سەرەکی » ئەدەب - سێبەر و سایە » رێنیسانس،لەدایکبوونێکی نوێ

رێنیسانس،لەدایکبوونێکی نوێ

خالید مەجید فەرەج

(1-2)

((بزوتنەوەیەکی رۆشنبیری کاریگەریی بەهێزی هەبوو لەسەر ژیانی فیکری ئەوروپی لەکۆتاییەکانی سەدەکانی ناوەڕاستدا. لەئیتالیا سەری هەڵداو لە سەدەی شانزەهەمدا وەکو ئاگر لەپوش بەربوبێ هەموو ئەوروپای تەنیەوە .کاریگەری لەسەر فەلسەفە وئەدەب وهونەر وموسیقا وسیاسەت وزانستەکان وئاین هەست پێدەکرا وەڵامی زۆر لەمەسەلە فیکریە بێ وەڵامەکانی سەدەکانی ناوەڕاست دەدایەوە. لەهەرە خەسڵەتە دیارەکانی سەردەمی رێنیسانس ئەوەبوو زاناکانی شیوازی ئینسانیان لە توێژنەوەدا بەکار دەهێنا و هونەرمەندان بەدوای واقیعیەت و هەستە ئینسانیەکاندا لە هونەردا وێڵ بوون))

لەسەدەکانی ناوەراستدا کە لە سەدەی پێنجەوە دەست پێدەکات تاوەکو سەدەی پانزەی زاین واتا لە روخانی ئیمپراتوریەتی رۆمانی رۆژئاواوە تاوەکو رێنیسانس(Renaissanc) کە دروست بەئیتالی دەکاتە لەدایک بوونێکی نوێ Rinascimento.

خەڵكی ئەو دەمانە زانیاریەکانیان وەکو خۆی وەردەگرت بەواتا ئەگەر پرسیارێکیان دەربارەی یەکێک لەو زانیاریانە لێبکرایە کەلەمێشکیانا چەسپیوە دەیان گووت نازانین خۆی وایە. وەیان (چوزانم هەروام بیستوە).

بەڵام کاتیک خۆری رێنیسانس هەڵهات ، ئیدی ئەوە لەمێشکی خەڵک دەرهات و ئاراستەی بیرۆکەیەکی نوێ لەئەقڵە جەمعیەکەدا چەسپی کە دەیگوت ناکڕێ باوەڕ بەهیچ شتێک بکەیت تاوەکو تێی نەگەیت .

ئەقڵی خەڵک وردە وردە سەری لە تاریکی جەهلەوە دەردەهێنا و ئازاد دەبوو ئیدی خەڵکی کەوتنە رەخنە گرتن لەو بیروباوەڕانەی کە وەکو حەقیەتەکان چەسپیبوون رەخنەگرتن لەکەنیسە واتا پیاوانی ئاینی و هەتا لەدەقە ئاینیەکانیش دەگیرا. بەواتایەکی تر(هیریتیکیزم)- heretic-(هەرتەقە) سەری هەڵدا (شەریعەتی کەنیسە دەڵێ هەر مەسیحیەک ئینکاری یەکێک لەو راستیانە بکات کە پەیوەندی بەئیمانی ئیلاهی و کاپۆلیکیەوە هەیە بە هێریتیک لەقەڵەم دەدرێ. (لای موسڵمانان بەزەندیق ناو دەبرێ).

ئەوان رێنمایی و وانەکانی کەنیسەیان خستە بەر رەخنەو تانە لێدان لەئاکامی ئەو بزافە ئەقڵی و فیکریەدا ریفۆرمی لاهوتی پروتستانتی لەسەدەی شانزەهەم دا لەسەر دەستی مارتن لوپەر کینگ دا سەری هەڵدا. کەبەهۆیەوە کەنیسەی پرۆتستانتی لەکەنیسەی کاسۆلیکی جیابۆوە .شایەنی باسە ئەوان شەرعیەتی پسوڵەی لێبوردن کە قەشەکان دەیان فرۆشت بەخەڵک بۆئەوەی لەوەدنیا وەکو پاسپۆرتێک بۆ چونە بەهەشت پێیان بێت پوچەڵ کردوە و وتیان لێبوردن نیعمەتێکی خوداییەو بێ بەرانبەرە تەنها مەرج باوەر هێنان وموخلیسیە بۆ یەسوعی مەسیح.لەوەش گرنگتر دەیان گووت هەموو مەسیحیەک پلەی کەهەنوتی موقەدەسی هەیە بەمەیش لەدەسەڵات (قودسیەتی) قەشەکانیان دا و گوتیان کتێبی موقەدەس تاکە سەرچاوەی زانیاریە ئاینیەکانە واتا پێویست بە راڤەکردنی ناکات لەلایەن قەشەکانەوە هەروەها رێگەیان بەقەشەدا کە ژن بهێنێت .

جەدەلێکی زۆر لەسەر ئایا بۆچی رێنیسانس لە فلورەنسەدا لە سەدەی چواردەمیندا بەرپا بوو لەجێیەکیتر نەبوو؟. تێبینی مێژوونووسان و زاناکان ئەوەبوو کە فلورەنسە تایبەتمەندیەکی ناوازەی ژیانی رۆشنبیریی پێوە دەبینرا کەبوو بەهۆی ئەو بزافە رۆشنبیریە.

زۆرینە پێداگریان لەسەر رۆڵی خانەوادی مەیدچی – خانەوادەیەک بوون بانکداریان دەکرد هەروەها چەند سیاسەتمەدارێکی ناوداریان تیاهەڵکەوتبوو لێشیان ببوە پاپا- لە یارمەتی دان بۆ چالاککردن وبوژاندنەوەی هونەرەکاندا حوکمداری فلورەنسە بەهێزترین سپۆنسەری رۆشنبیری رێنیسانس بوو لەئیتاڵیا .

لورینزۆ دیمیدچی حوکمداری فلورەنسە یارمەتی زۆر لە هونەرمەندانی موستەحەق بەیارمەتی دەدا لەوانە لیونارد داڤینتشی وڤیلیبینو لیبی و مایکل انجلو و رافاییل و هتد.هەندێک لە زانایانی مێژوو دەڵێن فلورەنسە تەنها بە سودفە وەبە شانس بوو بە شوێنی لەدایک بوونی رێنیسانس چونکە هەرسێ عەبقەری وەکو دافینشی و بوتیچیلی ومایکل ئەنجلۆ لە توسکانا لەدایک ببوون بۆچونێکی تر دەڵی راستە ئەوانە لەوناوچەیە لەدایاک بوون بەڵام دروست بوونی بارو دۆخە رۆشنبیریەکە کە زۆر هۆکاری زاتی ومەوزوعی بەشدار بوون لەدروست کردنیا ئەوانە وای کرد کە بەهرەی خەلاقی ئەم هونەرمەند و زانایایە دەرکەوێت.

لێرەوە پرسیارێک سەر هەڵدێنێ ئایا تەنها یارمەتی مادی واتا بوونی سەروەت هونەر دەخولقێنێ؟ ئەگەر وایە خۆ لای ئێمەش ماوەیەک زۆر سەخیانە پارە لەسەر هونەرو ئەدەب سەرف دەکرا مخابن هونەرێکی وا بەرهەم نەهات خاڵێکی وەر چەرخان یان لانی کەم بەرەو پێش چونێکی پێوە دیار بێت.بەبۆچوونی بەندە گەر خانەوادە سەرمایەدارەکەی میدیچی یارمەتی هونەرمەندو بیرمەند و زانا راستەقینەکانیان نەدایە ئەوانیش رەنجەکەیان بەبا دەچوو و چ هونەرێکیان پی نەدەخرایە سەر هونەرەکەی سەدەکانی ناوەڕاست کەواتە دەبێ سپۆنسەریش هوشیاری هونەری ورۆشنبیری ومەعریفی بەرزی هەبێت تاوەکو هەمو کەس خۆی لێنەکات بە رۆشنبیر و هونەرمەندو لەبری ئەوەی یارمەتیەکە بگاتە دەست موستەحەقکان لەوبواردە تەخشان وپەخشانی سەر ناشایستەکان ببێ. بۆیە دەتوانم بڵێم کە بەرزی ئاستی مەعریفی خانەوادەی میدیچی هیچی کەم تر نەبووە لە هۆکارەکانی دیکەی رێنیسانس.

هۆیەکی تر لەهۆ گرنگەکانی رێنیسانس ئەو بۆچونەیە کە دەڵێ لە ئاکامی لە دەستدانی قوستەنتینە پایتەخەتی بێزەنتە لەساڵی 1453 بەدەست سوڵتان محەمەد ئەلفاتح بوو بەهۆی کە زۆربەی زانا یۆنانیەکان لەوێ هەڵبێن و رووبکەنە ئەوروپا ولەگەڵ خۆیان دەستنووسە یۆنانیە بەهادارەکانیان بەرن کەبوو بەسەرەتایە بۆ دەستپێکردنی لێکۆڵینەوە لەسەریان و دواتر کارا بوونی بزاڤی زانستی ورۆشنبیری .

مێژوو نووسان دەڵێن ئەو کارەساتە وێرانکاریەی کە مەرگی رەش (تاعون) بەسەر فلۆرەنسەیدا لەنێوان 1348 و 1350 دا هێنا هۆیەکی تری بەهێز بوو بۆ سەرهەڵدانی رێنیسانس و بەڵگەیەک بوو بۆ گۆڕینی تێروانینی ئیتالیەکان بۆ دنیای دەروپشتی خۆیان .چونکە تاعون زۆر بە خەستی ئیتالیای گرتەوە لەوێشەوە بۆ ئەوروپا .هەر لە فلورەنسە نیوەی دانیشتوانەکەی کوشت ئەوە وای لەبیرمەندەکان کرد لەبری بیرکردنەوە لە ئەوەدنیا واتا ژیانی دوای مردن و رۆحانیات لەدنیا نزیک ببنەوە و وکاری بۆ بکەن چونکە دەڵێن چیدی نەک هەر بیرمەندان عەوامیش ئەوباوەڕەی جارانیان بەو ئیمانداریە نەما کە کەنیسەو وەعزو ئیرشادی قەشەکان بەگویاندا دەدان لەوانە کەخەڵکی ساڵح نەک هەر لەم دنیایە دوعای گیرایە خۆشیەکانی ئەوەدنیاش دەباتەوە دەڵین سەیریان کرد ئەوانەی کە بە تاعون مردن زۆربەیان نوێژکەرو ساڵحەکان بوون ! دزو جەردەو رێگرو پیاو کوژەکانی بەدەگمەن دەکوشت! .

هۆکارێکی تری ئەو بوژانەوەیە داهێنانی چاپەمەنی بوو گۆتنبیرگی ئەڵمانی لەسەدەی پانزەهەمدا توانی ئامێری چاپکردن دروست بکا کەبەهۆیە ئەو کتێب و بڵاو کراوانەی کە پێشتر بەدەست دەنوسرانەوەو کات وتێچونێکی زۆی دەویست خێرا ترو هەرزانتر بکات و ئیدی بیروباوەڕەکانی یەکسانی و سەربەستی وعەلمانیەت (جیاکردنەوەی دەوڵەت لە ئاین) وگرنگی بەکارهێنانی عەقڵ و پەیرەوی زانستی بەخێرایی هەموو ئەوروپای تەنیەوە و رۆڵی کەنیسەو پیاوانی ئاینی بۆ هەتا هەتایە چووە ریزەکانی دواوە .

لەسەدەکانی ناوەراستدا تەنها زمان کەزمانی ئاین و نوسین و هەموو ئەوبابەتانەی کە ئەوکاتە ناونیشانی مەعریفەتیان هەبوو لاتینی بوون ئەوانەیشی کەلاتینیان دەزانی پیاوانی ئاینی بوون کە راڤەکردنی دەقە موقەدەسەکانیان پاوان کردبوو دیارە بەمەرامی دڵی خۆیان و بەرژەوەندی دنیایی خۆیان دەیان ئاخنیە مێشکی عەوامەوە کە بە گشتی نەخوێنەوار بوون لەزمانی دایکی خۆیان هیچ زمانێکی دیکەیان نەدەزانی بەتایبەتیش لاتینی کەزمانی خوێندنەوەو نوسین بوو .بۆیە وەرگێرانی دەقە ئاینیەکان وکتێبە زانستیەکانی ئەو سەردەمە بۆ زمانە ناوچەییەکان وەکو ئیتالی وفەرەنسی وئەڵمانی وئینگلیزی وای کرد کە خەڵکێکی زۆر ئاگاداری ئەو نوسینانە بن وبیانخوێننەوەو خۆیان بەدور لە کاریگەری پیاوانی ئاینی لەراستیەکان بگەن و زانیاریەکان وەربگرن. بزافی وەرگێران لە لاتینەوە بۆ زمانە خۆجێیەکان وای کرد ئەو موجەلەدە گەورانەی کە لە کەنیسەکان تۆزیان لەسەر نیشتبوو بەدەگمەن دەستیان بۆ دەبرا چوونکە بەزمانی یۆنانی بوون کەس نەیدەتوانی بیان خوێنێتەوە ئیتر لەبەردەستی هەموو خەڵکا بێت وبتوانن سود لەزانیاریەکانی ناویان وەربگرن و بیکەنە بنەما بەتایبەتی لەلایەن خوێندکارو ئەوانەی کە توێژینەوە دەکەن بۆ بنیاتنانی زانست هونەرو مەعریفەتێکی پیشکەوتو تر.

هۆیەکی تری سەرهەڵدانی رێنیسانس جەنگەکانی خاچ پەرستان بوو کە ژمارەیەکی زۆر لە دەربەگەکانی تیا بەشداربوو کوژران دواتر هەندێک لەدەربەگەکان وازیان لەمڵكداری هێناو خەریکی بازرگانی بوون بۆیە جوتیارەکان ئازاد بوون چونکە پێشتر دەربەگ خاوەنی زەوی وجوتیارەکانیش بوو .ئەو ژمارەکەمەیشی کەمایەوە بەرگەی گۆڕانکاریە بنەرەتیەکانی کۆمەڵایەتی و ئابووری و فەرهەنگی وسیاسی رێنیسانسیان نەگرت و لەناوچوون.

شۆرشی فیکری لە تەجلا سەرەکیەکانی رێنیسانسی ئەوروپی بوو ئەو کلتوری بەئامانجی گونجاندی لەگەڵ حازردا زیندوو دەکردەوە ئاینی لە خراپ راڤەکردنی پیاوانی ئاینی سودمەند لەئاین رزگار کردوو وای کرد کە ببێ بەئامرزێک بۆ ئارامی بەخشین بەئیماندار کاتێک کە پێوستی بەئارامیەکی رۆحی دەبێ.دەتوانین بڵێین ئەوان ئاینیان ئیلغانەکرد بەڵکو لە کۆت وزنجیری پیاوانی لاهوت کە بۆ بەرژەوەندی دنیایی خۆی بەکاریان دەهێنا رزگاریان کرد .

وەکو لای سەرەوە باسمان کرد نمونەی بەرنگاربوونەوەی پسوڵەی لێبوردن لەلایەن ئوستادی لاهوت مارتن لوپەرەوە یەکێک بوو لەو دەرکەوتە رەنگینانەی ئەو بوژانەوەیە. بۆیە بەراستی دەتوانرێ ناو ببرێ بە بزافی زیندوو کردنەوەی زانیاریەکان ئەودەمە رۆشنبیرەکان سەرقاڵی جێماوو ئاسەوارەکانی ئەدەب وهونەری یۆنانی ورۆمانی کۆن بوون و لێکۆڵینەوەیان لەسەر دەکرد و سودیان لێدەبینی ئەوانەی بەم لێکۆڵینەوانەوە خەریک بوون پێیان دەگوترا ئینسانیەکان چونکە ئەوان گرنگیان بە توێژینەوە لەسەر ئینسان خۆی دەدا ئەوەش لەمێژوی مرۆڤایەتیدا شتێکی نوێ بوو .چونکە لەسەدەکانی ناوەراستدا ئینسان خۆی گرنگ نەبوو تەنها گرنگی دەردرا بە پاکی رۆح بۆ ونزیک بوونەوە لەخوداوە کە دەیکردە نوێژو رۆژو و برسێتی و بەکەمێکی زۆر کەم قانع بوون واتا هەوڵنەدان بۆ باشکردنی ژیانی سەر زەمین بەهیوای پاداشتی ئەوەدنیا .نموونە بۆ ئەوە: نەدبوو قەشەکان ژن بهێنن بۆئەوەی لە لەزەتەکانی دنیا بەدوور بن.

دەبوو ئەدەب وهونەرەجوانەکان وەکو وێنەکێشان وپەیکەر سازی بەدور بێت لە مرۆڤ و لەخزمەتی لاهوتدا بێت. دەتوانین بڵێین ئامانجی بزووتنەوەی ئینسانی (مرۆیی) ئەوەبوو کە مرۆڤ خەریکی لێکۆڵینەوە لەسەر خۆی بێت بەدەر لە بیرو باوەڕو ئیعتیقادی ئاینی دەورو بەری. لاینەگیرانی بزوتنەوەی ئینسانی دەیان گوت دەبێ مرۆڤ باوەڕی بەخۆی و بە گەورەیی تواناکانی خۆی بۆ گۆران هەبێت.

ئەوان دەیان گووت :ئینسان دەبێت هونەر مەند بێت، فەیلەسوف بێت ، ئەخلاقی بێت ، سیاسی بێت وحەزی لە فێربوون و گەران بەدوای ناوو شۆرەتدا بێت و لەئەدەبەکەی وهونەرەکەیدا داهێنەربێت. بەواتا مرۆڤێک بێت پر لەهەستی مرۆڤایەتی و شوعلەیەک بێت لەچالاکی و خۆسەلماندن ئەوەش رێک پێچەوانەی تێروانینی سەدەکانی ناوەڕاست بوو بۆ مرۆڤ.

print

 519 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*