سێی ئەم مانگەدا بانگەوازنامەكانی (شێخ عوبەیدوڵڵا)م بە تەلەگراف عەرز كردن و دەقی بانگەوازێكیشم بە پۆستدا بۆ ناردن، ئێستا پەیتا پەیتا هەواڵ دێت، گوایە شێخی مەلعون، خەریكی خۆسازدانە بەرەو رواندز. لەم خۆ سازكردنەشدا مەبەستی ئەوەیە لەگەڵ ئەو خێڵانەی لە دەرەوە و ناوەوە پەیوەندیی بووە، ئێستا هەموویان لە گەرمیان و لە خاكی عوسمانیدا، دەست بدەنە دەستی یەك و دیسانەوە ببنە مایەی كارەساتێك، بەڵگەش بۆ ئەمە ئەوەیە لەم ماوەیەدا هەواڵی بۆ هەندێك لە لایەنگرانی خۆی لە (سڵدوز) ناردووە، تا خۆیان لە (قەرەپەپاغ) دووربخەنەوە، چونكە شێخ نیازی شۆڕشی هەیە و بۆ ئەمەش لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە رێگەی پێدراوە”.

بێگومان ئێران و دەوڵەتی عوسمانی لەو هەوڵ و تەقەلایانە بێ ئاگانەبوون، بەتایبەت ئێران دەیویست هەرچی زووترە شێخ عوبەیدوڵڵا دەستگیر بكرێت و كۆتایی بە شۆڕشی كورد بهێنرێت، لەوبارەیەوە مستەر تۆمسن لە 31 كانوونی دووەمی 1881 لە نامەیەكیدا بۆ ئیرل گرانڤیل دەڵێت: “دوێنێ وەزیری دەرەوەی ئێران دوو بروسكەی بۆ خوێندمەوە،‌ كە شێخ عوبەیدوڵڵا بە كردەوە چالاكانە خەریكی خۆئامادەكردن و سازدان بووە، بۆ دەستپێكردنەوەی كاری دوژمنكارانە ‌لەگەڵ ئەم وڵاتە، حكومەتی توركیش هیچ هەنگاوێكی نەناوە بۆ رێگرتن لێی لە كۆكردنەوە و سازدانی لەشكر و كڕینی چەك بۆ ئەو مەبەستە. ئەوە گریمانێكی زۆر دەبێت لە بەهاردا هوروژمێكی نوێ لەناو توركیاوە بۆ ناو ئێران روو بدات”.

لە 1ی فێبریوەری 1881 چەندین نامە لەنێوان نوێنەرانی بریتانیا و شادا ئاڵوگۆڕ كران سەبارەت بە هەوڵی نوێی شێخ عوبەیدوڵڵا دەدوێت و مەترسی ئەوە دەكەن، لە وەرزی بەهاردا سەرلەنوێ دەست پێبكاتەوە، پاشان بۆ بەرهەڵستی كردنەوەشی، ئێران هەوڵی دڵنیاكردنەوەی هاوكاریی و دۆستایەتی بریتانیا و روسیای دەكردەوە، بۆ پشتگیریكردنی، لەراستیدا روسیا و بریتانیا هەڵوێستێكی نەگۆڕیان بەرامبەر ئێران و بارودۆخەكە هەبوو. هەرچەندە شێخ عوبەیدوڵڵا هەوڵی جووڵانەوەیەكی نوێی دا، بەڵام بارودۆخەكە لەبار نەبوو، لە رێگرتنی شۆڕشەكەی شێخ عوبەیدوڵڵا، پاشان ئێران و روسیا و بریتانیا بەهەموو جۆرێك هانی عوسمانییەكانیان دەدا رێگە لە بزووتنەوەكەی شێخ بگرێت، هەروەها هێزی عوسمانی گەمارۆی پردی نێوان شێخ و شارەكانی نێو قەڵەمڕەویی عوسمانییان دابوو، بۆئەوەی هیچ هاوكارییەكیان بۆ نەچێت، سەرەڕای ئەوانیش هێزەكانی ئێران لە سنووری ئێران – عوسمانی دا بوون و بەرەی خۆرهەڵاتیان تەنیبوو،‌ لەبەرەی خۆرهەڵاتیشەوە هێزەكانی روسیا لە ماكۆ و جوڵفا بوون بۆ دژایەتیكردنی راپەڕینەكە.

خاڵێكی هەرە گرنگ بریتی بوو لە تێكچوونی پەیوەندیی نێوان خێڵەكانی كورد، واتە نەمانی یەكێتی كوردان، ئەویش لەڕێی داگیركردنەوەی ئەو ناوچە كوردنشینانەی لەلایەن قاجاڕەكانەوە چەندین جۆر سزادانیان بەرامبەریان دەگرتەبەر.

گفتوگۆ لەگەڵ تورك

لەگەڵ بانگەواز و هەوڵەكانی شێخ عوبەیدوڵڵا بۆ دووبارە جۆشدانەوەی خەڵك بۆ راپەڕین، بۆ ئاڵۆز نەبوونی بارودۆخەكە، كاربەدەستانی تورك دەیانویست شێخ بە خۆشی بخەنە داوەوە، كەوتنە هاتوچۆ بۆ لای و گفتوگۆ لەگەڵیدا بۆئەوەی بیبەن بۆ ئیستانبوڵ و هەوڵیاندا رەزامەندیی شێخ بەدەست بهێنن، تا واز لە شۆڕشەكەی بهێنێت، سوڵتان عەبدولحەمید نوێنەری تایبەتی خۆی (ئەحمەد بەگی یاوەری) ناردە لای، بەمەبەستی قایلكردنی شێخ تا سەردانی ئیستانبوڵ بكات.

ئەحمەد بەگی یاوەری جەنگی سوڵتان، لەپاش ئەوەی سەردانی شێخی كرد، دوای گفتوگۆ لەگەڵ شێخ عوبەیدوڵڵا، سێ رۆژ لەلای شێخ مانەوە، شێخ عوبەیدوڵڵا لەگەڵ شێخ عەبدولقادری كوڕی و شێخ محەمەد سەعید دا ناردی سەردانی هەولێریان كرد، تا لەگەڵ سەرۆك هۆزەكان و ژمارەیەك لە ناودارانی ناوچەكەدا چاویان بەیەكتریی بكەوێت. بۆ ئەوەی خواستی سەرۆك هۆزەكان بزانن بۆ پشتیوانیی شێخ و دروستكردنی قەوارەیەكی سەربەخۆ، وا پێدەچێت شێخ بۆخۆشی هیوای بە بەڵێنەكانی تورك هەبووبێت، چونكە بەو بۆنەیەوە نامەی بۆ كوردەكانی سنوور و لایەنگران و ئاوارەكان نووسیوە و ئاماژەی بەو بابەتە داوە.
لە نامەیەكدا كە بۆ (محەمەد ئاغای ئاكۆ)ی نووسیوە، هانی داون یەك دڵ و یەكگرتووبن و تیایدا ئاگاداركراوە ‌لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتانی ترەوە پشتیوانیی لە كێشەی كورد كراوە و شێخ بەهیوایە لە داهاتوویەكی نزیكدا هەموو كارو‌بارەكان بەگوێرەی خواستی كورد بێت، ئینجا داوای كردووە لە سەردانی شێخ عەبدولقادر و شێخ محەمەد سەعید لەگەڵ ئەحمەدبەگی یاوەر بۆ هەولێر بچن و كۆببنەوە و چاوپێكەوتنی لەگەڵدا بكەن.

لەو بارەیەوە حەسەن عەلی خانی گەڕووسی فەرماندەی مەهاباد، یەكێك لەو بانگەوازنامانەی شێخی دەستكەوتووە و لەگەڵ نامەیەكی خۆیدا شای ئێرانی لەو هەوڵە ئاگادار كردۆتەوە، لە رەشنووسی دامێنی تەلەگرافێكدا، لە رێكەوتی (3ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 4/3/1881ی زاینین كە بۆ ناسرەدین شای ناردووە، دەڵێت:

“نامەی ژمارە:63
لاپەڕە: 191
رێكەوت: 3ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە (4/3/1881ی زاینی
رەشنووسێكە لە دامێنی تەلەگرافێكدا، لە رێكەوتی (3ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی) پێوەیە بۆ خۆڵی بەرپێی موبارەك عەرز كراوە:
“لەو رێكەوتە چاكانەی لەكاتی تەواوكردنی ئەم نامەیەدا بووم، لەلایەن ئیبراهیم ئاغای برای خوالێخۆش بوو (گوڵاوی ئاغا)وە، كە بۆ راپەڕاندنی هەندێ‌ كارو وەرگرتنی (پێشكەشی)ی خەڵكی (سەردەشت) ناردبووم، نامەیەك گەیشت، دیارە دەبێت ئەسڵی یەكێك لەو بانگەوازانە بێت كە (شێخی مەلعون) ناردوویەتی و بەدەست ئیبراهیم ئاغا كەوتووە و ئەویش هەمان نامەی بۆ ئەم گیانفیدایە ناردووە، كە ئاراستەی (محەمەد ئاغای ئاكۆ)ی كردووە، كە یەكێكە لە سەرانی عەشایری قەڵەمڕەوی عوسمانی، لەم نامەیەشەوە، ئەو گێڕانەوەی (محەمەد ئاغای مامەش) دەسەلمێت، كە پێشتریش وتبووی راستە و بەمۆری خودی (شێخ عوبەیدوڵڵا)ەوەیە و ئەمەش دەقی نامەكەیە:

“دۆستی راستگۆی پایەبەرز: محەمەد ئاغای ئاكۆ- خوا بتپارێزێت، دوای گەیاندنی سڵاوی ئەوپەڕی دۆستانە، ئەگەر لەڕووی دۆستایەتی و راستییەوە، لەمن دەپرسیت، سوپاس بۆ خوا و دنیا و كاروباریش بەدڵی دڵسۆزانە، لەلایەن دەوڵەتی پایەبەرزی عوسمانییەوە، هێژا و بەختەوەر: جەنابی ئەحمەد بەگی یاوەری تایبەتی حەزرەتی موبارەكی شاهانە، بۆ هەندێك كاری تایبەتی و نهێنی هاتووە، لە هیممەتی پیرانی مەزنەوە ئەوەی مەبەست و ئاواتی ئێمە بووە، هەر ئەمەیە، لە دەوڵەتاندا عەجەمیان بە ناهەق داناوە و هەقیان بە ئێمە داوە، بۆ رێنوێنی و شارەزاییش، جەنابی یاوەر و هاوڕێكانی، نوری چاوان، شێخ عەبدولقادر و شێخ محەمەد سەعیدم تا رواندز و هەولێر لەگەڵدا ناردوون، بۆیە بە پێویستمزانی پێشتر ئێوەش ئاگاداربكەمەوە، تا پێشوازیی و چاوپێكەوتنی ناوبراو بكەن، چونكە لەهەموو روویەكەوە، ئاگادارییان لە هەموو شتێكە و هەموو باسێكیان بە تەواوی بۆ شیدەكەنەوە.

بەكورتی لەلایەن دەوڵەتانەوە، كاروبار بەدڵی ئێمەیە، ئەوەندە هەیە، دەبێ‌ خەڵكی كوردستان یەك دڵ و یەكگرتووبن، سوپاس بۆ خوا، كوردستانی قۆڵی ئەنادۆڵ، یەك دڵ و یەكگرتوون، هیوادارم لە قۆڵی عیراقیشەوە هەروابن، غیرەتی ئایین و ئیسلامیش لەدەست مەدەن، هەمیشە چاوەڕێی مژدەی سەلامەتیتانم، ئیتر بەدوعا”
12ی رەبیعی یەكەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 12/2/1881ی زانینی.

لەم بانگەوازنامەیەوە ئەوە دەسەلمێت كە لە رێگەی (ئەحمەد بەگی یاوەر)ەوە لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە، دڵنیایی و پشتیوانی تەواو بە (شێخ) دراوە، ئەگەرنا ئەم هەر لەخۆیەوە و بێ‌ پرس، ناتوانێ‌ ئاوا بەئاشكرا ئەم بانگەوازنامانە بۆ سەرانی عەشایەری قەڵەمڕەوی عوسمانی و كەسانی تر و شوێنانی تر بنێرێت.

دەوڵەتی پایەبڵیندی ئێمەش، بەڵگەی لەمە چاكتری چنگ ناكەوێ‌، لەسەر ئەو گوێنەدانەی دەوڵەتی عوسمانی، كە نایەوێت‌ خراپەكارییەكانی شێخ لەناوبەرێت و لەبارەی پشتیوانیكردنی نهێنی و ئاشكرای ئەو دەوڵەتەشەوە، بەڵگەی لەم بانگەوازنامە چاكتر بەدەستەونییە، كە گیانفیدا بەهەمان نۆكەردا، كە ئەم تەلگرافنامەیەم پێدا ناردووە، هەمان ئەم بانگەوازنامەیەشم كردۆتە هاوپێچی و بەناونیشانی جەنابی وەزیری كاروباری دەرەوەشدا بۆ تەورێزم ناردووە و تەئكیدم لە سەرۆكی پۆستەخانەش كردووەتەوە كە دەبێ‌ ئەم نامەیە بەتایبەتی بە تاران بە جەنابی وەزیری كاروباری دەرەوەش بگەیەنن و بەبەرچاوی رووناكی هومایۆنانەشدا تێپەڕبێت.‌

3ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 4/3/1881ی زانینی”.
یەكێكی تر لە بانگەوازنامەكانی شێخ عوبەیدوڵڵا كە بۆ مامەند ئاغای پیرانی ناردووە، تیایدا ئاگاداركراوە ‌لەلایەن دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتانی ترەوە پشتیوانیی لە كێشەی كورد كراوە و شێخ بەهیوایە لە داهاتوویەكی نزیكدا هەموو كارو‌بارەكان بەگوێرەی خواستی كورد بێت، (هەمزاغا ل119) هەڵبەت هەندێك كار و راسپاردەی نهێنی هەن لەناو نامەدا جێیان نابێتەوە و بۆ نووسین ناشێن، شێخ ئەو راسپاردانەی بەدەمی بە نوێنەرەكەی خۆیدا راسپاردووە،‌ تا بیگەیەنن بە مامەندئاغا و لایەنی پەیوەندیدار،‌ بانگەوازنامەكە كەوتۆتە دەست حەسەن عەلی خان و ئەویش لەگەڵ چەندین زانیاری تر دەربارەی هەوڵ و تەقەلاكانی شیخ عوبەیدوڵڵا بۆ درێژەپێدانی شۆڕش، لەگەڵ نامەیەكدا لە رێكەوتی : 10ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 11/3/1881ی زاینی ئاراستەی ناسرەدین شای قاجاری كردووە و دەڵێت:
“نامەی ژمارە: 64
لاپەڕە: 194
رێكەوتی 10ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی 11/3/1881ی زاینی
لە (3ی رەبیعی دووەم)دا، دەقی نامەیەكی (محەمەد ئاغای مامەش) و وێنەی نامەی (شێخ عوبەیدوڵڵا)م بە تەلەگراف عەرز كردووە و ئەسڵەكەشی لە رێگەی پۆستی تەورێزەوە، بۆ جەنابی وەزیری كاروباری دەرەوەم ناردبوو، لەم دوو رۆژەشدا هەندێك زانیاری تر، بەگیانفیدا گەیشتوون، بریتین لە:

یەكەم: دیسانەوە وێنەی بانگەوازنامەیەكی تری شێخ عوبەیدوڵڵایە، بۆ (مامەندئاغای پیران)**ی نووسیوە و ئەمەش دەقەكەیەتی:
پایەبڵندی راستی پیشە، مامەند ئاغا- خوابیپارێزێ، هەمیشە هاوجووتی سەرفرازی بێوەی بیت. ئیتر ئەگەر لەڕووی خۆشەویستی پاكەوە هەواڵمان بپرسیت، سوپاس بۆ خوا، كاروبار بەدڵی دڵخوازانە، لەم رۆژانەدا (ئەحمەد بەگ)ی یاوەری تایبەتی حەزرەتی سوڵتان، سەبارەت بە بڕێك كاری تایبەتی و نهێنی، تەشریفی بۆ ئێرە هێنا بوو، لە بەخشندەیی خواوە كاروبار بەدڵی دڵسۆزانە. هەموو دەوڵەتان، دەوڵەتی عەجەمیان بە تاوانبار و ناهەق داناوە و هەق بە ئێمە دراوە، هەموو دەوڵەتان نیازیان وایە كوردستان بدەنە دەست خۆمان، ئەگەر لەخەڵكی كوردستانەوە شتێك نەوەشێتەوە، كار تەواو بووە، ئەوەندە هەیە ئێمە لەسەر یەكێتیی خۆمان سوور بین و ئاوارەكان ئارامییان هەبێت‌ و دان بەخۆیاندا بگرن و بۆ لای عەجەم نەگەڕێنەوە، چونكە عەجەم گەیوەتە تەنگانە و بەقسەی پڕووپوچ و تەڵەكە، هەوڵی دڵدانەوە و راكێشانی هەڵاتووەكان دەدات، دیارە تا بۆتان دەكرێ‌ ورەیان بەرزبكەنەوە و هانیان بدەن و ئامۆژگاریی هەڵاتووەكان بكەن و بڵێن ئەم هەمووە دانتان بەخۆتاندا گرتووە، كەمێكی تریش ئارام بگرن، چونكە كاروبار بەدڵی هەمووان دەبێت، بۆشم دەركەوتووە ئەو جەنابە، بۆ پشتیوانیی و دڵنەوایی ئێوە تێدەكۆشێت. ئافەرین بۆ ئێوە. دیارە ئێوەش لە جاران زیاتر پشتیوانیان دەكەن. خوا بیەوێ‌ پاداشتی ئێوە بەهەدەر ناچێ‌.

بۆ رێزڵێنان و بەڕێكردنی جەنابی یاوەر، نوری چاوانم: شێخ عەبدولقادر و شێخ حەمە سەعیدم تا رواندز و هەولێر لەگەڵدا ناردن، بەپێویستم زانی پێشتر ئێوەش ئاگاداربكەمەوە، كە پێشوازیی و دیتنی پێویستە و ئێوەش لەهەموو هەواڵێك ئاگاداربن. بڕێك كاریش هەن، لەنامەدا جێگایان نابێتەوە. ئیتر دنیا بەدڵتان دەبێت. خوا بتانپارێزێت.

دووەم: نامەیەكە مەلا محەمەد ئەمین سابڵاخی، كە ئێستا خۆی لە (بانە)یە و بۆ (مەلا عەبدوڵڵا)ی برای لە سابڵاخ نووسیووە و ئەمەش دەقەكەیەتی:
“داوای دەنگوباستان كردبوو، ئەمڕۆ- كە ڕۆژی پێنجشەممە، رێكەوتی 3ی ئەم مانگەیە- نامەیەكی (حاجی كەریم)، بۆ برایەكی هاتووە، بۆ كاری بازرگانی لێرەیە، تیایدا نووسیویەتی: رۆژنامەیەكی ئینگلیزی، كە بۆ (كەریم قەرانتین) هاتبوو، ئەوەی تێدا چاپ كراوە، هەرچی كوردستانە، بە (شێخ عوبەیدوڵڵا)یان داوە، جەنابیشیان رازیبوون، هەموو رۆژێكیش سەرباز و زەخیرەیەكی زۆر بۆ (سلێمانی) دێت”.
نووسیویشێتی: “دەبێ‌ت (70) حەفتا تابووریش بخرێتە ژێر دەسەڵاتی شێخ عوبەیدوڵڵاوە. جگە لەمە، ئیتر هەواڵێكی تر نییە، بەڵام ئاشكرایە ئەم بەهارە، ئاژاوە و فەرتەنەیەكی گەورە، دەقەومێ‌، ئیتر خۆشتان سەرپشكن، پێویستی بە وتنی ئێمە و مانان نییە و خۆتان عەقڵتان هەیە”.

سێیەم: لە زمانی (حاجی ئەبوبەكری رواندزی)یەوە- كە جێی باوەڕە- ئەوە بیستراوە: ئەحمەد بەگی یاوەری جەنگی سوڵتان (عەبدولحەمید)، دوای ئەوەی (3) رۆژ لە ماڵی شێخ عوبەیدوڵڵا ماوەتەوە و چەندان جار بە دووقۆڵی، وتوێژی نهێنیان كردووە و دوای ئەوەی شێخی ئەرخایەن كردووە، ئەوسا لەگەڵ شێخ عەبدولقادری كوڕی شێخ و شێخ محەمەد سەعیدی برازای شێخ عوبەیدوڵڵادا، گەیشتوونەتە (رواندز) و قایممقامی ئەوێ‌ ئەوەی پێویستی رێز و حورمەت بووبێت، بەجێی هێناوە و لەماڵی (مستەفا بەگ) یش، ئەسپێكیان بە رەختی زیوەوە پێشكەش بە كوڕی شێخ كردووە.

هەر بەو جۆرە، هەمان دەستە، لەوێشەوە بەرەو هەولێر چوون و لەوێش بەڕێنوێنی و ئامۆژگاریی (ئەحمەد بەگی یاوەر) كۆبوونەوەیەكیان بەو سەرۆك عەشایەر و جەماوەرە كردووە، كە پێشتر شێخ عوبەیدوڵڵا لەهەموو ناوچەكانەوە بانگهێشتنی كردوون و هەر لەوێش- كە ناوەندی تەلەگرافخانەیە- تەلەگرافێكی تێروتەسەلیان بۆ خاوەن شكۆ سوڵتان، بە سكاڵا و گازەندەوە ، بەمجۆرە كردووە:
“بۆچی دەوڵەتی روس، لایەنگیریی لە كۆمەڵ و دینی خۆی، بۆ پشتیوانی لە گەلی (قەرەپەپاغ) و (سربستان) كردووە، كەچی ئێوە كە خەلیفەی موسڵمانانن، چۆن رازی دەبن، دەوڵەتی عەجەم بۆ خزمەتی مەزهەبی خۆی، خوێنی ئێمە بڕێژێ‌ و ماڵمان تاڵان بكات و مەزهەبمان بگۆڕێ‌ و لە نیشتمانی راستەقینەی خۆشمان ئاوارەمان بكات”؟

ئەمە پوختەی ئەو دەنگوباس و نموونەی ئەو نامانەبوون، لەم دووسێ‌ رۆژە، چنگخراون، چەند رۆژێكیشە هەر ئەم دەنگوباسانە، زۆر لەناو خەڵكدا بڵاون و پێویستیشە بوترێ‌، بڵاوبوونەوەی ئەو هەواڵانە، لەم سنوورانە، بەتایبەتیش لەم شارەدا، كاردانەوەی خراپی هەبێ‌، لەوانە: لەو رۆژەوەی ئەم هەواڵانە بڵاوبوونەتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا خەڵكی (سەردەشت) لە نیشاندانی ملكەچییاندا بۆ دەوڵەت بیانوویان دۆزییەوە و ناو بەناوێك ملكەچی و دانی (باج) و هاتنی خۆیان، بە بەڵێنی ئەمڕۆ و سبەینێ‌ بەسەر دەبرد، كەچی لەو رۆژەوەی ئەو هەواڵانە بڵاوبوونەتەوە، ئیتر لە دانی (باج)یش، خۆیان نەبان كردوو و (مامەند ئاغا)ش كە بۆ وەرگرتنی (باج) بۆ ئەوێم ناردبوو، دەنگیان داوە.

بەهۆی بڵاوبوونەوەی ئەم بانگەوازنامانەوە، كە بەلای زۆرەوە راستن و هەر بەو جۆرەش دوو رۆژ لەمەوبەر عەرزم كردبوو، پێكهێنانی سەربازگەیەك لە (لاجان)، یەكجار پێویستە، تا ئەگەر لەلایەن (شێخی مەلعون)یشەوە، بزووتنەوەیەك رووبدات، رێگای سەرەكی و دەربازگەی ئەو، هەر (شنۆ) و (لاجان)ە، بەهەموو لێكدانەوەیەكیش كە هەیە، وا بەچاكتر دەزانرێ‌، هەتا زووتر ئەوێ‌ قایم بكرێ‌، باشتر دەبێ‌ و ئەو هێزەش بۆ ئەم مەبەستە، لەبیری رۆشنی ئێوەدایە، با زووتر لە (دارالخلافە- تاران) ەوە رووە و ئەم سنوورە بنێردرێت.

لە دامێنی ئەم راپۆرتەدا و هەر بە مێژووی سەرەوە، ئەم پەرەگرافەش بەشێوەی چەلیبا*** نووسرابوو:
“لەدوای تەواوكردنی ئەم نامەیەدا، ئەوەش عەرز دەكەم لەچەند رۆژی رابردوودا، جاسوسێكی تایبەتم بۆ سلێمانی ناردبوو، لەم ساتەدا گەرایەوە و نامەیەكی لە (مستەفا سابڵاخی) یەوە، كە ئێستا لە سلێمانییە، بۆ (قادرئاغا) هێناوە و ناوەڕۆكەكەی كتومت وەك ئەو دەنگوباسانەی سەرەوەیە، سەرباری ئەوانەش نووسیوێتی: پەیتا پەیتا لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە، هێزی سەرباز و جبەخانە، بۆ (سلێمانی) دێن، هەر لەو رۆژەدا (3) تابوور سەرباز بۆ ناوچەی (پشدەر) نێردراوە و لە ئیستانبوڵیشەوە، تەلەگراف گەیشتووە، كە هەموو هێزی عەرەبی عیراق خۆیان لەبەر بكەن و چەكدار بكرێن و چاوەڕێی فەرمانی تازەبن.
10ی رەبیعی دووەمی 1298ی كۆچی بەرامبەر بە 11/3/1881ی زانینی.

پەراوێزەكان:

*مەبەست لە ئەحمەد بەگی یاوەری جەنگی سوڵتان عەبدولحەمیدە، كە وەك نوێنەری تایبەتی سوڵتان هاتە لای شێخ عوبەیدوڵڵا تاڕازی بكات سەردانی ئیستانبوڵ بكات بۆ گفتوگۆ لەگەڵ سوڵتان.
**هۆزی پیران لە بیتوێن نیشتەجێن، ئەوكاتە سەرۆكی هۆزەكە مامەند ئاغای پیران بوو، ناوەندی هۆزەكەش گوندی سەرخمە بوو لە بیتوێن.
***چەلیبا: شێوەیەكی تایبەتی خەت نووسینە، كە خۆشنووسەكان بۆ مەشق و راهێنان و نموونەی خۆشنووسی خۆیان بەكاری دەهێنن، ئەمجۆرە نووسینە زۆرتر حەرف و نووسین، لەسەر یەكتر دووبارە دەكەنەوە و تێكەڵاو و پێكەڵاو دەكەن. بۆ ئاگاداریی خوێنەرانیش دەبێ‌ بڵێم كە: حەسەن عەلی خانی گەڕووسی- خاوەنی ئەم نامانە، یەكێكە بووە لە خۆشنووسە بەناوبانگەكانی ئێران.

-ماویەتی-

print

 113 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*