سەرەکی » ئاراستە » سه‌رزه‌مینی شاخ و چه‌می ئه‌شكه‌وتان

ده‌گاوده‌ره‌ی‌ مه‌رێ_ بناری‌ كه‌مانجه‌ڕ  

سه‌رزه‌مینی شاخ و چه‌می ئه‌شكه‌وتان

دڵشاد و گوندەکانی وڵات

هه‌ورامان وڵاتی‌ مێژوو و چیاو جوانی‌

هه‌ورامان شێوه‌یه‌كی سێگۆشه‌ییه‌ خاكه‌كه‌ی‌، شاره‌كانی‌ «هه‌ڵه‌بجه‌، مه‌ریوان، پاوه‌« گۆشه‌یه‌ له‌م سێگۆشه‌یه‌ پێكده‌هێنن، وڵاتێكی شاخاوی سه‌خته‌، به‌شێكی بچوكی زنجیره‌ چیاكانی‌ زاگرۆس پێك ده‌هێنێ، سه‌رجه‌می به‌رزی ناوچه‌كه‌ له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ له‌نێوان «700 مه‌تر بۆ 3500مه‌تر» دایه‌و ڕووبه‌ری‌ هه‌ورامان 3500 مه‌تر چوارگۆشه‌یه‌، زۆرێك بیرمه‌ند هه‌ورامانی‌ شیكردۆته‌وه‌ له‌وانه‌ هه‌ورامی له‌ «ئاهوڕایی»یه‌وه‌ هاتووه‌و هه‌ورامانیش واته‌ وڵاتی‌ ئاهوڕاییه‌كان. ده‌ڵێن چه‌ند هه‌زار ساڵێك به‌رله‌ ئێستا له‌كه‌ناری‌ گۆمی (ئۆرامیا) ورمێی ئێستا هۆزێكی نه‌ته‌وه‌ی «ماد» پێیان وتوون «ئۆرامی» له‌وێ ژیاون. له‌(شه‌ره‌فنامه‌)ی‌ (شه‌ره‌فخانی‌ به‌دلیسی) نوسراوه‌ «بێگه‌ بێك كوڕی مامون به‌گی ئه‌رده‌ڵانی‌« ده‌سه‌ڵاتداری‌ هه‌ورامان بووه‌ ئه‌و كاته‌ (زه‌ڵم، نه‌وسوو، هاوار گوڵعه‌نبه‌ر، شه‌مێران)ی گرتۆته‌وه‌، ده‌وترێ هه‌ورامان ناوچه‌یه‌كه‌ له‌سه‌روكڵاوی‌ (ئه‌شكانی‌)یه‌كانداو خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ له‌نه‌ته‌وه‌ی‌ «ماد»ه‌كانن و زمانه‌كه‌شیان زمانی‌ «مید»ین پاشان ناوی‌ «ئاوێستایی» هه‌ڵگرتووه‌. هه‌روه‌ها ڕای دیكه‌ش هه‌یه‌ به‌وه‌ی‌ هه‌ورامییه‌كان به‌رله‌ كۆچكردنیان بۆ هه‌ورامان له‌چیای «ده‌ماوه‌ند» ژیاون هه‌تا ساڵی 485 پ.ز له‌ده‌ست سته‌م و زوڵمی (داریوش) كه‌ له‌ساڵه‌كانی‌ 493 بۆ 424 پ. ز حكومڕانی كردووه‌ له‌ده‌وڵه‌تی هه‌خامه‌نشینی، كتێبه‌ پیرۆزه‌كانی‌ په‌یڕه‌وكارانی‌ (یارسان) وه‌ك كتێبی (سه‌ره‌نجام) به‌هه‌ر شه‌ش به‌رگه‌كه‌یه‌وه‌ جگه‌ له‌ده‌وره‌ی‌ عابدینی جاف به‌سۆرانی نوسراون ئه‌وانی‌ دیكه‌ (بارگه‌ بارگه‌)و (ده‌وره‌ی‌ هه‌فته‌وانه‌)و ده‌وره‌ی‌ چلته‌ن)و (گڵێم و كۆڵ)و ورده‌ سه‌ره‌نجام)و (كورته‌ی‌ سه‌ره‌نجام) به‌شێوه‌زاری‌ هه‌ورامی كوردی نوسراون.

له‌ساڵی 1910 له‌ئه‌شكه‌وتێكدا له‌ (كێوی كۆساڵان)ی نزیك شاری‌ هه‌ورامان (سه‌ی‌ حوسه‌ینی) موریدی (شێخ عه‌لادینی نه‌قسبه‌ندی) سێ قه‌واڵه‌ی‌ مێژوویی گرنگ دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ر پێستی ئاسك نوسراون. مێژووی‌ دوانیان بۆسه‌رده‌می (ده‌سه‌ڵاتی‌ به‌همه‌نی‌ یه‌كه‌م) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، قه‌واڵه‌ی‌ دووه‌م ساڵی 22 بۆ 21ی پ. زاینی له‌سه‌ره‌ كه‌ ساڵی (291) سلوكی ده‌كات، سێیه‌میشیان مێژووی‌ ساڵی 300ی سلوكی له‌سه‌ره‌ كه‌ (13 بۆ 12ی پ.ز) ده‌كات نوسراوه‌ و مۆریش كراون، قه‌واڵه‌كان ده‌رباره‌ی‌ كڕین و فرۆشتنی زه‌وی‌ و زارو ڕه‌زو باخ نوسراون. ئه‌مانه‌ به‌ڵگه‌نامه‌ی‌ شارستانییه‌تی پێشكه‌وتووی‌ هه‌ورامان ده‌رده‌خه‌ن، ئه‌م قه‌واڵانه‌ له‌كوپه‌یه‌كی پڕ له‌(هه‌رزن)دا دۆزراونه‌ته‌وه‌، (محه‌مه‌د به‌هادین مه‌لا ساحب) له‌كتێبی پیرشالیاری‌ زه‌رده‌شتیدا نوسیویه‌تی: یه‌كێك له‌و قه‌واڵانه‌ (88 پ.زایینه‌) یه‌كێكیان به‌زمانی‌ كوردی و به‌شێوه‌زاری‌ هه‌ورامی كۆن نوسراوه‌، دوو نامه‌كه‌ی‌ دیكه‌ (قه‌واڵه‌كان) به‌زمانی‌ یۆنانی‌ كۆن نوسراون، نه‌ته‌وه‌ی‌ گۆتی له‌باكوور و خۆرهه‌ڵاتی‌ شاره‌زوور واته‌ (هه‌ورامان)ی ئێستا ژیاون، پاشایه‌كیان به‌ناوی‌ (ئانویاتینی) هاتۆته‌ هه‌ورامان. له‌كاتی‌ هێرشه‌كانی‌ (ئه‌سكه‌نده‌ری‌ مه‌كدۆنی له‌نێوان ساڵی 330 بۆ 327 پ.ز هاتۆته‌ هه‌ورامان و ئاوه‌دان بووه‌، شارستان بووه‌، ژماره‌یه‌ك له‌شازاده‌كانی‌ (كیانی) له‌هه‌ورامان حه‌پسی كردووه‌. كه‌یان (ماده‌كانه‌)، كه‌یانی و ماد یه‌كیانگرتووه‌و یه‌ك ڕه‌گه‌زی نه‌ته‌وه‌یه‌كن، كه‌یكاوسی كه‌یانی (كه‌یكاوسی سوژئاپه‌) كیژی شای هاماوه‌ران (هه‌ورامان)ی هێناوه‌و كوڕێكی بووه‌، ناوی‌ (سیاوه‌ش) بووه‌. له‌(مێژووی‌ هه‌ورامان)ی‌ محه‌مه‌د ئه‌مین هه‌ورامی نوسیویه‌تی‌: بابه‌ گه‌وره‌ی‌ به‌گزاده‌كانی‌ هه‌ورامان (به‌همه‌ن كوڕی دارا كوڕی به‌همه‌ن كوڕی ئه‌سفه‌ندیار كوڕی گوشتاسپ كوڕی له‌هراسپ كوڕی سیاوه‌شی كوڕی كه‌یكاوسی كوڕی سوژئاپه‌ كوڕی مه‌رمهاد كوڕه‌زای‌ مه‌نوچه‌ر كوڕی سیامه‌ك كوڕی كه‌یومه‌رس)ه‌. له‌هه‌ورامان ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌ڵبژێرراو بووه‌ به‌ناوی‌ (ژیلاومه‌رێ‌)و (پیر) ڕۆڵێكی گه‌وره‌ی‌ بووه‌ له‌هه‌ڵبژاردنی ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌. (ژیلا) ئه‌نجومه‌نی‌ هه‌ڵبژێردراوی هه‌ورامانه‌و (مه‌رێ)ش باره‌گای‌ ئه‌نجومه‌نه‌كه‌ بووه‌و هه‌ر چوار ساڵ جارێك ئه‌م ئه‌نجومه‌نه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكی هه‌ورامانه‌وه‌ هه‌ڵبژێردراون. یۆنانییه‌كانیش باسیان له‌وڵاتی‌ (میدیا) له‌سه‌روكڵاوی ئه‌شكانییه‌كاندا كردووه‌ كه‌ هه‌ورامان بۆ چه‌ند ناوچه‌یه‌ك دابه‌ش كراوه‌و هه‌ر ناوچه‌یه‌كیش (ساتراپ_ حاكمی ناوچه‌كه‌ له‌دواییدا بووه‌ به‌ سان) فه‌رمانڕه‌وایی كردووه‌. ئێستاش هه‌ورامان وڵاتی‌ ئاوه‌دان و شوێنی به‌رهه‌مهێنانی‌ میوه‌و هه‌نگوین و به‌خێوكردنی‌ مه‌ڕو ماڵات و وڵاخدارییه‌. یه‌كێك له‌ناحیه‌كانی‌ هه‌ورامان كه‌ له‌ئێستادا سه‌ربه‌ پارێزگای‌ هه‌ڵه‌بجه‌یه‌ ناحیه‌ی‌ بیاره‌یه‌.

ناحیه‌ی‌ بیاره‌ به‌كامێرای مله‌و چنارێ
بیاره‌ یه‌كێكه‌ له‌شارۆچكه‌ نازداره‌كانی‌ هه‌ورامان، مه‌ڵبه‌ندی سه‌ره‌كی ته‌ریقه‌تی‌ نه‌قشبه‌ندییه‌ كه‌ ته‌ریقه‌تێكی بنه‌ڕه‌تی ته‌سه‌وفی ئیسلامه‌، له‌ساڵی 1937ه‌وه‌ به‌ناحیه‌ كراوه‌ به‌ڵام له‌سه‌رده‌می به‌عسی داگیركه‌ری‌ عه‌ره‌بی دا به‌مه‌رسومی ژماره‌ (144) له‌ (6/ 4/ 1971) بیاره‌ به‌ڕه‌سمی كراوه‌ به‌ ناحیه‌، گونده‌كانی‌ «سه‌رگه‌ت»و «پشت جۆگه‌_ خارگێلان»و «ده‌ره‌سولان»و «گوڵپ»و «خه‌رپانی»و «تاوێره‌«و «گه‌چێنه‌«و «هانه‌ی‌ دن»و «ته‌وێڵه‌«و «به‌ڵخه‌ی‌ سه‌رو و خوارو»و «هاوار»و «گریانه‌«و «ده‌ره‌تفێ_ چه‌می توو»و «پاڵانیان»و «سۆسه‌كان»و «نارنجه‌ڵه‌«و «ده‌گا شێخان_ دێی شێخان»و «ده‌ره‌قه‌یسه‌ر»و «بنجی دڕێ»و «ده‌ره‌ی مه‌ڕ»ی له‌سنوره‌كه‌ی‌ دا ڕێك خراوه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردن. خانه‌قای بیاره‌ له‌ساڵی 1885 له‌لایه‌ن شێخ عومه‌ری‌ زیائه‌دین دروست كراوه‌، بیاره‌ 1047 مه‌تر له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌، زیاتر له‌300 ساڵه‌ ئاوه‌دانی‌ تیابووه‌ له‌مێژووی نوێدا. (71) هه‌زار دۆنم كێڵگه‌و مه‌زراو باخ و چیاو به‌نده‌نه‌. یه‌كێك له‌گونده‌كانی‌ ناحیه‌ی بیاره‌ (ده‌گاوده‌ره‌ی مه‌ڕێ_ گوندی چه‌می ئه‌شكه‌وتان)ه‌ كه‌ له‌ئاستی ڕووی ده‌ریاوه‌ (1188) مه‌تر به‌رزه‌. له‌نێوان دوو چیادایه‌ (سیپا)و (بان) له‌دۆڵێكی هه‌زار به‌هه‌زاردایه‌و ئه‌شكه‌وتێكی زۆری سروشتی و ته‌شوێ تاشی تێدایه‌.

ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ و مێژوو و ئه‌شكه‌وته‌كان
له‌سه‌ر به‌رزاییه‌كانی‌ (هانه‌ی‌ دن)ه‌وه‌، چیاكان سه‌ركه‌ش و به‌رزن، جوان جوان دیارن (چیای به‌رزانه‌ دۆڵ) و (ماراوڵێ_ حه‌ساری‌ گه‌بر)و (قه‌ڵای‌ سه‌رگه‌ت)و شاخی (مله‌گاوكناچی‌)و (قه‌ڵاسولی_ شوێنه‌وارو ده‌خمه‌ی‌ زه‌رده‌شتییه‌)و (كه‌ژی ده‌شتڵێ_ هه‌موی‌ ڕه‌زه‌ دێمه‌)و (مه‌ڕی مۆمیا)و (سه‌رده‌ره‌ دێوه‌ر)و (دۆڵه‌ پڵمینه‌)و (به‌هاراوی‌ وه‌نه‌ناڵ)و (شاخی هاجی ڕاو)و (لاسی شاڵ) كه‌ ئه‌مانه‌ سه‌ربه‌شاخی (كه‌مانجه‌ڕ)ن، ده‌ربڵێ و كه‌لی وه‌زه‌راو (مڵه‌خورد).

(عه‌فان ئۆسمان سه‌دره‌دین) گه‌نجێكی خه‌ڵكی گوندی ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕه‌ ئه‌و له‌بابه‌تی مێژوو بۆ گوندستان دواو وتی: وڵاتی‌ ئێمه‌ چه‌می ئه‌شكه‌وتانه‌، به‌هه‌ورامی (ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ)ن، (18) ئه‌شكه‌وتی گه‌وره‌مان هه‌یه‌ گرنگترینیان (ئه‌شكه‌وتی گه‌بر)ه‌ ته‌شوێ تاشه‌، پێ پلیكانه‌یان له‌شاخه‌كه‌ بۆ تاشیووه‌، سه‌ر ئه‌شكه‌وته‌كه‌ش قه‌ڵا بووه‌، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می (ماده‌كان) له‌م ئه‌شكه‌وته‌ شوێنی خواناسی و ئیتاعه‌تی زه‌رده‌شتی بووه‌، «پیر»ی زه‌رده‌شت له‌وێ بووه‌، به‌و ناوچانه‌دا ئاینی زه‌رده‌شتی بڵاوكردۆته‌وه‌، له‌م ناوچه‌یه‌ (لۆلۆیی) بووه‌، خورماڵ (گوڵعه‌نبه‌ر) پایته‌ختیان بووه‌، ئه‌م ئه‌شكه‌وتانه‌یان بۆ شت و مه‌ك و دانه‌وێڵه‌ دانان به‌كارهێناوه‌. لۆلۆیی به‌بازرگانییه‌وه‌ سه‌رقاڵ بوون، ڕێگاوبانیان له‌ناو چیاكان دروست كردووه‌ بۆ كاروانسه‌راكانیان چون بۆ (كرماسین_ كرماشان)و (ئه‌ربیلا)، (قه‌ومی ماد) باوباپیرانی كورد لێره‌ شوراو سه‌نگه‌رو قه‌ڵای‌ قایمیان دروست كردووه‌، خه‌ڵوه‌تگه‌و چله‌خانه‌ی‌ زۆریان بووه‌، (ئه‌شكه‌وتی شێراو) هێماو وێنه‌و نوسینی ئه‌و سه‌رده‌مانه‌ی‌ (ماد)ی‌ له‌سه‌ره‌ له‌(قه‌ڵای‌ سولی) ده‌خمه‌ی‌ تیابووه‌، (ئه‌شكه‌وتی مۆمیا_ مه‌ڕی مۆمیا) مرۆڤی مۆمیاكراوی تیابووه‌، (ئه‌شكه‌وتی چل مه‌تری) مرۆڤی تیا ژیاوه‌، ئه‌و ئه‌شكه‌وتانه‌ به‌ گا به‌ردی گه‌وره‌ هه‌ڵچنراون، بنیام سه‌رسام ده‌كات، ئه‌م گا به‌ردانه‌ له‌كوێوه‌ هاتوون؟ چۆن هێناویانه‌؟ ئه‌م وڵاته‌ هه‌مووی مێژووه‌، له‌دروستبوونی مرۆڤه‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌وی مرۆڤ لێره‌ ژیاوه‌، ئه‌شكه‌وتی جۆلاسان جۆڵایی تیاكراوه‌، (ئه‌شكه‌وتی كارگێ) كارخانه‌ی‌ تیابووه‌. ئێمه‌ نه‌وه‌ی‌ (شێخ سمێڵ) ین نه‌وه‌ی‌ سه‌یده‌كانی‌ به‌رزنجه‌ین (180) ساڵه‌ لێره‌ نیشته‌جێین.

خێڵی میراڵی سان و فه‌تاڵی سان له‌ مهاباد
«مامۆ سه‌فیر سادق قادر به‌گزاده‌« ڕیش سپی ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕه‌، كاتێ گه‌یشتینه‌ «هانه‌ی‌ دن» له‌و شاخه‌ چاوه‌ڕوانمان بوو وتی: ئیدی كاتی‌ پیاده‌یه‌، له‌سه‌ر «ئه‌شكه‌وتی شێراو»ه‌وه‌ به‌پیاده‌ ڕێ به‌سه‌ر كه‌ژو چیاو به‌نده‌نان و ناو چه‌ماو و بن باخه‌كانا ڕێمان كرد، ماندووبوووین. مامۆ سه‌فیر ماندوو نه‌بوو، حه‌مه‌ڕه‌شی حه‌مه‌خانیش ماندوو نه‌بوون، سه‌عاته‌ ڕێیه‌ك به‌پێ به‌رده‌وام بووین، وڵاتی ئاوێژگه‌، باخات و باڵنده‌و سمۆره‌، وڵاتی‌ ئه‌شكه‌وتان بوو، خانووه‌كانیان له‌قه‌ی‌ (سیپا)و (شاخی بان) به‌شێوه‌یه‌كی ئه‌ندازه‌یی دروست كردبوو، وه‌ك باخچه‌ هه‌ڵواسراوه‌كانی‌ بابل، ئه‌مه‌ چ تاقه‌تێكه‌ ئه‌م گونده‌، ئه‌و خانوبه‌ره‌ نازدارو شیرین و ناوازه‌یان دروست كردووه‌، (دیبه‌ك)یان خستۆته‌ناو دیواره‌كان، په‌نجه‌ره‌ی‌ جوان ته‌نها ئاسمانمان لێ دیار بوو، هێمن و ژینگه‌یه‌كی ته‌ندروست، دڵفڕێن و جوان، له‌سه‌ر به‌ردێك له‌كانیاوه‌كه‌ی‌ «گوێزه‌ كوێر»دانیشتین (مامۆ سه‌فه‌ر) به‌گوندستانی‌ گوت: بنه‌ماڵه‌ی‌ ئێمه‌ له‌مهاباده‌وه‌ هاتوون، لێره‌ 300 ساڵ به‌ر له‌ئێستا بنه‌ماڵه‌ی‌ (وه‌زاڵ) و (سه‌وزه‌ڵی) ژیاون، چوار برا له‌مهابادی پایته‌ختی كۆماری‌ كوردستانه‌كه‌ی‌ سه‌رۆك كۆمار (قازی محه‌مه‌د)ه‌وه‌ ڕه‌ویان كردووه‌، ده‌چنه‌ گوندی «مه‌ن»ی‌ به‌ری‌ (باراماوا) دووبرایان ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ مهاباد، پاش عه‌یامێ دووبرا (میراڵی)و (فه‌تاڵی) كه‌ سان بوون به‌خۆو تیره‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌چنه‌سه‌ر (ده‌ربه‌ن كه‌ڵه‌)ی ئه‌و دیو (ده‌رۆكێ)ی‌ شارستانی‌ مه‌ریوانی‌ كورد، له‌وێ له‌یه‌ل قه‌ومێك تێك ده‌ئاڵێن، (فه‌تالیسان) ده‌گرن و له‌«ده‌گا شێخان» هه‌ردوو چاوی‌ هه‌ڵده‌كۆڵن، (7) ساڵ له‌وێ حوكمیان كردووه‌ و دواتر چونه‌ته‌ «ده‌گاو سه‌رگه‌تێ»ئه‌رده‌ڵانییه‌كان ده‌كه‌نه‌سه‌ریان و (حه‌مه‌و به‌گ)ی كوڕیان زامارده‌كه‌ن، ده‌بێته‌ شه‌ڕو به‌یه‌كدا هه‌ڵپژان و 14 چه‌كداری‌ ئه‌رده‌ڵانی‌ ده‌كوژن، ئیدی ژیانیان له‌وێ نه‌ماوه‌، كۆچ و كۆچباری‌ بناری‌ شاخی (كه‌مانجه‌ڕ)یان كردووه‌و له‌(ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ) گیرساونه‌ته‌وه‌، هیچ هێزێك نه‌یتوانیووه‌ زه‌فه‌ر به‌م دێیه‌ به‌رێ‌ له‌به‌ر سه‌ختی و عاسی مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌. خێڵێكیتریش به‌ناوی‌ (ته‌یمه‌س) لێره‌بوون، خێڵی «له‌یلێ»و «وه‌نه‌ ته‌مه‌نی‌« كۆچه‌ر بوونزوسان لێره‌و هاوینان ده‌چونه‌ (هه‌زارانی‌)و (سلۆر)، ده‌یان مێگه‌ل و ڕان و ڕه‌شه‌ وڵاخمان بووه‌، له‌ئه‌شكه‌وته‌كان دایان ناون، (په‌چه‌)مان نه‌بووه‌ له‌ئاوایی، ئه‌فراسیاو به‌گی ڕۆسه‌می سان، پیاوێكی گه‌وره‌و به‌سام بوو، له‌هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی داگیركه‌ری‌ عێراق و ئێران یاخی ده‌بێ، داوای‌ مافی گه‌له‌كه‌ی‌ ده‌كات، لێره‌ له‌ ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ به‌خۆو له‌شكره‌وه‌ به‌یه‌كه‌وه‌ بووین، ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ شوێنی هێنان و بردنی شمه‌ك بوو، ڕۆژ بووه‌ سه‌د بار «چایی» به‌هێستر له‌خانه‌كه‌ی‌ «حاجی سه‌عده‌«ی‌ سه‌رگه‌ت باركراوه‌ له‌سنوقا چای (جوت غه‌زال)و (گاز)و سندوقێ 45 كیلۆ چای تیا بووه‌، به‌كه‌مانجه‌ڕا سه‌رمانخستووه‌، له‌وێوه‌ 300 بار ئێستر شت و مه‌ك هاتووه‌، شوێنی یه‌كه‌می كاسبی و كار بووه‌.

قوتابخانه‌و باخ و ئاسیاوه‌كانی‌ ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ
(حه‌مه‌ڕه‌شی حه‌مه‌خان حه‌مه‌تایه‌ر) یه‌كێكه‌ له‌ڕیش سپییه‌كانی‌ ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ به‌گوندستانی‌ گوت: له‌ساڵی 1958قوتابخانه‌ له‌ئاواییه‌كه‌مان كرایه‌وه‌، ئه‌و ڕۆژه‌ مناڵی ئه‌م دێیه‌ هه‌مووی چوو بۆ قوتابخانه‌، شا گه‌شكه‌بوین به‌ڵام بۆ هاتن و چوونی مامۆستا زه‌حمه‌ت هه‌تا ئێستاش ڕێی ترومبیلمان نییه‌، مامۆستا حه‌مه‌ ڕه‌ش خورماڵی یه‌كه‌م مامۆستامان بوو، وه‌ستای‌ بان تلی (باگردێن)مان بوو به‌ته‌شوێ له‌و به‌ردانه‌ی‌ شاخ ده‌یان تاشی، جۆڵامان بوو، جوله‌كه‌ش هه‌بوو له‌و ئه‌شكه‌وتانه‌ خمه‌كاریان ده‌كرد، جوله‌كه‌ی‌ هه‌ورامان كورد بوون، سه‌رتاش و مامانێ و جه‌ڕاح و دانسازمان بوو، بنه‌وان هه‌ڵگریش، پیاوی ژیرمان بوو، باخی دروست ده‌كرد، دوو ئاسیاوی تیابوو (ئاش) ئی (سۆفی ڕه‌حیم)و (عه‌به‌ باسام) بوو، به‌ئاو ده‌گه‌ڕاو به‌رداشه‌كانیان له‌به‌ردی ئه‌و چیایانه‌ ده‌تاشی.

ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ 40 كیلۆمه‌تر چوارگۆشه‌
سه‌ردار قادر سادق ئه‌نجومه‌نی‌ ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕه‌، به‌گوندستانی‌ ڕاگه‌یاند: ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ كه‌رتی كشتوكاڵی ژماره‌ (10ی‌ ده‌ڵێن)ه‌ به‌ناوی‌ (163) جوتیاره‌وه‌یه‌، زه‌وی و زارێكی زۆرمان هه‌یه‌ له‌خواره‌وه‌، (40) كیلۆمه‌تر چوار گۆشه‌یه‌، له‌بناری‌ شاخی كه‌مانجه‌ڕ هه‌تا سه‌ر جاده‌ی قیر زه‌وی و زارمان هه‌یه‌، بنه‌وانێكمان لای‌ ئه‌شكه‌وتی (شێراو) هه‌ڵگرتووه‌ بۆ ته‌ختاییه‌كانی‌ خوار، زیاتر له‌(68) دۆنم باخمان هه‌یه‌ له‌گشت میوه‌یه‌ك به‌تایبه‌تیش (وه‌زێ) زیاتر له‌(32) كانیاومان هه‌یه‌.

ژن و ژینی لادێ لێره‌
(مه‌تی ته‌لێ مه‌حمود حه‌مه‌ كه‌ریم مه‌ڵا) به‌خۆی خه‌ڵكی گوندی سه‌رگه‌ته‌، هاوسه‌رگیری له‌ته‌ك مامۆ سه‌فیری ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕدا كردووه‌، باسی ڕه‌نج و هه‌ناسه‌ ساردی ژنی گوندی بۆ گوندستان كرد: له‌مووی‌ بزنی‌ مه‌ره‌ز ڕانكمان ئه‌ڕێسا به‌ته‌شی، (جۆڵاغه‌وه‌)مان بۆ ده‌چه‌قاندو پرێشمان لێ ده‌دا ده‌مان كرد به‌ گڵێم و كۆتمان ده‌دا، دوایه‌ ده‌یان برد بۆ لای‌ جۆڵاو ده‌یان كرد به‌ ڕانك و چۆغه‌، له‌به‌رگنی به‌رخ كوڵه‌باڵمان دروست ده‌كرد، هه‌ورامی هه‌مووی‌ له‌به‌ری‌ دا بوو، ده‌چوینه‌ كوێستانه‌كانی‌ سنور (ڕوسقه‌)و (گێلاخه‌)و (پسڵ)و گیای ئه‌و كه‌ژانه‌مان ده‌هاورد، به‌هارمان پێ به‌ڕێ ده‌كرد، نه‌خۆش نه‌ده‌كه‌وتین، ژینگه‌ی‌ ئێره‌ پاك بوو، هه‌میشه‌ش له‌جوڵه‌دا بووین به‌و خوایه‌ی وابه‌بان سه‌رمانه‌وه‌ ڕۆژی دووجار ده‌چوینه‌ شاخی (وه‌نه‌ناو) و (چاڵاو) بۆ بێری مناڵ به‌كۆڵه‌وه‌، مه‌شكه‌مان ده‌برد شیرمان تێ ده‌كردو له‌و سه‌ریشه‌وه‌ باوه‌شێ دارمان ده‌هێنا بۆ شیر كوڵاندن(هه‌ڵنیر_ هیزه‌)و (خیگه‌)مان بوو دووجۆر ڕۆنی كوردی یه‌كیان سپی بۆ چێشت و نان ئه‌ویتر (تفی _ توو)مان تێده‌كرد بۆ خواردن دۆشاوی توومان دروست ده‌كرد، قه‌زوانی‌ شین و توومان ده‌كوتا پێیان ده‌گوت «كوته‌« ئه‌وه‌ ژیان بوو دڵشادی كوڕم.

قوربانیه‌كان و شۆڕش
مامۆستا فایه‌ق سالم حه‌مه‌كه‌ریم چه‌كوش پێشمه‌رگه‌ی‌ دێرینی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان له‌هۆزی چه‌كوشه‌ (170) ساڵ به‌رله‌ ئێستا باوانی‌ هاتونه‌ته‌ ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ به‌گوندستانی‌ گووت: له‌سه‌ره‌تای‌ شۆڕشی نوێوه‌ ئێمه‌ بوین به‌پاڵپشت و پێشمه‌رگه‌ی‌ شۆڕشی نوێ، له‌ساڵی 1978 حكومه‌تی‌ به‌عسی فاشی به‌بیانوی پشتێنه‌ی‌ ئه‌منییه‌وه‌ ڕای گواستین، به‌ڵام ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ، پایته‌ختی پێشمه‌رگه‌كانی‌ هه‌ورامان و شاره‌زورو هه‌ڵه‌بجه‌ بوو،له‌ساڵی 1977 سوپای عێراق به‌كۆپته‌ر دابه‌زینه‌ناو دێ پێشمه‌رگه‌ی‌ لێ بوو له‌وانه‌ ( حه‌مه‌ی‌ حاجی مه‌حمووی‌ خۆمان _حیزبی سۆسیالیست)، چونكه‌ وڵاته‌كه‌ عاسی بوو زوو شاردماننه‌وه‌، حه‌مه‌ومینه‌ سوور به‌چه‌كه‌وه‌ هات، فه‌رمانده‌ی‌ سوپاكه‌ له‌ چایخانه‌ی‌ گوند دانیشتبوو، خێرا كوڕه‌كانمان ده‌ربازیان كرد نه‌یانهێشت ده‌سگیر بكرێ، من له‌خێزانه‌كه‌ی‌ خۆم خاوه‌نی‌ 18 شه‌هیدم، تێكڕا 56 شه‌هیدمان داوه‌ به‌ كاره‌ساتی كیمیابارانی هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ ناسنامه‌ی‌ كورده‌وه‌.

دوا وته‌ی‌ خۆم
من و مامۆ سه‌فیرو مامۆ حه‌مه‌ڕه‌شی، پاش نیوه‌ڕۆیه‌كی دره‌نگ، له‌ناو ئاواییه‌وه‌ به‌پیاده‌ ڕێ به‌ڕێ كه‌وتین، به‌ناو باخات و كانیاو و چه‌مه‌كانا ڕێمان ده‌كرد، خوانه‌كا ئه‌و دوو پیاوه‌ بڵێن ماندووبوین، چونكه‌ زیاتر له‌60 ساڵی ته‌مه‌نیان به‌پیاده‌ له‌ده‌ره‌ی‌ مه‌ڕ ه‌وه‌ هاتوچۆیان كردووه‌، به‌شاخا هه‌ڵده‌گه‌ڕان، به‌سه‌ر به‌ردی خلیسك و لوسی چه‌مه‌كه‌دا، وه‌ك ئاسك ده‌ڕۆیشتن،جارنه‌جارێ هه‌نارێك، گوێزێكیان لێ ده‌كرده‌وه‌و ده‌یانخوارد، بۆن و به‌رامه‌ی‌ جاتره‌و سیناییه‌كانی‌ به‌ر چه‌ماوه‌كان بنیامی مه‌ست ده‌كرد، خوڕه‌ی ئاو ده‌تگوت سیاچه‌مانه‌یه‌، ببووه‌ مۆسیقای وێنه‌ی دیمه‌نه‌ جوانه‌كه‌، به‌سه‌عاتێ گه‌یشتینه‌ ئاوایی سه‌رگه‌ت، منیش شه‌كه‌ت و جه‌سته‌م هه‌مووی‌ «گه‌چۆڕ»به‌ڵام به‌و جوانی‌ سروشت و چیایه‌ مه‌ست بوم ئه‌مان مه‌ست.

print

 263 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*