سەرەکی » ساڵۆنی کوردستانی نوێ » تاوانەكانی راگەیاندن لە میدیا و سۆشیال میدیادا

تاوانەكانی راگەیاندن لە میدیا و سۆشیال میدیادا

ئەمەی بەردەستان کۆڕێکی ئۆنلاینە کە لە ماوەی پێشوودا لە سۆشیال میدیای کوردستانی نوێ بۆ د. کارزان محەمەد بەستراوە، لەبەر گرنگی بابەتەکانی کۆڕەکە ، پێمان باشوو بە کاغەزیش بڵاوی بکەینەوە.

کوردستانی نوێ

 

هەر هاوڵاتییەك كاتێك لە كۆمەڵگادا دەژی یەكێك لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بەكاردەهێنێت یان مۆبایل بەكاردەهێنێت یان بەشداری لە پرۆسەیەكی راگەیاندندا دەكات بە دڵنیاییەوە دەبێت سنووری ئازادی رادەربڕین بزانێت و لەهەمان كاتیشدا خۆشی لەو تاوانانە بپارێزێت كە بەپێی یاسا بە تاوان دادەنرێت، چونكە بەپێی یاسا نەزانین یاخود كەمتەرخەمی بە هیچ شێوەیەك پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان. بەداخەوە كاتێك سەیری دۆسیەكانی دادگا دەكەین لە هەرێمی كوردستان، دەبینین دەیان هاوڵاتی بەهۆی خراپ بەكارهێنانی تۆڕەكانی پەیوەندییەوە یاخود خراپ بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندییەوە دووچاری تاوان بوون و بەو هۆیەوە سزادراون.

بەشێوەیەكی گشتی ئەگەر پێناسەی تاوان بكەین دەوترێت ئەنجامدانی رەفتارێكە كە یاسا قەدەغەی كردووە یاخود ئەنجامنەدانی رەفتارێكە كە یاسا واجبی كردووە. هاوڕێیان بەشێوەیەكی گشتیش تاوان لەسەر چەند بنەمایەك راوەستاوە:

*یەكەم: ماددی، مەبەستمان لە ماددی ئەوەیە هەر بابەتێك یان سەرنجێكت هەبێت كاتێك كە بڵاویدەكەیتەوە بە دڵنیاییەوە لە رووی مادییەوە لێی بەرپرسیاریت، ئەمیش لەسەر چەند كۆڵەگەیەك راوەستاوە:
1. بریتیە لە ئەنجامدانی رەفتاری تاوانكاری، هەندێك رەفتار هەیە ئەگەر زیانی بۆ كەسیش نەبێت و كەسیش سكاڵای لەسەر نەبێت كاتێك چووە دەرەوەی یاسا یاخود یاسای پێشێل كرد ئەوا بە تاوان هەژمار دەكرێت. بۆ نموونە بڵاوكردنەوەی بابەتێكی وەكو واتە وات یاخود زانیاریەكی نا دروست دەشێ ئەگەر كەسیش سكاڵای لەسەر نەبێت داواكاری گشتی سكاڵات لەسەر تۆمار بكات و بە تاوان دادەنرێت.

2. ئەنجامی زەرەرمەند: هەندێك بابەت هەیە كاتێك بە تاوان دادەنرێت كەئەنجامێكی زیانبەخشی لێبكەوێتەوە. بۆ نموونە بەهۆی بابەتێكەوە ئاڵۆزیەكی كۆمەڵایەتی یان شەڕێكی سیاسی دەست پێبكات لە وڵاتەكەدا یان ئاژاوەیەكی كۆمەڵایەتی دروست ببێت.

3. پەیوەندی هۆكاری: كە لە رەفتاری پەیوەندی و رەفتاری تاوانكاری و ئەنجامی زەرەرمەند دەكۆڵێتەوە كە هەتا پەیوەندیەكە بەهێز بێت سزاكە زیاترە. بۆ نموونە یاسا لەوە دەكۆڵێتەوە كاتێك مرۆڤێك تاوانێك دەكات ئایا زانیوێتی كە تاوانە؟ ئایا ئیرادەی لەدەست خۆیدا بووە یاخود نا؟

بنەمای دووەم: بریتیە لەبنەمای مەعنەوی یاسا لەوە دەكۆڵێتەوە ئایا كە كەسێك تاوان دەكات ئایا زانیوێتی؟ و ئایا ئیرادەی لەدەست خۆیدا بووە؟ هەتا ئاستی زانینی زیاتر بێت و ئیرادەی زیاتر بێت بە دڵنیاییەوە سزاكەی زیاترە.

بنەمای سێیەم: بریتییە لە بنەمای یاسایی پێویستە هەر هاووڵاتیەك شارەزای ئەو یاسا و رێنماییانە بێت كە لە وڵاتەكەیدا دەردەچێت، لەبەر ئەوەی وەكو ئاماژەم پێكرد بە هیچ شێوەیەك نەزانین پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان.

بنەمای چوارەم: ئاشكرایی واتە ئەو بابەتانەی كە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان یاخود لە راگەیاندن بڵاودەكرێتەوە مادام حاڵەتی ئاشكرایی پێبەخشراوە ئەوا دەچێتە چوارچێوەی بەرپرسیارێتییەوە و كاتێك تاوان تێیدا ئەنجامدەدەیت سزاكەی قورسترە چونكە زۆرترین خەڵك باوەڕی پێدەكات و زۆرترین خەڵك دەیبینێت.

ئێستا رەنگە پرسیارێك بكرێت یاخود پرسیارێك بێتە ئاراوە ئایا جۆرەكانی تاوان چییە؟
بەشێوەیەكی گشتی ئەو تاوانانەی كە پێویستە هەر هاوڵاتییەك یان رۆژنامەنووسێك لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان یان میدیاكان یان بەكارهێنانی ئامێرەكانی پەیوەندی وەك مۆبایل خۆی لێ بپارێزێت بریتییە لە كۆمەڵێك تاوان. یەكێك لەو تاوانانەی كە زۆر باوە بریتیە لە ناوزڕاندن، زۆرجار هاوڵاتیان یاخود رۆژنامەنووسان بابەتێك یاخود وێنە یان زانیارییەكی بڵاوكردۆتەوە كە بۆتە مایەی ناوزڕاندنی كەسێك یاخود لایەنێك. بەشێوەیەكی گشتی ناوزڕاندن سزاكەی زۆرە لەناو یاسادا، بۆچی؟ چونكە خەڵك باوەڕی پێدەكات و لەهەمانكاتدا كاریگەرییەكەی درێژخایەنە و رەنگە ئەو كەسە هەتا رۆژی مردن و تەنانەت دوای مردنیش ناوی بەشێوەیەكی گشتی بزڕێنرێت و نەیەتەوە كەسایەتیە سروشتیەكەی خۆی. لەبەرئەوە سزای تۆمەت خستنەپاڵ یاخود ناوزڕاندن بەشێوەیەكی گشتی زۆرە. بەڵام هەر بابەتێك ئەگەر سێ مەرجی تێدابێت ئەوا بە ناوزڕاندن دانانرێت. بۆ نموونە كاتێك رەخنەیەك دەگریت یان بابەتێك بڵاودەكەیتەوە ئەگەر سێ خاڵی تێدا لەبەرچاو بگریت ئەوا بە ناوزڕاندن دانانرێت بەپێی مادەی 433 یاسای سزادانی عیراق، ئەم سێ بنەمایەش بریتین لە:

1. پێویستە راست بێت واتە بەهیچ شێوەیەك نابێت بابەتی گوماناوی بڵاوبكەیتەوە.

2. سەلماندنی توانای راستیەكە، واتا دەبێت ئەوەندە بەڵگەت لەبەردەستدا بێت كە ئەگەر سكاڵات لەسەر تۆماركرا لەبەردەم دادگا بیسەلمێنی كە بابەتەكەت راستە.

3. دەبێت خێر و بەرژەوەندی گشتی تێدابێت.

*دووەمین جۆری تاوان بەربڵاوترین جۆری تاوانە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا بەتایبەتی بریتیە لە جنێودان.

جنێودان ئەگەر پێناسەی بكەین بریتیە لە پێگوتنێك كە دەبێتە مایەی روشاندنی هەستی بەرامبەر.
بەشێوەیەكی گشتی جنێودان لە هەموو كات و ساتێكدا سزای لەسەرە، بەڵام لە روانگەی سزاوە سزاكەی لە تۆمەت خستنەپاڵ كەمترە، چونكە جنێودان خەڵك كەم باوەڕی پێدەكات و كاریگەرییەكەی كەم و كورتخایەنە. بەڵام بۆچی بە تاوان دادەنرێت؟ چونكە زۆرجار یاساناسەكان دووربینن دەزانن جاری وا هەیە بەهۆی جنێودانێكەوە شەڕێكی گەورە بەرپا بووە، لەبەر ئەوە ئەگەر هەركەسێك رەخنەیەكی لە لایەنێك هەیە یاخود تەنانەت هەر ناڕەزاییەكی هەیە پێویستە بە زمانێكی بە ئەدەبانە دەریببڕێ و دووربێت لە جنێودان.

حەزدەكەم لێرەوە هاوڵاتیان یاخود بەكارهێنەرانی تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان ئاگادار بكەمەوە، زۆرجار ئەو پرسیارە دێتە ئارا كاتێك كەسێك بابەتێك لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاودەكاتەوە و یەكێك لە كۆمێنتدا جنێو دەنووسێت ئایا ئەو كەسە بەرپرسە یاخود نا؟ پێموایە ئەو كەسە بەرپرسە یان دەبێت دەستبەجێ كۆمێنتەكە بسڕێتەوە یان دەبێت بابەتەكە لابەریت و باشترین شێواز ئەوەیە كە كۆمێنتەكە بسڕیتەوە و بە كەسی جنێودەر بڵێیت بێزەحمەت تۆڕە كۆمەڵایەتییەكەی من و رووپەڕەكەی من مافی ئەوە نادات بە كەس تاوانی تێدا ئەنجام بدات .

*سێهەمین جۆری تاوان كە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا زۆر باوە بریتییە لە دەستخستنە ناو ژیانی تایبەتەوە بەداخەوە یەكێك لەو نەخۆشیانەی كە لە كۆمەڵگاكانی خۆرهەڵاتدا باوە بریتیە لە تداخل كردنە ژیانی تایبەت ئەویش لەڕێگەی گەڕان بە دوای وێنەی تایبەتی و زانیاری تایبەتی و زۆرجار دروستكردنی ئەكاونت بەناوی كەسانی ترەوە، زۆرجار دروستكردنی پەیوەندی بەناوی كەسانی ترەوە بۆ دەستخستنی زانیاری یاخود لەڕێگای هاككردن و دزەكردنە ناو تۆڕە كۆمەڵایەتیەكانەوە.

ژیانی تایبەت كۆمەڵێك بوار دەگرێتەوە لەوانە ژیانی تایبەتی پەیوەندی و ژیانی تایبەتی جەستەییە و ژیانی تایبەتی مرۆڤەكان خۆیانە، لەبەرئەوە هەر بابەتێك چۆن بزانین ژیانی تایبەتە یان ژیانی گشتییە؟ هەر بابەتێك ئەگەر پەیوەندیدار بێت بە كۆمەڵگاوە دەشێت باسبكرێت بەڵام كاتێك باسكردنی بابەتێك هیچ سوودێكی بۆ كۆمەڵگا تێدا نییە و ئەو كەسە هیچ جۆرە تاوانێك و هیچ جۆرە پێشێلكارییەكی ئەنجامنەداوە پێویست ناكات باسبكرێت و ژیانی تایبەتی ببەزێنرێت. لە هەمانكاتدا كە كەسێك لەسەر تاوانێك دەگیرێت یاخود بە تۆمەتێك دەگیرێت ئایا مافی دەزگا راگەیاندنەكانە وێنەی بڵاوبكەنەوە؟ ئەمە پرسیارێكی زۆر جدییە ئەگەر تۆمەتبارەكە دەستگیر كرابێت لەبەرئەوە بەپێی یاسا تۆمەتبار بێتاوانە تا ئەو كاتەی تاوانی بەسەردا دەسەپێنرێت وا باشترە ناوەكانیان بە پیت بڵاوبكرێتەوە و دەموچاویشیان مۆزایك بكرێت بۆ ئەوەی نەناسرێنەوە چونكە كاتێك ئێمە باس لە تاوان دەكەین ئێمە زیاتر ئامانجمان قێزەونكردنی رەفتارە نەك خودی كەسەكە چونكە دەشێ ئەو مرۆڤە لە زینداندا ببێت بە مرۆڤێكی باش.

یەكێك لەو رۆمانانەی كە هەمیشە لە خەیاڵماندایە رۆمانی (بێسەرپەرشتان)ی قودسی نصیری یە كە وەرگێڕدراوە بۆ زمانی كوردی، منداڵێك بەهۆی دزییەكی بچووكەوە دەكەوێتە زیندان بەڵام لە زینداندا دەبێت بە مرۆڤێكی زۆر باش و كاتێك دێتە دەرەوە دەبێتە پزیشك و خزمەتێكی زۆری كۆمەڵگا دەكات، بۆیە ناكرێ ئەم كەسە هەموو رۆژێك پێی بڵێین تۆ بە منداڵی دزیت كردووە، ئەو سزای خۆی وەرگرتووە ئیتر باسكردنی ئەو بابەتە دەچێتە چوارچێوەی ژیانی تایبەتەوە.

تەنها لە هەندێ حاڵەتی دیایكراودا بڵاوكردنەوەی وێنە و زانیاری ناچێتە چوارچێوەی ژیانی تایبەتەوە بۆ نموونە كەسێك تاوانێكی گەورەی كردووە و لەدەست یاسا رایكردووە و دوای ئەوەی پۆلیس چەندجار ئاگاداری كردۆتەوە خۆی رادەستی هێزەكانی پۆلیس نەكردووە، لەو حاڵەتەدا بڵاوكردنەوەی وێنە و زانیارییەكانی ئاساییە.

تاوانێكی تر بریتیە لە پێشێلكردنی مافی دانەر و پێشێلكردنی كۆپی رایت: كاتێك كە كەسێك بابەتێك لە تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان بڵاودەكاتەوە هیچ كەسێك مافی ئەوەی نییە بەبێ پرس جارێكی دیكە ئەو بابەتە لای خۆی بڵاوبكاتەوە یاخود ناوەكەی لابەرێت و لە لای خۆی بڵاویبكاتەوە، چونكە ئەم كەسە مافی ماددی و مەعنەوی هەیە بەسەر ئەو بابەتەوە و دەبێت پێشتر پرسی پێ بكەیت و لەهەمانكاتدا بەپێی یاسا ئەگەر بێتو بابەتێك شەیر بكەیت، هەمان بەرپرسیارێتی ئەو كەسەت دەكەوێتە ئەستۆ كە یەكەمجار بابەتەكەی بڵاوكردۆتەوە. واتا ئەگەر كەسێك بابەتێك بڵاوبكاتەوە تاوانێكی تێدا ئەنجامدرابێت، ئەگەر كەسێك هەمان بابەت بڵاوبكاتەوە بەپێی یاسای رۆژنامەگەری هەمان بەرپرسیارێتی كەسی یەكەمی دەكەوێتە ئەستۆ . لەبەر ئەوە دەبێت هاوڵاتیان زۆر ئاگاداری بڵاوكردنەوەی بابەت بن، چونكە ئەگەر دڵنیا نین كە راستە یاخود ئەمە تاوانە نابێت بڵاویبكەنەوە.

جۆرێكی تری تاوان كە بەداخەوە لە چەند ساڵی رابردودا پەرەیسەندبوو بریتی بوو لە هاندان بۆ تیرۆر، بەپێی یاسا بە هیچ شێوەیەك نابێت ئەو بابەت و وێنە و زانیاریانەی بڵاودەكرێتەوە هاندان بۆ تیرۆر یاخود هاندان بۆ تاوانی تێدابێت. چونكە هەندێكجار تیرۆریستانیان وەكو قارەمان دەناساند بۆ نموونە دەیانگووت قەناص بەدەستەكانی داعش، هاوڕێیان كەسێك پاڵەوانە كە داكۆكی لە خاك و وڵاتی خۆی بكات و داكۆكی لە حەقیقەت و راستی بكات. كاتێك هێزێكی وەكو داعش دێت تەعدا لە ژنان و منداڵانی كورد دەكات و كچانی ئێزیدی دەڕفێنێت و تەڕ و وشك پێكەوە دەسووتێنێت ئەگەرچی ئازاش بن و پاڵەوانیش بن لەبەر ئەوەی ئامانجەكەیان ئامانجێكی نادروستە ئەوا هەر بە تیرۆر دادەنرێن و هەر جۆرە بابەتێك كە ببێتە مایەی هاندان بۆ تیرۆر بە دڵنیاییەوە بە تاوان دادەنرێت.

جۆرێكی تری تاوان كە ئەنجامدەدرێت بریتیە لە دەستخستنە ناو كاروباری دادگاكان و دادوەری: رۆژنامەنووسان و میدیاكاران مافی خۆیانە چاودێری دادگاكان بكەن، تا بە دروستی كارەكانیان ئەنجام بددەن و ببن بە دەسەڵاتی چوارەم، چونكە كاتێك هەر دەسەڵاتێك بە دەسەڵاتی دادوەریشەوە بزانێت میدیایەك هەیە چاودێرە بەسەریەوە، ئەوا بە باشتر و شێوازێكی دروستتر كارەكانی ئەنجامدەدات. بەڵام بە هیچ شێوەیەك میدیاكاران و هاووڵاتیان بۆیان نییە دەستوەر بددەن لە كاروباری دادگاكان و فشار بخەنە سەر دادگاكان نەتوانن كارەكانی خۆیان جێبەجێ بكەن.

لە ساڵانی رابردوو بینیمان بڕیار بوو مستەشارێك بدرێت بە دادگا، بەداخەوە كەناڵەكان ئەوەندە بابەتەكەیان وروژاند رۆژێك چووم بۆ دادگا بینیم قەرەباڵغیەكی ئێجگار زۆر لەبەردەم دادگا بوو، وتیان مستەشارێك دەدرێت بە دادگا و سەرۆك عەشیرەتە و ئەوەندە قەرەباڵغ بوو من نەمتوانی بچم بۆ دادگا. لەبەر ئەوە ئەركی دادگا نییە هاووڵاتیان سەبارەت بە بابەتێك بوروژێنێت كە خێر و بەرژەوەندی گشتی تێدا نەبێت. لەبەرئەوە داواكارم لە هاووڵاتیان كاتێك بابەتێك بڵاودەكەنەوە هەمیشە هەوڵبددەن یارمەتیدانی یاسای تێدا بێت، بۆ نموونە زۆر جار یاسا دەستی راناگات بە هەندێك شوێن كاتێك دەبینیت مۆلیدەیەك دوكەڵی شین دەكات یان ئوتومبیلێك سەرپێچی دەكات یاخود بابەتێكی نایاسایی دەبینیت، دەستدرێژیكردنە سەر موڵكی گشتی تێدایە ئەوە ئەركی هاوڵاتیان و میدیاكارانە وێنەكان بگرن و بڵاویبكەنەوە بۆ ئەوەی كە هاووڵاتیان هەست بكەن میدیا چاودێرە بەسەریانەوە و دەبێت ئەو راستیە بزانین كاتێك كە یاسا سەروەر بوو بەدڵنیاییەوە دەتوانین هەموومان ئارام ببین.

بەشێوەیەكی گشتی ئەمانە گرنگترین جۆرەكانی تاوان بوو، لە هەمانكاتدا سزاكانی تاوان چەند جۆرێكن سزای مەدەنی و سزای یاساییمان هەیە و بەشێوەیەكی گشتی یەكێك لەو سزایانەی كە دەدرێت بریتیە لە غەرامە كردن و غەرامە بەپێی یاسا دەستنیشان كراوە واتە:

1. بۆ هەموومان وەكو یەكە.

2. پارەكەی دەچێتە گیرفانی دەوڵەتەوە.

3. غەرامە بەپێی قەبارەی تاوان دیاریدەكرێت.

جۆرێكی تری سزامان هەیە كە بریتیە لە قەرەبوو: كاتێك كە كەسێك زیانی پێدەگات مافی خۆیەتی داوای قەرەبووی ماددی و مەعنەوی خۆی بكات لەو هاووڵاتییە كە بابەتێكی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بڵاوكردۆتەوە یاخود لەو میدیا و میدیاكارانەی كە بابەتێكیان بڵاوكردۆتەوە.

مەبەستمان لە قەرەبووی مەعنەوی ئەوەیە ئەو كەسە پێویستی بەوەیە كە روونكردنەوەیەك بڵاوبكرێتەوە یاخود داوای لێبووردنی لێبكرێت.
لەرووی ماددیشەوە ئەو كەسە یان ئەو لایەنەی كە زیانی بەردەكەوێت مافی خۆیەتی داوای بڕێك پارە بكات بەرامبەر بەو زیانەی لێیكەوتووە.

1. بە شێوەیەكی گشتیش قەرەبوو بەپێی كەسەكان دەگۆڕێت واتا كە كەسێكی بەناوبانگ بێت و زیان بە ناوبانگی گەیشتبێت جیاوازە لەوەی كە كەسێكی ئاسایی بێت.

2. قەرەبوو دادوەر دەستنیشانی دەكات.

3. ئەگەر وەكو ئاماژەمان پێكرد غەرامە لەسەر بنەمای قەبارەی تاوانە ئەوا قەرەبوو لەسەر بنەمای قەبارەی زیانە. واتا تا چەند زیانی پێگەیشتووە و دادوەر یاخود لیژنەیەك دەستنیشانی دەكات.

جۆرێكی تری سزای یاساییمان هەیە كە سزای زیندانییە و زیاتر بۆ ئەو كەسانەیە كە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان یاخود مۆبایل خراپ بەكاردەهێنن و هەندێكجار سزای زیندانی تێدەكەوێت.

دوا قسەم ئەوەیە بۆ پاراستنی ئاسایش و ئارامی دڵ و دەروونتان و بۆ پاراستنی هاوڕێ و خزم و كەسوكار و دۆستانتان و بۆ پاراستنی ئاسایش و ئارامی كۆمەڵگا تكاتان لێدەكەم بە هیچ شێوەیەك خۆتان دوچاری تاوان مەكەن چونكە هەندێك جار ئەگەر تاوان لە قۆناغی یەكەم و دووەمیشدا ئاشكرا نەبێت دواجار ئەو كەسە هەر كلكی دەبێت بە سزای یاساییەوە لەبەر ئەوە وەكو ئاماژەم پێكرد وەكو ئەركێكی نیشتمانی و ئەخلاقی و ئاینی هەوڵبدەن هەمیشە مرۆڤێكی یاسا پارێز بن تا ببن بە شانازی بۆ خۆتان و بۆ دەوروبەر و كۆمەڵگاكەشتان و زۆر سوپاس.

 

 464 جار بینراوە

وڵامێک بەجێ بهێڵە

بەبێ پۆستی ئەلکترۆنی ناتوانی لێدوان بنووسیت *

*